سايتهاى (خبرى) مليتهاى ايران-ايران خالقلارينين (خبر) سايتلارى
مليت فارس-گويا
لرستان
مليت لر-بختيارى
مليت عرب-الاحواز
مركز مطالعات اهواز
مليت گيلك-گيلانيان
مليت تبرى-مازندنومه
مليت لار-لارستان
تالش-عنبران
خلق ارمنى
توركمن صحرا
اركينليك-توركمن-erkinlik
تورکمن صحرا مدیا
turkmenilim
بروسكه-كورد
قازاقيا
قازاق
بلوچ-اوستومان
Monday, November 02, 2009
گونئي آزه ربايجان، اؤز ميللي بايراغيني گؤزله مه كده دير
مئهران باهارلي
سؤزوموز
توركييه و آزه ربايجان جومهورييه تي بايراقلاري، اورالاردا ياشايان خالقلارين ميللي موجاديله له ري و ايچينده ن گئچديكله ري تاريخي سوره جله رين محصولودور. او بايراقلار، توركييه و آزه ربايجان جومهورييه تينين ميللي بايراقلاريدير. بوندان سونرا دا بئله قالاجاقدير. آنجاق توركييه و آزه ربايجان جومهورييه تينين ميللي بايراقلاري، گونئي آزه ربايجان، ايران`ين گونئيينده قاشقاي يورت يا دا خوراساندا آفشار ائلينين ميللي بايراغي دئييلدير. اولابيلمه ز، نه بوگون، نه ده گله جه كده. چونكو اونلار بيزيم ياشاديغيميز تاريخي سوره جله رين، بيزيم ميللي موجاديله ميزين، بيزيم قوشوللاريميزين دئييل، باشقا ياشاملارين، باشقا ميللي موجاديله له رين، باشقا قوشوللارين سونوجودور. اونلارين يارانماسيندا بيزيم ان كيچيك بير رول و قاتقيميز اولماميشدير. او بايراقلار بيزيم آجي و اؤز وئريميزين اورونو دئييلديرله ر. او بايراقلارين بيزيم ده ميللي بايراغيميز اولابيلمه سي، تاريخي گئرييه چئويريب يئنيده ن و باشقا تورلو يازماقلا، او خالقلارلا بيرليكده ميللي موجاديله ياپماقلا مومكون اولابيله ر. بو دا خه يالدان باشقا بير شئي دئييلدير. گونئي آزه ربايجان و ايران`ين باشقا بؤلگه له رينده ياشايان تورك خالقينين ميللي بايراقلاري، اؤز ديناميكله ري و اؤز ميللي موجاديله و ياشاديقلاري تاريخي سوره جله رين ايچينده اورتايا چيخابيله ر. بو اوزده ن ده توركييه و آزه ربايجان جومهورييه تينين ميللي بايراقلاريني گونئي آزه ربايجان`ين ميللي بايراغي دييه قالديرانلار و يا گؤسته ره نله ر، چوخ درين بير يانيلقي ايچينده ديرله ر.
اؤته ياندان گونئي آزه ربايجان`ا ميللي بير بايراغين گره كمه دييي و تورك ميللي حره كه تينين بئله بير اكسيكلييي اولماديغي گؤروشو ده دوغرو دئييلدير. بيزيم بير چوخ سورون آراسيندا، بايراق سورونوموز، بير چوخ اكسيكليك آراسيندا بايراق اكسيكلييييميز ده واردير. تورك خالقيني فارسلاردان دوشونجه، ائيله م و سمبوللاردا آيريشديران هر شئي، تورك خالقينين ميلله تله شمه سينه و سيياسي كيمليك قازانماسينا كؤمه ك ائده ر. اؤز گله جه ييني بليرله مه ك اوچون، بو "اؤز"و بليرله مه ك و بركيشديرمه ك گره كير. بورادا ياديرقاناجاق هئچ بير شئي يوخدور. بايراق بوتون دونيادا و بوتون خالقلار آراسيندا عئيني گؤره وي ياپان ان اييي آراجلاردان بيريدير. بايراق آيريشديران سمبوللارين ان گوجلوسودور. بايراقسيز بير ميلله تله شمه+اؤز گله جه ييني بليرله مه حره كه تي دوشونوله مه ز و يوخدور دا. ايران و گونئي آزه ربايجاندا جه ره يان ائده ن چاغداش ميللي حره كه ت ميلله تله شمه و سيياسيله شمه ده ن عيباره ت اولدوغو اوچون، گونئي آزه ربايجان`ين اؤزونه خاص بير بايراق منيمسه مه سي، اولدوقجا يارارلي گيريشيم و گره كلي بير ائحتيياجدير. اساسه ن دونيادا بايراغي اولمايان تك بير ميللي حره كه ت (ميلله تله شمه+اؤز گله جه ييني بليرله مه) حره كه تي يوخدور. بيز ده ايستيثنا دئييليك. بؤلگه ميزده جه ره يان ائده ن بوتون ميللي حره كه تله ر فيليسطين، قاراباغ ائرمه نيله ري، ايران، عراق و توركييه كوردله ري، چئچه نله ر، اوسئتين، آبخاز، قوزئي قيبريس توركله ري، چين اويغور و تيبئتليله ري، ... هاميسي ميللي موجاديله له ري سيراسيندا، ميللي بايراق گره ييني دويموشلاردير. ميللي بايراغي منيمسه مه، اونلارين دئوله تله شمه سينده ن سونرايا دا خاص اولان بير اولاي دئييلدير. گونئي آزه ربايجان و ايران`ين باشقا بؤلگه له رينده ياشايان تورك خالقي و ميللي موجاديله سي دونيادا باشقا خالق و ميللي موجاديله له ر كيميدير و بايراقلانماسي، اونون ميلله تله شمه سي و ميللي موجاديله سينين سيياسيله شمه سينين، اولقونلاشماسينين گره ييدير. گونئي بايراقلانماسينا قارشي چيخماق، بؤيويه ن بير اوشاغين بؤيومه سينه قارشي چيخماق كيمي دوغانين ديكته ائتدييي ائوريم و گليشمه يه قارشي چيخماقدير.
بوگون گونئي آزه ربايجان حتتا گونئي ايراندا اؤنه ريله ن بايراقلار، بو ميلله تله شمه و "اؤز"ون بيچيمله نمه سي و بو "اؤز"ه بيلينجله نمه نين سونوجودور. بو بايراقلاري اؤنه ره نله ر، هاميسي گونئيده ن و حره كه تين ايچينده ن چيخميش اينسانلاردير. ائوريمله و سوره ج ايچينده ن چيخان بايراق، ايشته بئله اولار. بايراغين اورتايا چيخماسي اوچون باشقا بير ائوريم، باشقا بير سوره جين بكله نمه سي منطيقلي دئييلدير. سوره ج ده، ائوريم ده، شو آندا ايچينده اولدوغوموز سوره ج و ائوريمدير. بو سوره جين سونوندا اؤنه ريله ن بايراقلاردان بيري، ائوريليب سيوريله جه ك و تثبيت ائديله جه كدير، بوتون ميللي حره كه تله رده اولدوغو كيمي.
البه تته بايراق سورونو ايله ايلگيلي تله سمه يه گره ك يوخدور. بيز بايراق سورونو و گره كسينيمينين نئجه و هانسي سوره جده چؤزوله جه ييني داها دا و آيرينتيلاري ايله و هر طره فلي تارتيشماليييق. بو قونودا ايله ري سوروله ن دوشونجه له رين هاميسي، اوزه رينده دورولماسي گره كه ن فيكير و اؤنه ريله ردير.
گرچه يه هو!!!
Güney Azәrbaycan öz milli bayrağını gözlәmәkdәdir
Mehran Baharlı
Sözümüz
Türkiyә vә Azәrbaycan Cumhuriyәti bayraqları oralarda yaşayan xalqların milli mucadilәlәri vә içindәn geçdiklәri tarixi sürәclәrin mәhsuludur o bayraqlar Türkiyә vә Azәrbaycan Cumhuriyәtinin milli bayraqlarıdır Bundan sonra da belә qalacaqdır Ancaq Türkiyә vә Azәrbaycan Cumhuriyәtinin milli bayraqları Güney Azәrbaycan İranın güneyindә Qaşqayyurt ya da Xorasanda Afşarelinin milli bayrağı deyildir Olabilmәz nә bugün nә dә gәlәcәkdә Çünkü onlar bizim yaşadığımız tarixi sürәclәrin bizim milli mucadilәmizin bizim qoşullarımızın deyil başqa yaşamların başqa milli mucadilәlәrin başqa qoşulların sonucudur Onların yaranmasında bizim әn kiçik bir rol vә qatqımız olmamışdır O bayraqlar bizim acı vә özverimizin ürünü deyildirlәr O bayraqların bizim dә milli bayrağımız olabilmәsi tarixi geriyә çevirib yenidәn vә başqa türlü yazmaqla o xalqlarla birlikdә milli mucadilә yapmaqla mümkün olabilәr Bu da xәyaldan başqa bir şey deyildir Güney Azәrbaycan vә İranın başqa bölgәlәrindә yaşayan Türk xalqının milli bayraqları öz dinamiklәri vә öz milli mucadilә vә yaşadıqları tarixi sürәclәrin içindә ortaya çıxabilәr Bu üzdәn dә Türkiyә vә Azәrbaycan Cumhuriyәtinin milli bayraqlarını Güney Azәrbaycanın milli bayrağı diyә qaldıranlar vәya göstәrәnlәr çox dәrin bir yanılqı içindәdirlәr
Ötә yandan Güney Azәrbaycana milli bir bayrağın gәrәkmәdiyi vә Türk milli hәrәkәtinin belә bir әksikliyi olmadığı görüşü dә doğru deyildir Bizim bir çox sorun arasında bayraq sorunumuz bir çox әksiklik arasına bayraq әksikliyimiz dә vardır Türk xalqını Farslardan düşüncә eylәm vә sәmbollarda ayrışdıran hәr şey Türk xalqının millәtlәşmәsinә vә siyasi kimlik qazanmasına kömәk edәr Öz gәlәcәyini bәlirlәmәk üçün bu Özü bәlirlәmәk vә bәrkişdirmәk gәrәkir Burada yadırqanacaq heç bir şey yoxdur Bayraq bütün dünya vә bütün xalqlar arasında eyni görәvi yapan әn iyi araclardan biridir Bayraq ayrışdıran sәmbolların әn güclüsüdür Bayraqsız bir millәtlәşmә öz gәlәcәyini bәlirlәmә hәrәkәti düşünülәmәz vә yoxdur da İran vә Güney Azәrbaycanda cәrәyan edәn çağdaş milli hәrәkәt millәtlәşmә vә siyasilәşmәdәn ibarәt olduğu üçün Güney Azәrbaycanın özünә xas bir bayraq mәnimsәmәsi olduqca yararlı girişim vә gәrәkli bir ehtiyacdır
Əsasәn dünyada bayrağı olmayan tәk bir milli hәrәkәt millәtlәşmә öz gәlәcәyini bәlirlәmә hәrәkәti yoxdur Biz dә istisna deyilik Bözlgәmizdә cәrәyan edәn bütün milli hәrәkәtlәr Filistin Qarabağ Ermәnilәri İran Əraq vә Türkiyә Kürdlәri Çeçәnlәr Osetin Abxaz Quzey Qibris Türklәri Çin Uyqur vә Tibetlilәri hamısı milli mucadilәlәri sırasında milli bayraq gәrәyini duymuşlardır
Əsasәn dünyada bayrağı olmayan tәk bir milli hәrәkәt millәtlәşmә öz gәlәcәyini bәlirlәmә hәrәkәti yoxdur Biz dә istisna deyilik Bölgәmizdә cәrәyan edәn bütün milli hәrәkәtlәr Filistin Qarabağ Ermәnilәri İran Əraq vә Türkiyә Kürdlәri Çeçәnlәr Osetin Abxaz Quzey Qibris Türklәti Çin Uyqur vә Tibetlilәri hamısı milli mucadilәlәri sırasında bu milli bayraq gәrәyini duymuşlardır Milli bayrağı mәnimsәmә onların devlәtlәşmәsindәn sonraya da xax olan bir olay deyildir Güney Azәrbaycan vә İranın başqa bölgәlәrindә yaşayan Türk xalqı vә milli mucadilәsi dünyanın başqa xalq vә milli mucadilәlәri kimidir vә bayraqlanması onun millәtlәşmәsi vә milli mucadilәsinin siyasilәşmәsinin olqunlaşmasının gәrәyidir Güney bayraqlanmasına qarşı çıxmaq böyüyәn bir uşağın böyümәsinә qarşı çıxmaq kimi doğanın diktә etdiyi evrim vә gәlişmәyә qarşı çıxmaqdır
Bugün Güney Azәrbaycan hәtta Güney İranda önәrilәn bayraqlar bu milәtlәşmә vә özün biçimlәnmәsi vә bu özә bilinclәnmәnin sonucudur Bu bayraqları önәrәnlәr hamısı güneydәn vә hәrәkәtin içindәn çıxmış insanlardır Evrimlә vә sürәc içindәn çıxman bayraq iştә belә olar Bayrağın ortaya çıxması üçün başqa bir evrim başqa bir sürәcin bәklәnmәsi mәntiqli deyildir Sürәc dә evrim dә şu anda içindә olduğumuz serәc vә evrimdir Bu sürәcin sonunda önәrilәn bayraqlardan biri evrilib sivrilәcәk tәsbit edilәcәkdir bütün milli hәrәkәtlәrdә olduğu kimi
Əlbәttә bayraq sorunu ilә ilgili tәlәsmәyә gәrk yoxdur Biz bayraq sorunu vә gәrәksiniminin necә vә hansı sürәcdә çözülәcәyini daha da vә ayrıntıları ilә vә hәr tәrәfli tartışmalıyıq Bu qonuda ilәri sürülәn düşüncәlәrin hamısı üzәrindә durulması gәrәkәn fikir vә önәrilәrdir
Gәrçәyә Hu
آرديني اوخويون- Ardını Oxuyun!
Yazan- يازانmehran bahari-چولا-7:30 AM
Thursday, October 29, 2009
فتواي مرجع شيعه فارس و رهبر معنوي جنبش سبز خلق فارس، آيت الله منتظري در دفاع از برخي از حقوق زباني و ملي ملت ترك و نامه تشكر و تقدير كانون دمكراسي آزربايجان از ايشان
منيم قيسسا بير نئچه نوتوم- مئهران باهارلي
١-سورولان سورولار و تشه ككور مكتوبو، سون دره جه گؤزه ل بيره ر مكتوبدورلار. اونلاري حاضيرلايانلاري ان ايچده نليكله قوتلاييرام.
٢-بيز "آيت الله منتظري" فتواسيني، چوخلو باشقا اولايلار كيمي، گره كلي شكيلده ده يه رله نديره بيلمه ديك. كوردله رين بئله بير اولايي اولسايدي، قوشقوسوز ايندي اونو نه تك ايران ايچينده بلكه بوتون دونيادا باشاريلي بير بيچيمده و تبليغات اوچون قوللانميشديلار.
٣-"آيت الله منتظري" اؤز فتواسيندا "تورك" خالقي، تورك ديلي و كيملييي و حاقلارينا توخونموشدور. بو، اولدوقجا دوغرو و اؤنه ملي بير ياخلاشيمدير. او، اؤز موخاطه بيني ايران`ين هر يئرينه سپه له نميش تورك ميلله تي اولاراق سئچميشدير و ايراندا ياشايان تورك ميلله تيني، بؤلگه و يا لهجه يه گؤره بؤلمه كده ن اوزاق دورمايا چاليشميشدير.
٤-اوزوله ره ك بير سيرا دار گؤروشلو سيياسي فععاللار، ايراندا ياشايان بوتون تورك خالقيني ايلگيله نديره ن بو گؤزه ل و ميللي اولايي، مساله ني آزه ربايجانچيليغا و دولاييسي ايله بؤلگه چيليك-لهجه چيليييه چكمه كله چيركينله شديرمه يه قالخيشميشلاردير.
٥-تشه ككور مكتوبوندا اؤزه لليكله منتظري`نين "آذري" دئييل "تورك" ميللي آديني ايشله تمه سيني خاطيرلاتماق، چوخ يئرينده بير داورانيش ايدي. منجه منتظري`نين قوندارما "آذري" دئوله ت آديني و داها دا قوندارما اولان "آذربايجان ميلله تي" آديني ايشله تمه مه سي، و بونلارين يئرينه گرچه كله ره اوياراق "تورك" آديني ايشله تمه سي، باشقا فارس گوجله ر آراسيندا دا يانقي تاپاجاقدير.
٦-تشه ككور مكتوبوندا كروبي`نين خاطيرلاديلماسينا چوخ سئوينديم. بيز ميلله ت اولاراق بيزه دوستجا باخان هر كسه دوست اليميزي اوزاتمالي و اونا آرخا چيخماليييق. بيزي و حاقلاريميزي تانيمايانلار دا بوشونا بيزده ن اونلاري دسته كله مه گؤزله نتيسي ايچينده اولماماليديرلار.
٧-منجه آيريجا سايين كروبي`يه ده خطابه ن بير تشه ككور مكتوبو يازيلسا يئري واردير.
-------------------------------------------------
سوال :
با سلام و درود فراوان خدمت مرجع عاليقدر. حقير افتخار تقليد از حضرتعالى را دارد. اينجانب سوالى از شما دارم كه مىخواستم نظرتان را جويا شوم .
حضرت آيت الله در مقابل ستم كمتر سكوت اختيار كرده و اكثرا با موضع گيرى صريح و محكوم كردنش ، سعى در جلوگيرى از ادامه آن مىنمايند. نظير اتفاقات اين سه ماه اخير كه حتى با ارائه راه حل سعى در اصلاح امور و بيرون رفتن از بحران مىنمايند. اما حضرتعالى در مورد بعضى ستم ها كم لطفى كرده و از مقابل آن بنا به دلايلى با بى توجهى عبور مىكنيد.
حضرت آيت الله العظمى منتظرى !
در ايران اسلامى حدود 30 ميليون ترك زبان زندگى مىكنند اما متأسفانه از ابتدايى ترين حق خود كه تحصيل به زبان مادرى است محرومند. شخصيت هاى سياسى و حتى فرهنگى با سرمايه گذارى هاى كلان سعى در از بين بردن هويت تركى آذربايجانى ما نموده و خواهان تغيير زبان ما به زبان فارسى هستند. اين گروه همچون عارف قزوينى اعتقاد دارند كه زبان تركها را بايد از قفا كشيد. اجدادمان در كتابها و تلويزيون وحشى معرفى مىگردند و مردم امروزى آذربايجان مشتى آدم نادان كه بويى از تمدن نديده اند. به كودكان فشار مىآورند تا زبان مادريشان را كه زبان اقوام وحشى است فراموش كنند و به فارسى كه زبان برترين نژاد ساكن در ايران است تكلم كنند. حقير چند وقت پيش مقاله اى خواندم كه ادعا داشت بيشترين ميزان ترك تحصيل در دو استان كردستان و آذربايجان مىباشد و دليل آن تحصيل اجبارى به زبان فارسى است . تعداد بسيار زيادى از دانشجويان هويت طلب از تحصيل محروم شده و گروهى نيز در زندان و تبعيد به سر مىبرند...
سوالم از شما اين است كه آيا شما نيز قائل به برترى نژادى و زبانى فارسى زبانان هستيد؟ شما نيز اعتقاد داريد زبان تركها را بايستى از بين برد؟ آيا اعتقاد به ستاندن هويت تركى ما و ساختن هويت جديد براى ما داريد؟ آيا معتقديد هيچ تركى حق تحصيل به زبان مادرى اش را ندارد و بايستى حكومت جلوى نشر كتاب و روزنامه و مجله به تركى را بگيرد؟
و سوال آخرم آيا از اين ستمى كه بر ما مىرود اطلاع داريد؟
با آرزوى طول عمر با عزت براى شما
-------------------------------------------------
جواب :
بسمه تعالى
با سلام و تحيت و تقدير از احقاق حق برادران و خواهران ترك زبان
در ماده پانزده قانون اساسى آمده است : "... استفاده از زبانهاى محلى و قومى در مطبوعات و رسانه هاى گروهى و تدريس ادبيات آنها در مدارس ، در كنار زبان فارسى آزاد است ."
و در ماده نوزدهم آمده : "مردم ايران از هر قوم و قبيله اى كه باشند از حقوق مساوى برخوردارند و رنگ ، نژاد، زبان و مانند اينها سبب امتياز نخواهد شد."
بنابراين هيچ كس حق ندارد زبان و نژاد را سبب برترى بداند، و يا معتقد باشد كه زبان و هويت تركى در ايران از بين برود و يا تركها به زبان مادرى تحصيل ننمايند; و يا حكومت بتواند جلو نشر كتاب ، روزنامه و مجله تركى را بگيرد.
بجاست شما برادران و خواهران ترك ، حقوق قانونى و شرعى خود را پيگيرى نماييد و از مجارى قانونى و توسط نمايندگان خود در مجلس شوراى اسلامى و نيز علما و معتمدين خود آن را تعقيب نماييد. و مسئولين مربوطه بايد مطابق قانون اساسى حقوق شما را تأمين نمايند.
ان شاء الله موفق باشيد.
1388/7/26
-------------------------------------------------
نامه تشکر و تقدیر کانون دمکراسی آذربایجان از آیت الله العظمی منتظری
محضر مبارک حضرت آیت الله العظمی حسینعلی منتظری – دامت افاضاته
با سلام و آرزوی سلامتی برای حضرتعالی ، اجازه میخواهیم به مناسبت آرا و فتاوی راه گشا و روشنگرانهتان در ماه های گذشته در دفاع از مردم و نقد استبداد و خود رایی، به ویژه رای و فتوای اخیرتان در حمایت از فرهنگ و هویت ترکی و حرمت تلاش برای تضعیف و تحدید آن ، مراتب تشکر و سپاس خویش را ابراز داشته و مواردی را با شما در میان بگذاریم.
- فتوای اخیر جنابعالی در حمایت از حقوق زبانی و فرهنگی ترکان در ایران بی شک نقطه عطفی در تلاشهای حق جویانه و عدالت خواهانه شما می باشد که در حافظه مردم ما ماندگار خواهد گردید.
- نگاه جامع به گرایشهای مختلف خواهان تغییر و تحول شرط لازم توفیق هر حرکتی در ایران میباشد در همین راستا ، درک واقع گرایانه رهبری مذهبی جنبش دمکراسیخواهی از مطالبات فرهنگی ترکان را نشانه هوشمندی آن ارزیابی نموده و از آن استقبال میکنیم هر چند باور داریم که این توجه دیر هنگام و ناکافی می باشد.
- تاکید جنابعالی بر واقعیت " زبان و هویت ترکی " و حمایت از " حق تحصیل به زبان ترکی " و انتشار کتب و نشریات به این زبان و پرهیز از بهکارگیری ادبیات و الفاظ مجعول و پهلوی ساخته " آذری و زبان آذری " ، از سویی نشانگر دانش، آگاهی و صداقت شما و احترام واقعی به مردم آذربایجان و هویت آنهاست - که موجب امتنان دوچندان است- از سوی دیگر نیز شکست پروژههای تبلیغاتی طرفداران یکسانسازی و جاعلان واقعیات بدیهی زبان، فرهنگ و کیستی مردمیست که بخش عظیمی از سرمایه فرهنگی ایران را تشکیل می دهد.
-نحوه مواجهه رسانه های فارسی زبان (سایتها و رادیو و تلویزیونهای فارسی ) با این فتوای تاریخی و استراتژیک قابل تامل و تا اندازه ای نگران کننده می باشد. نکات زیر در این زمینه قابل ذکر میباشد :
الف- در حالیکه نظرات و دیدگاههای جنابعالی در چند سال گذشته و به ویژه در ماههای اخیر مورد توجه عموم رسانه ها بوده و حتی این رسانه ها در انعکاس و انتشار نظرات شما گوی سبقت از هم میربایند ، لیکن همین رسانه ها نظر اخیرتان در حرمت تلاش برای تضعیف و از بین بردن زبان و هویت ترکی را با سکوت برگزار کرده و از نشر آن سرباز زدند و در اصل به سانسور این دیدگاه جنابعالی پرداختند ، این برخورد انحصارگرایانه و ابزارانگارانه با نظرات مرجعیت دینی یادآور رفتار معمول روزنامه کیهان و خبرگزاری فارس و سایر رسانههای حکومتی با آرا مراجع و علما میباشد.
ب- سانسور دیدگاه تکثرگرا ، وحدتخواه و حقمحورانه شما در حمایت از حقوق فرهنگی ترکان از سوی دیگر نشانه حضور گرایشهای ترکستیز در رسانههای ایران است و یا در نگاهی کاملا خوشبینانه خبر از کوتهبینی و ناپختگی مدیران این رسانه ها و نداشتن درک صحیح از مطالبات بخش بزرگی از مردم ایران و تحلیل نادرست از شرایط است که باز نگران کننده میباشد.
-حضرت آیت الله مستحضر هستند که درخواست حق تحصیل به زبان مادری ، حمایت از فرهنگ بومی ترکی در مناطق ترک نشین ایران و برگزاری آیینها و مناسبتهای ملی و اعتراض به تضییع حقوق فرهنگی به برخوردهای شدید امنیتی و قضایی ، سرکوب خیابانی و بازداشتهای فلهای منتهی شده و در دانشگاهها منجر به محرومیت دانشجویان از تحصیل میگردد ، هم اکنون نیز دهها نفر از علاقه مندان و حامیان زبان و فرهنگ ترکی و معترضان به تحقیر مردم به حکم دادگاههای فرمایشی و ناعادلانه زندانی یا تبعید گشتهاند که از میان آنهای آقای سعید متینپور با جسم بیمار در حال سپری کردن حکم ناعادلانه هشت سال حبس تعزیری میباشد.
- حضرت آیتالله !
خانواده این افراد و عموم فعالان فرهنگی و سیاسی آذربایجان از مرجعیت آگاه دینی به ویژه شخص حضرتعالی انتظار دارند که مسائل و مشکلات آنها را- که از توجه رسانهها هم محرومند- هم در کنار سایر زندانیان مظلوم و بیدفاع مرکز و دیگر نقاط کشور مورد توجه و عنایت قرار دهید.
- حوادث و اعتراضات گسترده بعد از انتخابات رفتارهای متفاوت و جداگانه مرکز-پیرامون را به صورتی آشکار به نمایش گذاشت، در کنار عوامل گوناگون وجود چنین شکاف و فاصلهای ، بیاعتنایی رهبران مذهبی- سیاسی و نخبگان مرکز نسبت به پیرامون و مطالبات اقوام و ملل و تبعیض و سانسور رسانه ای قابل ذکر است .
- مطمئن هستیم که پس از تعامل مثبت جناب آقای کروبی با مطالبات فرهنگی ترکان و مردم آذربایجان در برنامه انتخاباتی، فتوای اخیر حضرتعالی گام مهم دیگریست که در صورت تداوم و تعمیق این رویه به اعتمادآفرینی و وحدت عمل همه نیروهای آزادیخواه سطح کشور منجر خواهد شد که لازمه هرگونه تغییر و تحولی وحدت عمل و هماهنگی همه گرایشهای دمکرات است.
از اینرو جا دارد که مجددا مراتب سپاس و ستایش خویش را به نگرش واقع بینانه ، حق مدار و وحدتآفرین جنابعالی اعلام نموده و سایر رهبران مذهبی، روشنفکران و احزاب و گروههای دمکراسی خواه را به تاسی از نظرات شما در این مورد دعوت کنیم.
با سپاس فراوان
کانون دمکراسی آذربایجان
6/8/1388
باز هم ملت جعلي آذربايجان، اعتراض به تيتر خبر آيت الله منتظري به نقل از ساوالان سسي
مئهران باهارلي
در سايت اخبار روز خبري درج شده كه به خواننده همچو فكري را القا مي كند كه گويا آيت الله منتظري در جواب عده اي آذربايجاني، خواستار رعايت حقوق مدني و فرهنگي آذربايجانيها شده است. تيتر خبر مي گويد كه "حقوق ملی و مدنی آذربایجانی ها باید رعایت شود-پاسخ آیت آلله منتظری به پرسش های جمعی از فعالان آذربایجانی".
http://www.akhbar-rooz.com/news.jsp?essayId=24701
تيتر اين خبر جعلي است و مي بايد اصلاح شود. پاسخ آيت منتظري ربطي به آزربايجانيها ندارد، مربوط به تركها - چه ساكن در آزربايجان و چه خارج آن- است. در پاسخ آيت الله منتظري كلمه اي در باره "آذربايجانيها" وجود ندارد. در اين پاسخ از تركها، زبان تركي، هويت تركي و ... سخن گفته مي شود و موضوع و مخاطب آن نه آزربايجانيها، بلكه تركها هستند.
آزربايجاني نام يك ملت و يا گروه ملي نيست. مجموعه افرادي است كه در منطقه اي به نام آزربايجان و يا كشور آزربايجان ساكنند و يا به اين دو منسوبند، اين افراد مي توانند داراي مليتهاي گوناگون مانند ترك، فارس، كرد، تالش، تات، ارمني، آسوري و .... باشند، چنانچه هستند.
همه مي دانند در ايران بخش اعظم آزربايجانيها ترك اند و همينطور بخش اعظم تركها آزربايجاني. اما در ايران نه همه آزربايجانيها ترك اند و نه همه تركها آزربايجاني.
من نمي دانم مسئول اين تحريف و جعل كيست، اخبار روز و يا سايت ساوالان سسي. هرچند با گردشي در سايت ساوالان سسي معلوم مي شود كه مديران و مسئولين اين سايت در تمام گزارشات و اخبارشان به طور اصولي، "ترك" را با "آذربايجاني" عوض مي كنند.
http://www.savalansesi.com
اين رفتار، به لحاظ مفهومي نادرست است. زيرا آزربايجاني نام مليت و يا گروه ملي نيست، ترك نام گروهي ملي و مليتي در ايران است و اين دو با هم يكي نيستند. از اينرو "آزربايجاني" و "ترك" را نمي توان هم معني و مترادف شمرد ويا به جاي يكديگر بكار برد.
جايگزين كردن نام آذربايجاني به جاي نام ترك، براي نخستين بار توسط دولت شوروي انجام گرفت و دسيسه استعماري دولت روسيه در جمهوري آزربايجان براي تركي زدائي از هويت ملي تركان اين كشور بود. شايسته نيست كه مدافعين برابري و حقوق ملت ترك در ايران مبلغ سياستهاي استعماري دولتي خارجي براي محو هويت ملي ملت خويش گردند.
اين رفتار به لحاظ مسائل حقوق بشري نيز مساله دار است. آزربايجاني ناميدن يك گروه ملي ساكن در آزربايجان (تركها) و اختصاص دادن آزربايجاني بودن به تركها، به معني نفي آزربايجاني بودن گروههاي ملي ديگر ساكن در آزربايجان و يا آزربايجاني غليظتر بودن تركها و آزربايجاني رقيقتر بودن غيرتركهاي آزربايجان است و اين رفتاري شونيستي است.
علاوه بر آن در يك جامعه چند مليتي (مانند آزربايجان)، گروه غالب ملي (يعني تركها) را با نامي كه به همه گروههاي ملي آن جامعه تعلق دارد (آزربايجاني) ناميدن، رفتاري نژادپرستانه است. كاربرد نام "آزربايجاني" به جاي نام ملي "ترك"ها و اختصاص دادن اين نام بدانها، به اندازه كاربرد نام "ايراني" به جاي نام ملي "فارس"ها و يا "عراقي" به جاي نام ملي "عرب"هاي عراق، كاري مهمل و مضحك است.
اينكه چرا بخشي از فعالين سياسي و حقوق بشري ترك كه نام ملي خود را به اشتباه آزربايجاني گمان مي كنند، به اين درجه با نام ملت خود مسئله دار شده اند و يا به اين شدت از آن خوف و واهمه دارند، مساله اي در خور بررسي است. اما فعالان حقوق بشري مي بايد قطعا از رفتارهاي شونيستي و نژادپرستانه بر حذر باشند. و اقلا در نشر اخبار، رعايت امانت را كرده و از تحريف آنها و يا جعل خبرهاي كذب دوري نمايند.
اولين حق تركها- چه ساكن آزربايجان و چه خارج آن- حق ناميده شدن به نام ملي خودشان ترك و احترام همه به نام ملي وي و دوري از هوس تغيير و تبديل آن است. اين حقيقت را در درجه اول، فعالان حقوق بشري ترك مي بايد آويزه گوش خود سازند و فعاليت حقوق بشري خود را با احترام گذاردن به نام ملي ملت ترك ساكن در آزربايجان و سراسر ايران آغاز كنند. كساني كه حتي به نام ملي گروه ملي خود احترام نمي گذارند و يا از آن آگاه نيستند، چگونه مي توانند از ديگر حقوق ملي آن گروه ملي حمايت كنند و يا از ديگران همچو انتظاري داشته باشند و به امر آگاه سازي در اين امور اشتغال ورزند؟ از اين زاويه، آيت الله منتظري كه در پاسخ خود، نام ملت ترك را همانگونه كه است يعني ترك ذكر كرده ، به مراتبط از فعالين حقوق بشر "آذربايجاني" مذكور آگاه تر، مترقي تر و دمكراتتر است.
علاوه بر آن اكنون كه مبارزه تركان ساكن در ايران، به عنوان يك ملت و گروه ملي براي احقاق حقوق ملي خود در جريان است و نامه آيت الله منتظري نيز نمونه اي از انعكاس مثبت و مقبوليت آن در ميان نخبگان فارس مي باشد، مطرح كردن بحث آزربايجاني و خراساني و قشقائي، ... در اين مقطع رفتاري كاملا انحرافي است و در راستاي تجزيه و شقه شقه كردن ملت ترك ساكن در ايران بر اساس لهجه و جغرافيا و قبيله و ... است و فقط به نفع نيروهاي سركوب و سياست انكار و امحا مي باشد. فعالان سياسي ترك مي بايد با دوري از سطحي نگري و يا حداقل با پيروي از قواعد منطق فرمال از آلت دست شدن اينگونه سياستهاي ضدملي بپرهيزند.
ما بارها دولت ايران و قوميتگرايان افراطي فارس را دعوت كرده ايم كه پيام شعار "هاراي هاراي من توركه م" را بشنوند و از سوداي تبديل ملت "ترك" به "آذري" و تجزيه آن به قومچه هاي جغرافيائي و لهجه اي و قبيله اي دست بردارند. به نظر مي رسد اكنون نيز مي بايست روي خود را به برخي از فعالان سياسي و حقوق بشري ترك كرده و آنان را دعوت كنيم كه پيام شعار "هاراي هاراي من تركه م" را بشنوند و از سوداي تبديل ملت "ترك" به "آذربايجاني" و تجزيه آن به ملتك و قومچه هاي جغرافيائي و لهجه اي و قبيله اي دست بردارند.
-----------------------------------
در پاسخ به علوی: هیچ کس حق دروغپراکنی را ندارد
:علوی گرامی
۱- این سوالها را عده ای از ترکها پرسیده اند. من نمی دانم شما از کجا متوجه شده اید که اینها ترکهای ساکن در آزربایجان بوده اند و نه مثلا تهران و یا خراسان و یا اصفهان.
۲-حتی اگر سوال کنندگان از ترکان ساکن در آزربایجان باشند، این ملیت آنها را از ترک به ملیت جعلی و من در آوردی آزربایجانی تغییر نمی دهد، همانگونه که سکونت آنها در ایران و یا خاورمیانه و یا آسیا، ملیت آنها را از ترک به ملیت جعلی ایرانی، ملت خاورمیانه و یا ملت آسیا تغییر نمی دهد.
۳-فرموده اید اگر انتقادی دارم به تشکیل سازمانی اقدام کنم! من شدیدا به شما توصیه می کنم به جای پرخاش به منتقدین و عصبی شدن و توصیه های بی ربط و مضحک به دیگران، بروید و کمی در باره اصول انتقاد مدنی مطالعه کنید تا یاد بگیرید که بهترین کار هنگام داشتن انتقاد، انتقاد کردن است. همچنین شاید متوجه شوید که در نظامات مدنی و نزد انسانهای مدنی، انتقدات منطقی و متمدنانه، بی ثمر نیست. حالا چه ثمری ممکن است داشته باشد، لطف کنید اینرا هم خودتان بخوانید و یاد بگیرید. وانگاه انتقاد من در باره فعاليتهاي حقوق بشري ايشان نيست، بكله در عرصه فعاليت غيرحقوق بشري ايشان است كه در آن مرتكب اشتباهات اساسي شده اند، مانند تغيير نام يك ملت.
۴-نام ملی ترکان ساکن در ایران ترک است، آزربایجانی نیست. در این مورد فرقی بین دولت ایران که نام قسمتی از این ملت را به آزری و برخی از فعالان نادان و ناآگاه که نام قسمتی از آنرا به آزربایجانی تغییر داده اند نیست. از اين منظر، هر دو دشمن هویت و حقوق ملی ملت ترک اند و هر دو نیز با روشهای مناسب مورد نقد و اعتراض قرار می گیرند و خواهند گرفت.
۵-کسانی که خواهان فعالیت عملی و یا غیر عملی در باره حقوق بشری و سیاسی ملت ترک در ایرانند، اول باید بروند نام این ملت را یادبگیرند. و بعد هم به جای گیر دادن به نام ملت ترک، از حقوق ملی و انسانی ترکان دفاع کنند، يعني با كار اصلي خود مشغول باشند. و الا این کارهای نادرست، جنبه مثبت فعالیتهای اینگونه فعالان را هم بی معنی می سازد.
مگر دولت ایران کم بود که حالا دسته ای ناآگاه به اسم فعالان سیاسی و حقوق بشری پیدا شده اند که میخواهند نام ملت ترک را با جعلیاتی و موهوماتی مانند ملت آزربایجان عوض کنند؟
۶-به فرض محال اگر نام ملت ترک ساکن در آزربایجان، آزربایجانی هم باشد مساله فرقی نمی کند. آیت الله منتظری در جوابیه خود کوچکترین اشاره ای به این ملت خیالی آزربایجان ندارد و بنابراین این تیتر که به ایشان انتساب داده شده (حقوق ملی و مدنی آذربایجانی ها باید رعایت شود) کذب محض و دروغ فاحش است. آيت الله منتظري خواستار رعايت حقوق تركها شده اند و نه آزربايجانيها.
هیچ فعال سیاسی و حقوق بشری، شامل فعالان سیاسی و حقوق بشری تركي از امتیاز جعل و تحریف و دروغپردازی برخوردار نیستند. اقدام کسانی که به این دروغ پراکنی و تحریف دست زده اند نيز غیرقابل قبول و مستحق محکوم نمودن با صریحترین زبان ممکنه است.
۷-اگر شما معتقد به وجود ملتی بنام آزربایجان هستید بروید با همفکرانتان اقدام به خلق ملتی جدید به نام آزربایجان از ترکان ساکن در ایران و ... بکنید. اما ملت ترک ساکن در ایران و آزربایجان کوچکترین نیتی برای تغییر نام ملی خود از ترک به آزری، آزربایجانی و یا هیچ چیز دیگري كه ممكن است به ذهن عده اي فعال سياسي خطور كند ندارد.
۱۷۶٣۲ - تاریخ انتشار : ۷ آبان ۱٣٨٨
-------------------------------------
از : علوی
عنوان : ترکی آذربایجانی یک واقعیت
ما ترک آذربایجانی هستیم وزبانمان ترکی است.منظور از ترکی آذربایجانی اعلام این مفهوم است که ما ترک قرقیز یا قزاق یا اویغور و ... نیستیم و ترکی که به آن تکلم می کنیم ترکی آذربایجانی است.
این سوال را هم آذربایجانیها پرسیده اند پس ... .
آقای بهاری اگر انتقادی به این فعالین دارید خودتان سازمانی حقوق بشری تشکیل دهید و به جای اعتراضهای بی ثمر فعالیتهای عملی را شروع کنید.
۱۷۶۲۱ - تاریخ انتشار : ۷ آبان ۱٣٨٨
Monday, October 26, 2009
توركييه`نين ائرمه ني و كورد آچيليملاري ايله آزه ربايجان و يهودي قاپانيملاري
و
بونلارين گونئي و قوزئي آزه ربايجان اوزه رينده كي ائتگيله ري
مئهران باهارلي
يئيگون-٢٣ اكيم-٢٠٠٩
(جمعه، ٢٣ اكتبر)
سؤزوموز
سون دؤنه مده توركييه`ده ياشايان ائتنيك قوروپلار (روم، عره ب، كورد و ائرمه ني) و بونلارين اوزانتيسي اولان قونشولاري (قيبريس-يونانيستان، سورييه-عراق، عراق كوردوستاني اؤزه رك دئوله تي، ائرمه نيستان) ايله سورونلاري چؤزمه يه يؤنه ليك جيددي و باشاريلي گيريشيم -آچيليملارين ياپيلديغينا تانيق اولماقداييق. عئيني حالدا توركييه و بؤلگه نين ايكي اؤنه ملي اؤلكه سي اولان آزه ربايجان ايله ايسراييل ايليشگيله رينده سويوقلوق-قاپانيم ياشانماقدادير. توركييه تاريخينده دؤنوم نؤقطه سي ساييلان بو آچيليم و قاپانيملار، آنيلان ائتنيك قوروپلار و اؤلكه له ر ديشيندا بوتون بؤلگه ني ائتگيله مه گيزيلينه (پوتانسييئلينه) ده صاحيبدير. گونئي آزه ربايجان و ايراندا ياشايان تورك خالقي دا ايسته ر ايسته مه ز بو تاريخي اولايلاردان اولوملو و يا اولومسوز يؤنده ائتگيله نه جه كدير.
توركييه`ده ائتنيك آچيليملار، اؤزه لليكله كورد و ائرمه ني آچيليملاري، قيسسا وعده ده بعضي آچيلاردان ايراندا ياشايان تورك خالقي و گونئي آزه ربايجان`ين خئيرينه اولمايابيلير. آنجاق بو آچيليملارين اوزون وعده ده گونئي آزه ربايجان و ايراندا ياشايان تورك خالقي اوزه رينده نه كيمي ائتگيله ري اولابيله جه يي، آيرينتيلاري ايله تارتيشيلمالي و اينجه له نمه ليدير. من توركييه`نين ائتنيك-قونشو (ائرمه ني، كورد، روم و عره ب) آچيليملارينين اوزون وعده ده بير چوخ يؤنده ن گونئي آزه ربايجان و ايراندا ياشايان تورك خالقينين خئيرينه اولاجاغينا اينانيرام. توركييه حؤكومه تي -آكپ`نين آنتي يهودي اه ييليميني ايسه بؤلگه ايله بيرليكده گونئي آزه ربايجان و ايراندا ياشايان تورك خالقي اوچون تهلوكه اولاراق قبول ائديره م. آشاغيدا سؤزو گئده ن آچيليم و قاپانيملارين بير سيرا ائتگي و يانقيسي حاققيندا دوشونجه له ريمي، ايران و گونئي آزه ربايجان`ا وورقو ياپاراق سيرالاميشام:
توركييه آچيسيندان
١-توركييه`نين ائرمه ني آچيليمي، بو اؤلكه نين ميللي چيخارلاري دوغرولتوسوندادير، توركييه-ائرمه نيستان ايليشگيله رينين نورماللاشديريلماسي ايسه هر ايكي طره فين يارارينادير. آنجاق بو ياخينلاشمادان توركييه`نين قازانجلاري داها چوخدور:
الف- آنلاشمالار سونوجوندا ائرمه نيستان، ايندييه ده ك تانيماقدا ديره ندييي توركييه`نين سينيرلاريني، رسمي اولاراق تانيماق زوروندا قالميشدير. بو، باشلي باشينا توركييه ديپلوماسيسي اوچون اؤنه ملي بير باشاريدير. اوسته ليك ائرمه نيستان، ائرمه نيله رين ميللي داعوا سايديقلاري سوي قيريم ايدديعاسيني توركييه يه قبول ائتديرمه ده ن، بو اؤلكه نين سينيرلاريني تانيميشدير. بو دا توركييه نين باشقا بير باشاريسيدير بو سوره ج سونوندا ائرمه نيستان سوي قيريم ايدديعاسينا باسديرماق اوچون الينده توتدوغو اؤنه ملي بير كارتي –توركييه`نين سينيرلاريني تانيماماني- الده ن وئرميشدير.
پ-توركييه باشلاتديغي ائرمه ني آچيليمي ايله، ائرمه نيله ر آراسيندا ايكي تيره ليك ياراديب، ائرمه نيستان ايله ائرمه ني ديياسپوراسيني قارشي قارشييا گتيره بيلميشدير. ائرمه نيله رين ايكييه بؤلونمه سي ايله مانئورا يئته نه يي آرتميش اولان توركييه`نين، بوندان سونرا ايسته ديكله ريني الده ائتمه سي، چوخ داها آسانلاشاجاقدير.
ج-توركييه، ائرمه ني يول خريطه سي و آنلاشمالاري سوره جينده، ائرمه نيستان`ي سوي قيريمي آراشديرما اورتاق كوميسييونون قورولماسينا بويون اه يمه يه مجبور ائتميشدير. ائرمه نيله رين قيرميزي چيزگيسي ساييلان، ايندييه ده ك تارتيشماسينا بيله ياناشماديقلاري بو قونونون ائرمه نيستانلا تارتيشمايا آچيلماسي، توركييه ديپلوماسيسينين تاريخي بير باشاريسي اولاراق گؤرولمه ليدير.
د-توركييه`نين ائرمه ني يول خريطه سي مانئوراسي، اوباما`ني بو ايل "سوي قيريم" پيلانيندان واز گئچمه يه زورلاميشدير. بؤيوك اولاسيليقلا بوندان سونرا دا سوي قيريم تاساريسينين كونقرئس طره فينده ن قبول ائديلمه سي، قونو ائرمه نيستان-توركييه`نين اورتاق كوميسيونوندا اوزون بير سوره اينجه له نه جه يينده ن دولاي، مومكون اولماياجاقدير.
٢-توركييه`نين باشلاتديغي ائتنيك-قونشو آچيليملاري، بو اؤلكه نين آوروپا بيرلييي يولوندا بولونان باشقا بير انگله لي اورتادان قالديراجاقدير. ايچه ريده ائتنيك سورونو اولمايان و قونشولاري ايله صيفير سورونلو اولان توركييه، داها دئموكراتيكله شه جه كدير. آوروپا دئوله تله رينين ايسه داها دئموكراتيكله شه ن بير توركييه`نين اويه لييينه قارشي چيخابيلمه سي داها چتينله شه جه كدير. نئجه كي توركييه`نين قيبيريس آچيليمي، يونانيستان دئوله تيني، توركييه`نين آوروپا بيرلييي پيروژه سيني ان ايسسيجه قوللايانلار آراسينا سوخموشدور. سوره ج ايله رله ديكجه توركييه آوروپا بيرلييينه داها ياخينلاشاجاقدير.
٣-توركييه`نين آچيليملار قونوسوندا پيراقماتيك حره كه ت ائتمه سي و اؤزه لليكله توركييه-ائرمه نيستان ايليشگيله ريني سيياسي چيخارلاردان دولايي نورماللاشديرماسي، بو اؤلكه نين پان توركيسم ايدئولوژيسينده ن قوپدوغونون كسين بليرتيسيدير. ايدئولوژيله رده ن آرينميش دئوله تله رين وارليغي، بوتون بؤلگه خالقلارينين خئيرينه دير.
٤-اؤته ياندان توركييه ايسلاميستله رينين بؤلگه سيياسه تينده، فارس ايران ايسلام جومهورييه تي و فارس شيعي كؤكده ن دينچيله رله ايتتيفاق ايچينده اولدوقلاري و اونلارلا اويوملو حره كه ت ائتديكله ري بيلينه ن بير گرچه كدير. بو باغلامدا، آكپ`نين يئني ديش سيياسه تي ده (ايران`ين دئموكراتيكله شمه سينه قارشي چيخماق، احمدي نژاد`ين سئچيلمه سي، ايران`ين آتوم ائنئرژيسي سيياسه تي، ايران توركله رينه قارشي اولماسي، ائرمه نيستان، ايسراييل، عراق سورونو، عراق كورد اؤزه رك يؤنه تيمي، سورييه ايله ايتتيفاق، .... ) ايران ايسلام جومهورييه تينين ديش سيياسته تي و كؤكده ن دينچي فارس تئزله رينين توركييه طره فينده ن اويقولانمايا قويولماسيندان باشقا بير شئي دئييلدير.
آزره بايجان جومهورييه تي آچيسيندان
توركييه و ائرمه نيستان`ين ايمضالاديقلاري يول خريطه سي آنلاشماسي و ايليشگيله ريني نورماللاشديرمايا قرار وئرمه له رينين، آزه ربايجان جومهورييه تي آچيسيندان اولوملو و اولومسوز ائتگي و سونوجلاري واردير:
١-آزه ربايجان، توركييه`نين ايچ و ديش سيياسه تينده بير سيرا اويقولاماريني اؤز ميللي چيخارلارينا ترس بولابيلير، بونلارا ائعتيراض حاققي دا واردير. آنجاق اؤز گؤروشله ريني توركييه يه ايله تمه سي و يا ائعتيراضدا بولونماسي مودئرن و جيددي بير دئوله ته ياخيشير شكيل و يؤنته مده اولماليدير. بو يؤنته مين آدي، ديپلوماسيدير. آزه ربايجان توركييه`نين به يه نمه دييي سيياسه تله رينه، ياپيجي اولمايان دويقوسال و تپگيسه ل داورانيشلارلا (اؤرنه يين توركييه بايراقلاريني انديرمه كله) قارشيليق وئرمه كده ن اوزاق دورماليدير.
٢-هئچ بير باغيمسيز دئوله ت باشقا بير دئوله تله ديپلوماتيك ايليشگي قورماق و يا ايليشگيسينين دوزئييني بليرله مه ك ايسته ركه ن، اوچونجو بير دئوله تده ن ايذين آلماز و يا اونونلا دانيشماز. بو قبول ائديلميش ايلكه، توركييه- ائرمه نيستان ايليشگيله ري اوچون ده گئچه رليدير. آزه ربايجان جومهورييه تينين بو قونودا پيرينسيپال اولاراق شيكايه ت ائتمه و گيلئيله نمه حاققي و يئتگيسي بولونماماقدادير. بئله بير داورانيش، ايران`ين آزه ربايجانلا ايسراييل ايليشگيله رينه قاريشماسي قده ر قبول ائديلمه زدير.
٣-ائرمه ني يول خريطه سي و آنلاشماسي سيراسي و سونراسينداكي اولايلار، آزه ربايجان و آزه ربايجان توركله رينين توركييه ده گوجلو لوبي، ائليت، آيدينلار، مئدييا، سيياسي و خالق دسته يينه صاحيب اولماديغي گرچه ييني آچيغا چيخارميشدير. بوگون توركييه ده سيياسي قوروپلاردان بير ايكي آشيري ميلليه تچي و آنتي دئموكراسي پارتيده ن باشقا-ساغدا، سولدا و دينچي قوروپلار آراسيندا آزه ربايجان جومهورييه تيني قوللايان يوخدور. توركييه مئديياسي سانكي ائرمه ني يانليسيدير. آزه ربايجان جومهورييه تي، توركييه ده جيددي خالق و ائن.جي.او. هؤرگوتله ري دسته يينده ن–توركييه`نين دوغوسونداكي آزه ربايجان ساحه سينده بيله– يوخسوندور. گونئي آزه ربايجان داعواسي ايسه، ايلك باشدان توركييه ده هئچ كيمسه طره فينده ن دسته ك گؤرمه ز. توركييه (سيلاحلي گوجله ر، سيياسي ائليت، مئدييا، سيياسي پارتيله ر، آيدينلار، .....) ايران`ين فارس-تورك چكيشمه سينده، فارس طره في يانيندا يئر آلماقدادير. توركييه بير بوتون اولاراق، بو اؤلكه نين پان توركيست و آشيري ميللييه تچي قوروپلاري بيله، ايران`ين فئدئراللاشماسي، بؤلونمه سي و فارسلارين كونترولوندان چيخماسينا و دولاييسي ايله دئموكراتيكله شمه سينه قارشيدير.
٤-توركييه ده ائليت كسيم و مئدييانين بؤيوك بير بؤلومونون خيريسيتييانلارا قارشي بير چئشيت آشاغيليق كومپلئكسي ايچينده اولدوغو و گنه لده توركول (توركيك) خالقلارا سويوق باخديغي بيلينه ن بير گرچه كدير. بونون آزه ربايجان و آزه ربايجان توركله رينين توركييه ده اولومسوز ايماژينين يارانماسيندا رولو اولسا دا، بورادا اصيل بليرله ييجي ائتگه ن آزه ربايجان و آزه ربايجان توركله رينين اؤزو اولموشدور. دولاييسي ايله بو دورومو دوزه لتمه ك ده، آزه ربايجان و آزه ربايجان توركله رينين گؤره وي و سوروملولوغودور.
٥-آزه ربايجان جومهورييه تي ديش دونيادا ايماژيني ياخشيلاشديرماق اوچون، اؤزونه چكي دوزه ن وئرمه ليدير. اؤلكه نين ائكونوميسي چئشيتله نديريلمه لي، پئترول-قازا باغيمليليقدان قورتولماليدير. كوراپسييا و يولسوزلوقلار، روشوه ت كولتورو و عاييله حاكيمييه تينه سون وئريلمه لي؛ آوتوريتار اويقولامار، آنتي دئموكراتيك باسقيلار، يورتداشلارين اينسان حاقلارينين پوزولماسي، سيياسي پارتيله ر، اينسان حاقلاري درنه كله ري و ائن.جي.او.لارين اؤزگورجه چاليشمالاري و ايقتيداري اله شديرمه له ري اؤنونده كي انگه لل.ه ر بوسبوتون قالديريلماليدير. اؤلكه ده قادين حاقلاري و سورونلارينين يؤنه تيمي، آوروپا ايستانداردلارينا ياخينلاشديريلماليدير. پان توركيست شوعارلار (تورك دونياسينين بيرله شمه سي، توركييه ايله سوي بيرلييي، .....) دئوله ت دوزئيينده ترك ائديلمه ليدير. بئله شوعارلار، اوزو ييرمينجي يوز ايل آوروپاسينا دؤنوك اولان توركييه آيدينلاريندا سمپاتي دئييل، آنتي پاتي اويانديرما پوتانسييئلي واردير. اونون يئرينه آزه ربايجان دئوله تي، قافقاز، گونئي آزه ربايجان، ايران`ين گونئيي و قوزئي دوغوسو، توركييه`نين دوغوسو و عراق-سوريه ده ياشايان آزه ربايجان تورك دياسپوراسي ايله بو بؤلگه له رين عله وي تورك توپلولوقلارينا اوداقلانمالي، اونلارلا ايليشگي قورمالي و بيله له رينده آزه ربايجانا باغليليق دويقولاريني گليشديرمه ليدير. آزه ربايجان دئوله تي، اؤزه لليكله عراق و سورييه ده ياشايان توركله رين مساله له ريني، آزه ربايجان`ين سوروملو اولدوغو و يؤنه تدييي مساله له ره چئويرمه لدير. آزه ربايجان جومهورييه تينده، عله وي (قيزيلباش) مذهه بي دئوله تجه تانينمالي و ايران، توركييه، عراق-سورييه تورك عله ويله ريني اؤز قوروماسي آلتينا آلماليدير. عئيني اويقولاما جعفه ري مذهه بي اوچون ده ياپيلمالي و ايران، گونئي آزه ربايجان، توركييه-عراق-سورييه ده كي بوتون تورك جعفه ريله ر، ايران دئوله تي و ديني مركه زله ري كونترولوندان چيخاريلمالي و آزه ربايجان`ا باغلانماليدير. اؤلكه ده كي بوتون ائتنيك و ميللي قوروپلارين دوروموندا تمه للي ياخشيلاشديرمالار ياپيلماليدير.
٦-گونئي آزه ربايجان و ايران توركله رينين توركييه ده (و ده آورپا-آمئريكادا) جيددييه آلينماسي، سمپاتي توپلاماسي و سيياسي اولاراق دسته ك گؤره بيلمه سي، هر شئيده ن اؤنجه ايراندا ايران دئوله تي و فارس خالقينا مئيدان اوخويابيله جه ك، باغيمسيز، گوجلو خالق دسته كلي و سوردوره بيلير بير تورك ميللي و دئموكراتيك حره كه تي يارادابيلمه سينه باغليدير.
آزه ربايجان`ين يئني ايتتيفاقلار آراماسي
١-توركييه دؤوله تي، ائرمه نيستان-توركييه آنلاشماسييلا سونوجلانان يول خريطه سيني – آزه ربايجان`ين خبه ري اولمادان، اونونلا ايستيشاره ياپمادان و گيزليجه ياپميشدير. بو توتوم موتته فيقليك آنلاييشينا سيغماز. آزه ربايجان`ين راحاتسيزليغيني بيلديرمه سينده ن سونرا، توركييه اولايي بو اؤلكه ايله وار اولان ايله تيشيمسيزلييه باغلاسا دا، بو آچيقلاما اينانديريجيلي اولماقدان اوزاقدير. گرچه ك بودور كي آكپ، آزه ربايجان`ي ايستيراتئژيك موتته فيق، حتتا اؤنه ملي بير اورتاق اولاراق گؤرمه ميشدير.
٢-بو گرچه ك، ار گئج، آزه ربايجان جومهورييه تيني توركييه ايله ايليشگيله رده رئال پوليتيكايا باشلامايا مجبور ائده جه كدير. بوندان سونرا آزه ربايجان جومهورييه تي، مودئرن بير دئوله ت كيمي، سمبوليك، رومانتيك، اركه ن، عيرقچيليق چالارلاري اولابيله ن و يا تمه لسيز شوعارلار (ايكي دئوله ت، بير ميلله ت؛ تورك دونياسي؛ بؤيوك قارداش؛ ... ) ايله اوغراشماق يئرينه، يالنيز اؤز ميللي منافئعي تمه لينده گرچه كله رله اوغراشمايا و گرچه كچي داورانمايا اوز گتيرمه ليدير.
٣-توركييه –ائرمه نيستان آراسيندا ياپيلان و ياپيلماقدا اولان گيزلي گؤروشمه له ر، توركييه`نين آزه ربايجان يانينداكي ايستيراتئژيك موتته فيق قونومونون اورتادان قالخماسي ايله سونوجلانابيله ر. بو دوروم گرچه كله شدييي تقديرده، اؤزونون تكله نميش اولدوغونو فرق ائده ن آزه ربايجان`ي ينئي ايتتيفاقلار آراييشي ايچينه گيرمه يه مجبور ائده جه كدير.
٦-آكپ، ائرمه ني آچيليميني- آزه ربايجان باغلاميندا- اوزگؤزونه بولاشديرميشدير. بو بئجه ريكسيزلييين سونوجوندا آزه ربايجاندا پوسودا بكله يه ن روسييا سؤمورگه چي سيياسه تله رينين يانداشلاري و ماشالاري آكتيوله شميشدير. بونلارين آزه ربايجان`ي يئنيده ن روسييا چيزگيسي و يؤرونگه سينه سوخابيلمه له ري، جيددي بير اولاسيليقدير. بو تهلوكه لي ائحتيمال گرچه كله شيرسه، بونون باشليجا سوروملوسو توركييه دئوله تي-آكپ حؤكومه تي ساييلماليدير.
٤-آزه ربايجان`ين ياخينلاشابيله جه يي باشقا بير ايتتيفاق، تيرانس آتلانتيك ايتتيفاقدير. بوندان آماج سوموت اولاراق ايكي قورومدور: "ناتو" و "آورپا بيرلييي". آزه ربايجان`ين مومكون اولان ان قيسسا سوره ده بو ايكي بيرلييه اويه اولماسي، اونون ميللي چيخارلارينين گره ييدير. ناتو و آورپا بيرلييينه اويه بير آزه ربايجان`ين دئموكراتيك و لاييك سيياسي سيستئمي ايله سينيرلاري و تورپاق بوتونلويو داها ايستابيل اولاجاقدير و بؤلگه ده كي سيياسي چالخانتي و اويونلاردان ضره ر گؤرمه ائحتيمالي داها آزالاجاقدير. (آزه ربايجان، ناتو`نون گورجوستان`دا ياپديغي سون مانئورالارا قاتيلميشدير. روسيا`نين باسقيسي ايله قازاخيستان، مولدوا و ائرمه نيستان بو مانئورالارا قاتيلماميشلاردير. آزه ربايجان`ين آلديغي بو يئرينده و دوغرو قرار، اولدوقجا اؤنه مليدير). بوندان سونرا آزه ربايجان جومهورييه تي ناتو و آوروپا بيرلييينه قاتيلما سوره جله رينه داها جيددي ياناشمالي، اونلارا قاتيلما ايسته ييني آچيقجا بيلديرمه لي و بو ايستيراتئژيك هده في گرچه كله شديرمه ك اوچون يئيينجه اؤزونو، قوروملاري و قامو اويونو يئنيده ن يايپلانديرمالي و حاضيرلاماليدير.
٥-آزه ربايجان بؤلگه ميزده پئرييوديك اولاراق باش وئره ن كونفليكت و چاتيشمالاري، اؤرنه يين روسييا`نين گورجوستان`ا سالديريسي و يا توركييه –ائرمه نيستان گيزلي گؤروشمه و آنلاشمالاريني، يئني ايتتيفاقلار اولوشدورما – اؤرنه يين ناتو و آوروپا بيرلييينه اويه ليك، ايسراييل ايله ديپلوماتيك ايليشگيله ري ماكسيموما چيخارماق- يولوندا قوللانماليدير.
قاراباغ سورونو آچيسيندان
١-گرچه ك بودور كي قاراباغ سورونو، حتتا آزه ربايجان جومهورييه تينين تورپاق بوتونلويو، توركييه`نين چيخارلاري دوغرولتوسوندا اولسا بيله، اونون ميللي سورونو دئييلدير. توركييه باغيمسيز و مودئرن بير دئوله ت اولاراق، هر هانسي بير قونودا اؤز ميللي چيخارلاري ديشيندا حره كه ت ائتمه ك مجبورييه تينده ده دئييلدير. آزه ربايجان`ين بو گرچه يي يئيينليكله قاوراماسيندا يارار واردير. بو باغلامدا، آزه ربايجان`ين توركييه ده ن بكله دييي گؤزله نتيله رين چوخو دا آنلاشيلمازدير.
٢-سوي قيريم ايدديعاسي و تورپاق طله بي ائرمه نيستان`ين توركييه ايله اولان چوخ داللي سورونلاريندان تكجه ايكيسيدر. توركييه`نين ١٩٩٣ده سينيرلاريني ائرمه نيستانا قاپاتماسي، ائرمه نيله ري بو قونلاردا توركييه ايله گؤروشمه ك اوچون ميزين آرخاسينا اوتورتماق، اونو ائوجيلله شديرمه ك آماجي ايله منيمسه دييي باسقي آراجي ايدي، قاراباغ بورادا نده ن دئييل، بير باهانا ايدي. بو تاكتيك باشاري ايله سونوجلانميش و ائرمه نيستان بوگون توركييه ايله ماسايا اوتورموشدور. بوندان سونرا سينيرلارين قاپالي قالماسينين توركييه آچيسيندان بير آنلامي يوخدور. اؤته ياندان توركييه`نين سينيرلاريني ائرمه نيستانا قاپاتماسي، او دؤنه مين قوشوللارينا گؤره آزه ربايجان`ا سونولموش اك بير فورصه ت ايدي. آنجاق آزه ربايجان بونون سونسوزا دك داوام ائتمه يه جه ييني بيلمه لي ايدي. آزه ربايجان دئوله تي بو آلتين فورصه تي ياخشيجا و يئيينليكله ده يه رله نديره نمه ميشدير. بورادا قينانماسي گره كه ن بيريسي وار ايسه، او دا آزه ربايجان طره فيدير.
٣-توركييه`نين دانماسينا رغمه ن، قاراباغ سورونون چؤزومو، توركييه-ائرمه نيستان ايليشگيله رينين نورماللاشديريلماسينين قوشولو دئييلدير. آنجاق، توركييه-ائرمه نيستان ايليشگيله رينين نورماللاشماسي، قاراباغ سورونونون چؤزوم چابالاريني قيپيريدادابيلير. بو قيپيردامالار لوزومه ن اولوملو يؤنده اولمايابيلير، حتتا بؤيوك بير اولاسيليقلا اولومسوز يؤنده اولاجاقدير. توركييه`نين اينديكي سينيرلاريني قبول ائتمه يه زورلانان و بو اؤلكه ده ن تورپاق آلما دوشله ري سونا اره ن ائرمه نيستان، وار گوجو ايله الينده بولوندوردوغو قاراباغ تورپاقلاريني قورومايا چاليشاجاقدير. بوندان سونرا آزه ربايجان دئوله تينين قاراباغ`ي يئنيده ن اؤز كونترولو آلتينا گئچيره بيلمه سي، داها چتينله شه جه كدير.
آچيليملارين ايران اوزه رينده ائتگيله ري
١-توركييه`نين ائتنيك آچيليملاري، ايران`دا ياشايان ائتنيك و ميللي قوروپلارين ايسته كله رينين دوزئييني يوكسه لتمه له رينه نده ن اولاجاقدير. بوندان سونرا توركييه، دئموكراسي و لاييسيسمه اك اولاراق، ميللي مساله آلانيندا دا ايران اوچون بير مودئل حالينا دؤنوشه بيله جه كدير. بو ايسه، ائتنيك و ميللي مساله نين يؤنه تيمينده ذاته ن عاجيز قالان ايران ايسلام جومهورييه تيني داها دا سيخيشديراجاقدير.
٢- توركييه`نين ائتنيك-قونشو آچيليملاري بو اؤلكه ني داها دئموكراتيكله شديره جه كدير. دئموكراتيك قونشولار ايسه ايران`ين قورخولو رؤياسيدير. داها دئموكراتيكله شه ن و آوروپا بيرلييينه داها ياخينلاشميش اولان توركييه، بورنونون ديبينده كي ايران ايسلام جومهورييه تيني ييخيلمايا بير آز داها ياخينلاشديراجاقدير. ايران ايسلام جومهورييه تينين ييخيلماسي، فارس خالقينين اؤلكه ده كي حاكيمييه تينين سارسيلماسينا – بو فورصه تي تورك آزه ربايجان ميللي دئموكراتيك حره كه تي دوغرو ده يه رله نديره بيليرسه – اولاناق ياراداجاقدير.
٣- آزه ربايجان جومهورييه تي توركييه- آزه ربايجان ايليشگيله رينين سويوماسي و آرالاريندا اولان ايتتيفاقين چاتلاماسي ايله، سيياسي اولاراق تكله نميش و جوغرافي اولاراق سيخيشميش دوروما دوشموشدور (قوزئيده سؤمورگه چي روسييا، گونئيده دوشمه ن تاخينان ايران، باتيدا ايشغالچي ائرمه نيستان و اؤز سورونلارينا اؤنجه ليك وئره ن توركييه). دوغال اولاراق آزه ربايجان دئوله تينين بو تكله نمه و سيخيشميشليق دوروموندان قورتولما يوللاريني آختارمايا باشلاماسي بكله نير. عاغلا گله ن ايلك چيخيش يولو ايسه، گونئي آزه ربايجان`دير. اولوشموش يئني قوشوللار، آزه ربايجان جومهورييه تيني جيددي شكيلده ايران توركله ري و گونئي آزه ربايجان سورونونا اوداقلانمايا، بوتون اولاناقلاري و گوجونو گونئي آزه ربايجان`ين اؤزگورلويه قاووشماسي و قورتاريلماسي اوزه رينه توپلامايا زورلاماقدادير. چونكو گونئي آزره بايجان`ين قورتولوشو، آزه ربايجان ن جومهورييه تينين تكله نمه و سيخيشميش دورومونا سون وئرمه نين تك گرچه كچي يولودور.
٤-اولوشموش يئني قوشوللاردا، آزه ربايجان جومهورييه تينين ناتو و آوروپا بيرلييينه داها دا ياخينلاشاجاغي اولاسيدير. ناتو و آوروپا بيرلييينه ياخينلاشما و اويه ليك آزه ربايجان جومهورييه تينه اولدوغو قده ر، حتتا اوندان دا داها چوخ گونئي آزه ربايجان و ايران توركله ري اوچون ياشامسال اؤنه مه صاحيبدير. بو اويه ليكله ر، آزه ربايجان جومهورييه تيني داها ايستابيل و دئموكراتيك ياپاجاقدير. بو دا توتاليتئر ايران رئژيمينين ييخيلما سوره جيني يئيينله ده جه ك و آزه ربايجان`ين ايران توركله ري اوزه رينده داها ائتگيلي اولماسيني ساغلاياجاقدير. اؤته ياندان بو اويه ليكله ر، ايران توركله ري و گونئي آزه ربايجان سورونونون ناتو و آوروپا بيرلييينه داشينماسينا اولاناق ياراداراق آكتواللاشديريلماسينا كؤمه ك ائده جه كدير.
٥-توركييه ايله ائرمه نيستان`ين ياخينلاشماسي و ايليشگيله رينين نورماللاشماسي، زامان ايچينده روسييا- ائرمه نيستان- ايران مئحوه ريني ضعيفله ده، حتتا - قاراباغ سورونو چؤزولونجه- آنلامسيزلاشديرابيله ر. ايران-روسييا-ائرمه نيستان مئحوه ريني ضعيفله ده ن و يا يوخ ائده ن هر شئي، كسينليكله گونئي آزه ربايجان و تورك خالقينين خئيرينه دير. بو مئحوه ر يوخ اولونجا، ايران دئوله تي اؤنه ملي بير ديش دسته ك، و بؤلگه ده كي ان ياخين موتته فيقيني الده ن وئره جه كدير.
٦-روسييا-ايران مئحوه رينده ن قوپموش و توركييه يه ياخينلاشميش بير ائرمه نيستان`ين، بو سوره جله ره قوشوت اولاراق ناتو و اؤزه لليكله آوروپا بيرلييينه ياخينلاشماسي اولاسيدير. قونشو ائرمه نيستان`ين- قونشو آزه ربايجان كيمي- آوروپا بيرلييي-ناتويا ياخينلاشماسي، ايران`ين ايسته مه دييي بير اولايدير و گرچه كله شدييي دورومدا، شوبهه سيز تورك خالقي و گونئي آزه ربايجان`ين خئيرينه اولاجاقدير.
٧- ائرمه نيستان، ييرمينجي يوز ايل بويونجا گوجلو بير شكيلده ايران`ين يونيتار و فارسلارين حاكيمييه تي آلتيندا بير دئوله ت اولماسيني ايسته ميش، ايران دئوله تينه توركله رين حاكيم اولماسي ويا گونئي آزه ربايجاندا فئدئرال بير دئوله تين وارليغيني ايسه اؤزله رينه قارشي ميللي بير تهديد اولاراق گؤرموشدور. اونون بو سيياسه تي منيمسه مه سينده تورك قورخوسو و ائرمه نيله رين گووه نلييي قايغيسي رول اويناميشدير. ائرمه نيله رين فارس كونتروللو يونيتار بير ايران دئوله تي گره كدييي تئزينين، ييرمينجي يوز ايلده آورپا-روسييا طره فينده ن منيمسه نمه و يئيله نمه سينده ده بؤيوك رول و ائتگيله ري اولموشدور. توركييه-ائرمه نيستان ايليشگيله ري نورماللاشينجا (و داها سونرا قاراباغ سورونو چؤزولونجه) تورك قورخوسو آزالميش و يا يوخ اولموش، توركييه ده ن تهديد حيسس ائتمه يه ن ائرمه نيستان آچيسيندان، توركييه يه قارشي ايران دئوله تينه ياخينلاشما گره يي اورتادان قالخاجاقدير. بو دورومدا ائرمه نيستان اوچون يونيتار ايران و ايران`ين فارس كونترولو آلتيندا بولونماسي دا، بؤيوك اؤلچوده اؤز اؤنه ميني ايتيره جه كدير. ائرمه نيله رين گووه نليك قايغيلاري اورتادان قالخينجا، اونلارين گووه نلييي آچيسيندان يونيتار و فارس كونتروللو ايران تئزيني منيمسه ميش روس و آورپاليلارين ساييسي دا آزالاجاقدير. بوتون بونلار ايسه، گونئي آزه ربايجان و ايراندا ياشايان تورك خالقينين اؤز ميللي حاقلاريني الده ائتمه سي اؤنونده دوران بؤيوك بير انگه لين (آورپا`نين فئدئرال ايران`ا قارشي اولماسينين) اورتادان قالديريلماسينا يارديم ائده جه كدير.
تورك خالقي آچيسيندان
١-باشلانان آزه ربايجان-توركييه چكيشمه سي، درينلييي و داوامي اولمازسا بيله، بؤلگه ده تورك خالقي و گونئي آزه ربايجانلا سورونلو اولان كي بوتون گوجله ري (فارس ميللييه تچيله ري، ايران ايسلام جومهورييه تي، روسييا، ائرمه نيستان و كورد ميللييه تچيله ريني) ايچله رينده سئوينديره جه كدير.
٢-(قوزئي و گونئي) آزه ربايجان، توركول (توركيك) دونياسينين اورتاسي و اؤزه ييدير. بورايا حاكيم اولان گوجون، توركول (توركيك) دونياسينا حاكيم اولابيلمه شانسي اولدوقجا يوكسه كدير. توركييه`نين ژئوپوليتيك اؤنه مينين بير بؤلومو، ياراتميش اولدوغو توركول دونياسيندا قبول گؤره ن، آغيرليقلي و ائتگيلي بير آكتور اولما ايماژينا باغليدير. توركييه –آزه ربايجان چكيشمه سي توركييه`نين بو ايماژينا، اؤزه لليكله آوروپا و آمئريكاليلار يانيندا جيددي بير گوپسه ك (ضربه) دير.
٣-ائرمه ني آچيليمي سونوجوندا توركييه`نين ايشغالچي ائرمه نيستانلا ايليشگيله ريني نورماللاشديرماسي و سينيرلاريني آچماسي، بو دئوله تين ايران توركله ري يانيندا صاحيب اولدوغو دوست و موتته فيق دئوله ت ايماژيني اولومسوز يؤنده ائتگيله يه جه كدير. ذاته ن توركييه`نين ايران و گونئي آزه ربايجاندا ياشايان تورك خالقينين سورونلو اولدوغو رقيب فارس ميلله تي ايله قورموش اولدوغو و ييرميني يوز ايل بويونجا سوردوردويو ايتتيفاق، تورك خالقينين ميللي آديني فارس سؤمورگه چي سيياسه تله رينه اويوملو اولاراق "آذري" يه ده ييشديرمه يه قالخيشماسي و "تورك" ميللي آديني اؤز تكه لينه گئچيرمه سي، بو ايماژين اؤنه ملي اؤلچوده زده له نمه سينه نده ن اولموشدور.
٤-توركييه`نين گونئي و دوغو قونشولاري اولان ايران، ائرمه نيستان، عراق، سورييه و عراق كوردوستان دئوله تي ايله دوستجا ايليشگيله ر قورماسي بو اؤلكه نين ميللي چيخارلاري و بؤلگه نين باريشلا گليشمه سي آچيسيندان اولدوقجا دوغال و آنلاشيلابيلير گيريشيمدير. آنجاق باشقا بير آچيدان باخيلديغيندا، توركييه`نين قوزئي آزه ربايجان`ين تورپاقلاريني ايشغال ائتميش اولان "ائرمه نيستان"؛ گونئي آزه ربايجان`ي سؤمورگه له شديره ن فارس "ايران ايسلام جومهورييه تي"؛ آزه ربايجان`ين عراقدا ياشايان توركمان ديياسپوراسينين تورپاق و پئترول قايناقلاريني اله گئچيرمه ك ايسته يه ن "عراق كوردوستان ايقليمي دئوله تي" و سورييه ده ياشايان آزه ربايجان توركله رينين ديياسپوراسيني بوتون ميللي و اينسان حاقلاريندان يوخسون بيراخميش "سورييه دئوله تي" ايله عئيني جرگه ده يئر آلماسي، بو اؤلكه يه اولدوقجا راحاتسيز ائديجي بير "آنتي آزه ربايجان ايماژ" وئرمه كده دير. توركييه بير آن اؤنجه بو ايماژي دوزه لتمه ليدير
٥-توركييه`نين دوغويا دؤنوك ايزله دييي و يئني عوثمانچيليق ايزله نيمي يارادان پوليتيكاسي، اوزون وعده ده، آزه ربايجان توركله رينده راحاتسيزليق حيسسي يارادابيله ر. بو يئني عوثمانچيليق پوليتيكاسي گئچميشده اوزون سوره ن و هر ايكي طره فين اوتوزماسي ايله سونوجلانان قيزيلباش-عوثمانلي چيكشمه سينين پوست مودئرن وئرسييونونون ياشانماسينا نده ن اولابيله ر.
كورد ياييلماجيليغي آچيسيندان
١-گونئي آزه ربايجان`ين فارس خالقي ايله بيرليكده كورد خالقي ايله ده "ميللي سورونو" واردير. فارس خالقي ايله اولان ميللي سورون، ايكي قونودادير. فارسلارين ايران دئوله تي تيمثاليندا گونئي آزه ربايجان و تورك خالقينا حاكيم اولماسي؛ و گونئي آزه ربايجان تورپاقلارينين تئهران، مركه زي، قوم، قزوين و همه دان اوستانلاريندا فارسيستانلاشديريلماسي. بو ايكينجي سورونون باشقا آدي "آزه ربايجان-فارسيستان سينيرلاري" ويا "فارس ياييلماجيليغي" سورونودور. كورد خالقي ايله اولان سورون ايسه تكدير و گونئي آزه ربايجان تورپاقلارينين غربي آزه ربايجان، كوردوستان، كيرمانشاهان و همه دان اوستانلاريندا كوردوستانلاشديريلماسيندان عيباره تدير. بو سورونون اؤته كي آدي "آزه ربايجان- كوردوستان سينيرلاري" ويا "كورد ياييلماجيليغي" سورونودور.
٢- قيسسا وعده ده توركييه ده ياپيلان كورد آچيليمي ايله مورال و روحييه تزه له يه ن ايران`ين كورد ميللي حره كه تي، داها سالديرقان بير قونوم و توتوم منيمسه يه جه ك و اؤزه لليكله توركييه سينيربويو غربي آزه ربايجان اوستاني تورپاقلارينا اولان ايدديعالارينا شيدده ت وئره جه كدير.
٣- كورد قوروپلارينين باشدا اورمو اولماق اوزه ره گونئي آزه ربايجان تورپاقلاري و تورك شهه رله ريني كوردوستان سينيرلاري ايچينده گؤسته رمه سي، باشقا بير دئييشله گونئي آزه ربايجاندا كورد ياييلماجيليغينين گنيشله مه سي، توركييه`نين پ.ك.ك. و كوردله رله ياپديغي ايچ ساواشلا ياخيندان باغلانتيلي، حتتا اونون سونوجودور. بو ساواش پاتلاق وئرينجه پ.ك.ك.، توركييه يه قارشي سيلاحلي حره كه تله رده بولونابيلمه ك اوچون، قونشو سورييه، عراق و ايران سينيربويوندا يئرله شمه و اؤزونه اوس قورما سيياسه تيني مينمسه ميشدير. ايرانلي كورد قوروپلارين غربي آزه ربايجان`ين تورك شهه رله ريني، آچيقجا كوردوستان و كورد شهه ري اولاراق تانيملامالاري بو دؤنه مده ن سونرايا، يعني پ.ك.ك.نين بورالاردا يئرله شمه سينه راستلار. اوندان اؤنجه هئچ بير ايرانلي كورد قوروپو، اورمو كيمي آزه ربايجان`ين ايكينجي شهه ريني كوردوستان و كورد شهه ري دييه تانيملاما و تانيتمايا جساره ت بيله ائتمه ميشدي. بو چيزگيني آشماق پ.ك.ك. سايه سينده مومكون اولموشدور.
٤-توركييه ده كورد سورونونون چؤزولمه سي، پ.ك.ك.`نين سيلاح بيراخماسي و آكپ`نين ايران ايسلام جومهورييه تي ايله گونده ن گونه آرتان ياخينلاشماسي، بو هؤرگوتون ايران`ين قوزئي باتيسيندا آزه ربايجان تورپاقلاريندا اؤزونه اوس قورما گره يي و اولاناغيني آزالديب و يا اورتادان قالديراجاقدير. بو دا كورد ياييلماجيليغينين گونئي آزه ربايجاندا سون دالقاسيني باشلادان اؤنه ملي بير گره كچه و ائتگه نين يوخ اولماسي دئمه كدير.
٥-توركييه`نين ائرمه نيستانلا ايليشگيله ريني نورماللاشديرماسي دا، كورد ياييلماجيليغي آچيسيندان ايران توركله رينين خئيرينه دير. گونئي آزه ربايجاندا كورد ياييلماجيليغي تهديدينين گنيشله مه سي، توركييه يه قارشي اولان سورييه، قيبريس روم، حتتا ايران ايسلام جومهورييه تي و اؤزه لليكله ائرمه نيستان`ين پ.ك.ك.`نين ايران`ين قوزئي باتيسيندا ياييلماسي و اوس قورماسيني ايسته مه له ري ايله ده باغللانتيلي ايدي. توركييه`نين قيبريس، سورييه، ايران و ائرمه نيستانلا نورمال و دوستجا ايليشگيله ر قورماسييلا بو اؤلكه له رين كورد حره كه تينه وئردييي آكتيو دسته ك آزالميش، پ.ك.ك. ايسه بؤلگه ده كي اؤنه ملي حاميله ريني بيره بيره ر ايتيرمه يه باشلاميشدير. توركييه نين آدي گئچه ن قونشولاري ايله ايليشگيله ريني ياخشيلاشديرماسي، پ.ك.ك.`نين ضعيفله مه سي، و بو دا كورد ياييلماجيليغينين گونئي آزه ربايجاندا ديش دسته كده ن يوخسون قالماسي دئمه كدير.
كورد آچيليمي و آزه ربايجان`ا يانسيمالاري
١-توركييه ده گرچه كله شديريله ن كورد آچيليمي، اوزون وعده ده ايران توركله رينين خيئرينه دير. توركييه`نين گله نه كسه ل اولاراق ايران و عراقدا فئدئرال سيستئمه قارشي چيخماسي، و بو اؤلكه له رين سيراسييلا فارسلار و عره بله ر كونترولو آلتيندا قالماسيني ايسته مه سينين اصيل نده ني، اؤز ايچينده صاحيب اولدوغو كورد سورونو و كورد ميللي حره كه تيدير. اگه ر بير گون توركييه ده كورد سورونو بو و يا او شكيلده چؤزولورسه، توركييه ايران`ين فئدئراللاشماسي حتتا بؤلونمه سي و فارسلارين كونترولوندان چيخماسيني اؤزونه قارشي بير تهديد اولاراق گؤرمه يه جه ك و اونا قارشي چيخماياجاقدير. بو دورومدا ايراندا ميللي مساله نين چؤزومو اؤنونده وار اولان اؤنه ملي بير انگه ل- يعني توركييه`نين بؤلگه اؤلكه له رينين فئدئراللاشماسينا قارشي چيخماسي- اورتادان قالخميش اولاجاقدير. نئجه كي كورد آچيليمينين بير نده ني ده، عراقدا يارانان كوردوستان دئوله تيني توركييه اوچون تهديد اولماقدان چيخارماقدير. كورد آچيليميندان سونرا توركييه`نين ايران`ين فئدئراللاشماسينا موخاليفه تينين آزالماسي بكله نه بيلير.
٢-كورد سورونونو چؤزموش بير توركييه، ديش اولايلاردان اؤرنه يين ايران و عراق`ين فئدئراللاشماسي و يا بؤلونمه سينده ن ائتگيله نمه يه جه يي كيمي، بو اؤلكه له رين ائتنيك مساله له رينه، چكينمه ده ن قاريشما اولاناغي قازانميش اولاجاقدير. بئله بير توركييه`نين قورخمادان ايراندا ياشايان تورك خالقينين ايشله رينه قاريشما و بو كارتي بؤلگه سه ل گوج و ائتگيسيني آرتيرماق اوچون، اوينامايا باشلاياجاغي كسيندير. توركييه، اؤز كورد سورونونو دوزگون يؤنه ته بيلمه دييينده ن دولايي، صددام رئژيمي ييخيلينجا، عراقدا ياشايان آزه ربايجان توركله ري ديياسپوراسي اولان توركمانلارين ميللي حاقلاريني، باشدا فئدئرال و يا اوتونوم دئوله ته صاحيب اولما حاقلاريني اؤنه سورمه يه بيله جساره ت ائده بيلمه ميشدير. توركييه بئله بير ايسته يين، عراق كوردله رينده و اونلارين آراجيليغي ايله توركييه كوردله رينده فئدئرال دئوله ت قورما ايسته كله ريني كؤروكله يه جه ييني دوشونموشدور. ائتنيك سورونو اولمايان بير توركييه`نين، عئيني يانليشليق و جساره تسيزلييي چؤكمه يه دوغرو سورعه تله ايله رله يه ن ايران ايسلام جومهورييه تي و ايران توركله ري قونوسوندا تكرارلاماسينين ائحتيمالي آزدير.
٣-توركييه`نين عراق كوردوستان دئوله تي ايله ايليشگيله ريني ياخشيلاشديرماسي، دوغرو آنجاق گئج قالينميش و يانليش يؤنه تيلميش بير حره كه تدير. بو ياخينلاشما عراقدا ياشايان توركمان ديياسپوراسينين دورومونا توخونمادان، و اونلارين ميللي حاقلاريني كوردوستان دئوله تي طره فينده ن قارانتي ائديلمه يه قوشوللانديرمادان گرچه كله شمه كده دير. بو، توركمانلارين علئيهينه اولان بير سيياسه تدير. توركييه ايلله ر اؤنجه، صددام رئژيمي چؤكمه ك اوزه ره ايكه ن، توركمانلارا فئدئره يا دا ان آزيندان اوتونوم بير دئوله ت وئريلمه سي قارشيليغيندا كوردوستان يئره ل دئوله تيني تانيياجاغيني ايله ري سورسه ايدي، توركييه سيز بير شئي ياپانماياجاقلاريني سانان نه كوردله ر و نه ده آمئريكاليلار بو اؤنه رييه قارشي چيخمازدي. آنجاق توركييه عراقدا كورد يئره ل دئوله تينين يارانماسي و عراق`ين فئدئراللاشماسينا قارشي چيخدي و توركمانلاري دا بو يانليش سيياسه تي ايزله مه يه مجبور ائتدي. تمه لده ن يانليش اولان بو سيياسه ت سونوجوندا، كوردوستان يئره ل دئوله تي قورولدو، توركييه عراق`ين گله جه يينده ن ديشلاندي و توركمانلارين اؤز ميللي دئوله تله ريني قورما ايدئالي بير يوللوق سؤنموش اولدو. ايندي ايسه توركييه ترس يؤنده يئني بير يانليشليق ياپماقدا و عراق كوردوستان يئره ل دئوله تي ايله ايليشگيله ريني، توركمانلارلا ايلگيلي هر هانسي بير قوشول ايله ري سورمه ده ن ياخشيلاشديرماقدادير. بو، عراق توركمانلارينا توركييه طره فينده ن گله ن ايكينجي بؤيوك گوپسه ك (ضربه)دير.
٤-عراقدا ياشاماقدا اولان توركمان توپلولوغو، آزه ربايجان توركله ري ديياسپوراسيدير. بو اوزده ن ده بونلارين دورمو ايله ايلگيله نمه ك، آزه ربايجان جومهورييه تينين گؤره و و سوروملولوغودور. آزه ربايجان جومهورييه تي ايسه ايندييه ده ك بو گؤره و و سوروملولوغو يئرينه يئتيرمه ميش، حتتا بونلارين فرقينده اولماميشدير. آزه ربايجان`ين ياراتديغي بوشلوغو توركييه دولدورموش و ايزله دييي يانليش سيياسه تله رله، توركمانلارين صددام سونراسي عراقدا ميللي دئوله تله ريني قورما حاقلاريندان يوخسون بيراخيلمالارينا نده ن اولموشدور. آزه ربايجان جومهورييه تي گئچميشي يئيينليكله تلافي ائتمه ليدير. بو دوغرولتودا آتيلماسي گره كه ن ايلك آدديم، عراقدا ياشايان توركمان ديياسپوراسي ايله ايلگيلي بير ميللي پيلانين حاضيرلانماسي و آزه ربايجان جومهورييه تينين كركوك و اربيل`ده بيره ر كونسوللوق آچماسي اولابيله ر.
عره ب آچيليمي و تورك خالقي
١-توركييه`نين عره ب آچيليمينين ايچ و ديش آياقلاري واردير. عره ب آچيليمينين ديش آياغي، سورييه ايله ايليشگيله رين نورماللاشديريلماسي، سينير مايينلارينين تميزله نمه سي، ويزانين قالديريلماسي، اورتاق عسگه ري دوكتورين حاضيرلانماسي و .... ده ن اولوشماقدادير. بو گيريشيمله رين ايلك يئميشي، سورييه نين خاتاي`ا اولان تورپاق ايدديعالاريندان واز گئچمه سي اولموشدور.
٢-عره ب آچيليمينين ايچ آياغينا گلينجه بو آلاندا يئره ل عره بجه تئلئويزييون پيروقراملارينا ايذين وئرمه كيمي چوخ قيسيتلي آدديملار آتيلميشدير. بو دورومون اساس نده ني توركييه ده ياشايان عره ب خالقينين درينده ن آسيميله اولدوغو و بير ائتنيك-ميللي قوروپ اولاراق، كوردله رين ترسيه- ميللي حاقلاري داليسينجا اولماماسيدير. بونا رغمه ن عره ب قونوسوندا ياپيلماسي گره كه ن چوخ شئي واردير. او جومله ده ن عره ب عله وي له رين (نوصه يريله رين)، تورك عله ويله ر (قيزيلباشلار) ايله بيرليكده توركييه دئوله تي طره فينده ن باغيمسيز بير مذهه ب اولاراق رسمييه ته تانينماسيدير.
٣-توركييه`نين سوريييه ايله ايلشگيله ري، آزه ربايجان توركله ريني ايكي قونودا و اولومسوز يؤنده ائتگيله ميشدير. بيرينجيسي، پ.ك.ك.نين سورييه ده ن آتيلماسيندان سونرا، بو هؤرگوتون باريناق دالينجا غربي آزه ربايجان`ا يئرله شمه سي اولاييدير. ايكينجي اولاي، توركييه`نين سورييه ده ياشايان تورك ديياسپوراسينين دورومونا توخونمادان، بو دئوله تله ايليشگيله ريني نورماللاشديرماسيدير. بو، سورييه دئوله تي طره فينده ن توركله ره اويقولانان آسيميلاسييون و عره بله شديرمه سيياسه تيني گؤرمه زده ن گلمه ك دئمه كدير. گرچي سورييه نين تورك توپلولوغو، آزه ربايجان توركله رينين ديياسپوراسي اولدوغوندان دولايي، بونلارلا ايلگيله نمه ك، آزه ربايجان جومهورييه تينين سوروملولوغو و گؤره ويدير و نه توركييه نين. توركييه بورادا دا- عراق توركمانلاري قونوسوندا اولدوغو كيمي- آزه ربايجان`ين ياراتديغي بوشلوغو دولدورموشدور.
ايسراييل قاپانيمي، نده ن و سونوجلاري
توركييه ده گرچه كله شه ن آچيليملارلا ياناشي، ايسراييل و يهودي قاپانيمي دا ياشانماقدادير. ايسراييل و يهودي قاپانيمينين، توركييه`نين ائرمه نيستان آچيليمي ايله ده ايليشگيسي واردير:
١-"يهود مساله سي" يهود خالقينا قارشي ايشله نه ن و كؤكله ري اولدوقجا درين اولان اينسانليغين تاريخي بير سوچ و سورونودور. "ايسراييل-فيليسطين مساله سي" ايسه، ايسراييل`ين فيليسطين تورپاقلاريني ايشغال ائتمه سينده ن دوغان، سون دره جه قارماشيق بير سيياسي –تورپاق مساله سيدير. "يهود مساله سي" عيرقچيليق و كؤكده ن دينچيليكله كولتوره ل ساواشيم، "ايسراييل-فيليسطين مساله سي" ايسه، ايسراييل`ين اولوسلار آراسي نورملارا اويماسي و ايكي دئوله تلي بير ديپلوماتيك چؤزومله اورتادان قالديريلابيلير.
٢-اردوغان و آكپ`نين ايسراييل`ه قارشي اولان توتومونون بيچيمله نمه سينده، كيمسه نين قارشي چيخانماياجاغي چوخلو ائتگه نله رين پايي واردير. اؤرنه يين توركييه ده يئني ايقتيدارين اورتادوغو، ايسلام و عره ب دونياسينا دؤنمه سي، آمئريكادا اوباما`نين بو دئوله تين ايندييه ده ك ايسراييل`ه وئردييي شرطسيز دسته ك سيياسه تينه سون وئرمه سي، ايسراييل`ين ميليتاريزمي و اشغال ائتدييي تورپاقلاردا اولوسلارآراسي نورملاري هئچه سايماسينين ياراتديغي راحاتسيزليق و توركييه خالقينين ايسراييل`ه اولان تپگيسي.
آنجاق اردوغان و آكپ`نين ايسراييل`ده ن اوزاقلاشماسيندا رول اوينايان اؤنه ملي بير ائتگه ن داها واردير. او دا اردوغان و پارتيسينين سيياسي ايسلاميست و دينچي كؤكه نلي اولماسيدير. (اردوغان`ين دينچيلييي ايران-فارس دينچيلييي قبيلينده ن اولوب سئچمه ليدير. بو كؤكده ن دينچيليك ائرمه نيله ره قارشي اويقولانماديغي حالدا، يهوديله ره قارشي قوللانيلير). سيياسال ايسلام، "ايسراييل-فيليسطين سورونو"نو اورتادوغودا اؤز حاكيمييه تيني قورماق اوچون قوللانماقدادير.
٣- اردوغان و كونترولو آلتيندا بولونان مئدييانين- بونا ت.ر.ت. ده داخيلدير- آنتي ايسراييل پيروپاقانداسينين، يهودي خالقي و حتتا بوتون موسه ويله ره قارشي چئوريلميش آنتي سئميتيك چالارلاري دا واردير. بو، "ايسلامي آنتي سئميتيزيم" آدلانديريلان تيپيك بير اولقودور. اردوغان`ين داووس توپلانتيسي سيراسيندا و ديپلوماتيك قوراللارينا اويمايان بير يؤنته مله ايسراييل دئوله تي يئرينه، بوتون يهودي خالقيني تؤهمه ت آلتينا آلماسي، "ايسلامي آنتي سئميتيسم"ين ديشا وورماسي ايدي.
٤-آكپ و توركييه ايسلامچيلارينين ايسراييل و يهوديله ره قارشي اولان توتوملاري، بؤلگه سيياسه تينده فارس دينچيله ري حتتا ميللييه تچيله ري ايله ايستيراتئژيك ايتتيفاق ايچينده اولمالارييلا دا ايلينتيليدير. بيلينه ن بير گرچه كدير كي جومهورييه ت توركييه سينين سيياسي و نيظامي ائليتي، گنه ل بير قورال اولاراق ايرانداكي فارس ايقتيدارينين- اونون ايدئولوژيك ياپيسينا باخماقسيزين- موتته فيقي اولموشدور. آنجاق توركييه دينچيله رينين بو گله نه كسه ل ايتتيفاقا اك اولاراق، ايران ايسلام جومهورييه تينه حاكيم اولان دينچي فارسلارلا ايدئولوژيك ياخينليقلاري دا واردير. توركييه دينچيله ري، بؤلگه سورونلارينين هاميسينا ياخينيندا- بونا ايسراييل قونوسوندا داخيلدير- كولونيياليست فارس دينچيله رين تئزله ريني ساوونورلار.
٥- آكپ`نين ايسراييل قاپانيمي، غززه اولايلارينا وئريله ن بير تپگي و گئچيجي بير توتوم دئييلدير. اردوغان و آكپ، آشامالي اولاراق ايسراييل`ه اولان باغليليقلاريندان قورتولماق و زامان ايچينده ايسراييل ايله توركييه ايليشگيله ريني دوندورماق ايسته ييرله ر.
٦-شو آندا توركييه`نين ايسراييل`ه اولان ان اؤنه ملي باغليليغي، آمئريكادا ائرمه ني سوي قيريمي تاساريسينين يهودي لوبيسي طره فينده ن انگه لل.ه نمه سي اولاييدير. ايندييه ده ك آمئريكا كونقرئسينده بو تاسارينين قبول ائديلمه مه سينين تك نده ني، يهودي لوبيسي اولموشدور. ائرمه نيستانلا ايليشگيله رين نورماللاشديريلماسي، چوخ ساييدا باشقا سونوجلارلا بيرليكده، توركييه-آكپ`نين ايسراييل`ه اولان بو ائحتيياجيني آزالداجاق و يا اورتادان قالديراجاقدير. توركييه`نين ايسراييل`ه اولان ائحتيياجي آزالينجا دا، اردوغان-آكپ ايسلاميست و آنتي سئميتيك دورتوله ر و فارس دينچيله رين ايسته يي دوغرولتوسوندا ايسراييل ايله اولان ايليشگيله ريني صيفيره انديره بيله جه كديرله ر.
گرچه يه هو!!!!
Türkiyә’nin Ermәni vә Kürd açılımı ilә Azәrbaycan vә Yәhudi qapanımları
vә bunların Güney vә Quzey Azәrbaycan üzәrindәki etgilәri
Mehran Baharlı
Yeygün 23 Əkim 2009
Sözümüz
Son dönәmdә Türkiyә’dә etnik quruplar (Rum, Ərәb, Kürd vә Ermәni) vә bunların uzantısı olan qonşuları (Qıbrıs-Yunanistan, Suriyә-Əraq, Əraq Kürdüstanı özәrk devlәti, Ermәnistan) ilә sorunları çözmәyә yönәlik ciddi vә başarılı girişim-açılımların yapıldığına tanıq olmaqdayıq. Eyni halda Türkiyә’nin bölgәnin iki önәmli ölkәsi olan Azәrbaycan ilә İsrayil ilişgilәrindә soyuqluq-qapanım yaşanmaqdadır. Türkiyә tarixindә dönüm nöqtәsi sayılan bu girişimlәr vә soyuqluq, başqa bir deyişlә bu açılım vә qapanımlar, anılan etnik quruplar vә ölkәlәr dışında bütün bölgәni etgilәmә gizilinә (potansiyelinә) dә sahibdir. Güney Azәrbaycan ilә İranda yaşayan Türk xalqı da, istәr istәmәz bu tarixi olaylardan olumlu vә ya olumsuz yöndә etgilәnәcәkdir.
Türkiyә’dә etnik açılımlar, özәlliklә Kürd vә Ermәni açılımları, qıssa vә’dәdә bә’zi açılardan İran’da yaşayan Türk xalqı vә Güney Azәrbaycan’ın xeyrinә olmayabilir. Ancaq bu açılımların uzun vә’dәdә Güney Azәrbaycan vә İran’da yaşayan Türk xalqı üzәrindә nә kimi etgilәri olabilәcәyi, ayrıntıları ilә tartışılmalı vә incәlәnmәlidir. Mәn Türkiyә’nin etnik-qonşu Ermәni, Kürd, Rum vә Ərәb açılımlarının uzun vә’dәdә bir çox yöndәn Güney Azәrbaycan vә İran’da yaşayan Türk xalqının xeyrinә olacağına inanıram. Türkiyә hökümәti AKP’nin anti Yәhudi әyilimini isә, bölgә ilә birlikdә Güney Azәrbaycan vә İran’da yaşayan Türk xalqı üçün tәhlükә olaraq qәbul edirәm. Aşağıda sözü gedәn açılım vә qapanımların bir sıra etgi vә yanqısı haqqında düşüncәlәrimi İran vә Güney Azәrbaycan’a vurqu yaparaq sıralamışam.
Türkiyә açısından
1-Türkiyә’nin Ermәni açılımı bu ölkәnin milli çıxarları doğrultusundadır. Türkiyә -Ermәnistan ilişgilәrinin normallaşdırılması isә, hәr iki tәrәfin yararınadır. Ancaq bu yaxınlaşmadan Türkiyә’nin qazandıqları daha çoxdur.
a-Anlaşmalar sonucunda Ermәnistan indiyә dәk tanımaqda dirәndiyi Türkiyә’nin sınırlarını rәsmi olaraq tanımaq zorunda qalmışdır. Bu başlı başına Türkiyә diplomasisi üçün önәmli bir başarıdır. Üstәlik Ermәnistan, Ermәnilәrin milli da’va saydıqları soyqırım iddiasını Türkiyә’yә qәbul etdirmәdәn bu ölkәnin sınırlarını tanımışdır. Bu da Türkiyә’nin başqa bir başarısıdır. Bu sürәc sonunda Ermәnistan soyqırım iddiasını basdırmaq üçün әlindә tutduğu önәmli bir ķartı- Türkiyә’nin sınırlarını tanımamanı- әldәn vermişdir.
b-Türkiyә başlatdığı Ermәni açılımı ilә, Ermәnilәr arasında iki tirәlik yaradıb, Ermәnistan ilә Ermәni diyasporasını qarşı qarşıya gәtirәbilmişdir. Ermәnilәrin ikiyә bölünmәsiylә manevra yetәnәyi artmış olan Türkiyә’nin, bundan sonra istәdiklәrini әldә etmәsi çox daha asanlaşacaqdır.
c-Türkiyә, Ermәni yol xәritәsi vә anlaşmaları sürәcindә Ermәnistan’ı soyqırımı araşdırma ķomisiyonunun qurulmasına boyun әymәyә mәcbur etmişdir. Ermәnilәrin qırmızı çizgisi sayılan, indiyә dәk tartışmasına bilә yanaşmadıqları bu qonunun Ermәnistanla tartışmaya açılması, Türkiyә diplomasisinin tarixi bir başarısı olaraq görülmәlidir.
d-Türkiyә’nin Ermәni yol xәritәsi manevrası, Obama’nı bu il soyqırım pilanından vaz geçmәyә zorlamışdır. Böyük olasılıqla bundan sonra da soyqırım tasarısının Ķonqres tәrәfindәn qәbul edilmәsi, qonu Ermәnistan-Türkiyә’nin ortaq ķomisiyonunda uzun bir sürә incәlәnәcәyindәn dolayı, mümkün olmayacaqdır.
2-Türkiyә’nin başlatdığı etnik-qonşu açılımları ilә bu ölkәnin Avropa Birliyi yolunda bulunan başqa bir әngәli ortadan qaldırılacaqdır. İçәridә etnik sorunu olmayan vә qonşuları ilә sifir sorunlu olan Türkiyә, daha demoķratiklәşәcәkdir. Avropa devlәtlәrinin isә daha demoķratiklәşәn bir Türkiyә’nin üyәliyinә qarşı çıxabilmәsi daha çәtinlәşәcәkdir. Necә ki Türkiyә’nin Qibris açılımı, Yunanistan devlәtini Türkiyә’nin Avropa Biriliyi pirojәsini әn issicә qollayanlar arasına soxmuşdur. Sürәc ilәrlәdikcә Türkiyә, Avropa Birliyinә daha yaxınlaşacaqdır.
3-Türkiyә’nin açılımlar qonusunda pıraqmatik hәrәkәt etmәsi vә özәlliklә Türkiyә -Ermәnistan ilişgilәrini siyasi çıxarlardan dolayı normallaşdırması, bu ölkәnin Pantürkism ideolojisindәn qopduğunun açıq bәlirtisidir. İdeolojilәrdәn arınmış devlәtlәrin varlığı bütün bölgә xalqlarının xeyrinәdir.
4-Ötә yandan Türkiyә İslamistlәrinin bölgә siyasәtindә Fars İran İslam Cumhuriyәti vә Fars Şii kökdәn dinçilәrlә ittifaq içindә olduqları vә onlarla uyumlu hәrәkәt etdiklәri bilinәn bir gәrçәkdir. Bu bağlamda, AKP’nin yeni dış siyasәti dә (İran’ın demoķratiklәşmәsinә qarşı çıxmaq, Əhmәdinejad’ın seçilmәsi, İran’ın atom enerjisi siyasәti, İran Türklәrinә qarşı olması, Ermәnistan, İsrayil, Əraq sorunu, Əraq Kürd özәrk yönәtimi, Suriyә ilә ittifaq, ...) İran İslam Cumhuriyәti’nin dış siyasәti vә kökdәn dinçi Fars tezlәrinin Türkiyә tәrәfindәn uyqulanmaya qoyulmasından başqa bir şey deyildir.
Azәrbaycan Cumhuriyәti açısından
Türkiyә vә Ermәnistan’ın imzaladıqları yol xәritәsi vә ilişgilәrini normallaşdırmaya qәrar vermәlәrinin, Azәrbaycan Cumhuriyәti açısından olumlu vә olumsuz etgi vә sonucları vardır.
1-Azәrbaycan, Türkiyә’nin iç vә dış siyasәtindә bir sıra uyqulamalarını öz milli çıxarlarına tәrs bulabilir, bunlara e’tiraz haqqı da vardır. Ancaq öz görüşlәrini Türkiyә’yә ilәtmәsi vәya e’tirazda bulunması, modern vә ciddi bir devlәtә yaxışır şәkil vә yöntәmdә olmalıdır. Bu yöntәmin adı diplomasidir. Azәrbaycan, Türkiyә’nin bәyәnmәdiyi siyasәtlәrinә yapıcı olmayan duyqusal vә tәpgisәl davranışlarla, örnәyin Türkiyә’nin bayraqlarını әndirmәklә qarşılıq vermәkdәn uzaq durmalıdır.
2-Heç bir bağımsız devlәt başqa bir devlәtlә diplomatik ilişgi qurmaq vәya ilişgisinin düzeyini bәlirlәmәk istәrkәn, üçüncü bir devlәtdәn izin almaz vә onunla danışmaz. Bu qәbul edilmiş ilkә, Türkiyә- Ermәnistan ilişgilәri üçün dә geçәrlidir. Azәrbaycan Cumhuriyәti’nin bu qonuda pirinsipal olaraq şikayәt etmә vә gileylәnmә haqqı vә yetgisi bulunmamaqdadır. Belә bir davranış, İran’ın Azәrbaycanla İsrayil ilişgilәrinә qarışması qәdәr qәbul edilmәzdir.
3-Ermәni yol xәritәsi vә anlaşması sırası vә sonrası olaylar, Azәrbaycan vә Azәrbaycan Türklәrinin Türkiyә’dә güclü lobi, elit, aydınlar, mediya, siyasi vә xalq dәstәyinә sahib olmadığı gәrçәyini ortaya çıxarmışdır. Bugün Türkiyә’dә siyasi quruplardan, bir iki aşırı milliyәtçi vә anti demoķrasi partidәn başqa, sağda, solda vә dinçi quruplar arasında Azәrbaycan’ı qollayan yoxdur. Türkiyә mediyası sankı Ermәni yanlısıdır. Azәrbaycan Cumhuriyәti Türkiyә’dә ciddi xalq vә NGO hörgütlәri dәstәyindәn- Türkiyә’nin doğusundakı Azәrbaycan sahәsindә bilә –yoxsundur. Güney Azәrbaycan da’vası isә ilk başdan Türkiyә’dә kimsә tәrәfindәn dәstәk görmәz. Türkiyә (silahlı güclәr, siyasi elit, mediya, siyasi partilәr, aydınlar, …) İran’ın Fars -Türk çәkişmәsindә, Fars tәrәfi yanında yer almaqdadır. Türkiyә bir bütün olaraq, bu ölkәnin Pantürkist vә aşırı milliyәtçi qurupları bilә, İran’ın federallaşması, bölünmәsi vә Farsların ķontrolundan çıxmasına, dolayısı ilә demoķtariklәmәsinә qarşıdır.
4-Türkiyә’dә elit kәsim vә mediyanın böyük bir bölümünün Xırıstiyanlara qarşı bir çeşit aşağılıq ķompleksi içindә olduğu vә gәnәldә Türkül (Turkic) xalqlara soyuq baxdığı bilinәn bir gәrçәkdir. Bunun Azәrbaycan vә Azәrbaycan Türklәrinin Türkiyә’dә olumsuz imajının yaranmasında rolu olsa da, burada әsil bәlirlәyici etgәn, Azәrbaycan vә Azәrbayan Türklәrinin özü olmuşdur. Dolayısı ilә bu durumu düzәltmәk dә Azәrbaycan’ın görәv vә sorumluluğudur.
5-Azәrbaycan Cumhuriyәti dış dünyada imajını yaxşılaşdırmaq üçün özünә çәki düzәn vermәlidir. Ölkәnin eķonomisi çeşitlәndirilmәli, petrol- qaza bağımlılıqdan qurtulmalıdır. Ķorapsiya vә yolsuzluqlar, rüşvәt kültürü vә ailә hakimiyyәtinә son verilmәlidir. Avtoritar uyqulamalar, anti demoķratik basqılar, yurtdaşların insan haqlarının pozulması, siyasi partilәr, insan haqları dәrnәklәri vә NGOların özgürcә çalışmaları vә iqtidarı әlәşdirmәlәri önündәki әngәllәr büsbütün qaldırılmalıdır. Ölkәdә qadın haqları vә sorunlarının yönәtimi Avropa istandardlarına yaxınlaşdırılmalıdır. Pantürkist şuarlar (Türk dünyasının birlәşmәsi, Türkiyә ilә soy birliyi, ...) devlәt düzeyindә tәrk edilmәlidir. Belә şuarların, üzü yirminci yüzil Avropasına dönük olan Türkiyә aydınlarında sәmpati deyil, antipati oyandırma potansiyeli vardır. Onun yerinә Azәrbaycan devlәti Qafqaz, Güney Azәrbaycan, İran’ın güneyi vә quzey doğusu vә Əraq – Suriyә’dә yaşayan Azәrbaycan Türk diyasporası vә bu bölgәlәrdә yaşayan Əlәvi Türk topluluqlarına odaqlanmalı, onlarla ilişgi qurmalı vә bilәlәrindә Azәrbaycan’a bağlılıq duyqularını gәlişdirmәlidir. Azәrbaycan devlәti, özәlliklә Əraq vә Suriyә’dә yaşayan Türklәrin mәsәlәlәrini, Azәrbaycan’ın sorumlu olduğu vә yönәtdiyi mәsәlәlәrә çevirmәlidir. Azәrbaycan Cumhuriyәtindә Əlәvi (Qızılbaş) mәzhәbi devlәtcә tanınmalı vә İran, Türkiyә, Əraq vә Suriyә Türk Əlәvilәrini öz qoruması altına almalıdır. Eyni uyqulama Cә’fәri mәzhәbi üçün dә yapılmalı vә İran, Güney Azәrbaycan, Türkiyә, Əraq, Suriyә’dәki bütün Türk Cә’fәrilәr, İran devlәti vә dini mәrkәzlәri ķontrolundan çıxarılmalı, vә Azәrbaycana bağlanmalıdır. Ölkәdәki bütün etnik vә milli qurupların durumunda tәmәlli yaxşılaşdırmalar yapılmalıdır.
6-Güney Azәrbaycan vә İran Türklәrinin Türkiyә’dә vә dә Avropa-Ameriķada ciddiyә alınması, sәmpati toplaması vә siyasi olaraq dәstәk görәbilmәsi, hәr şeydәn öncә İran devlәti vә Fars xalqına meydan oxuyabilәcәk bağımsız, güclü, xalq dәstәkli vә sürdürülәbilir bir Türk milli vә demoķratik hәrәkәti yaradabilmәsinә bağlıdır.
Azәrbaycan’ın yeni ittifaqlar araması
1-Türkiyә devlәti Ermәnistan-Türkiyә anlaşmasıyla sonuclanan yol xәritәsini, Azәrbaycan’ın xәbәri olmadan, onunla istişarә yapmadan vә gizlicә yapmışdır. Bu tutum, müttәfiqlik anlayışına sığmaz. Azәrbaycan’ın rahatsızlığını bildirmәsindәn sonra, Türkiyә olayı bu ölkә ilә var olan ilәtişimsizliyә bağlasa da, bu açıqlama inandırıcı olmaqdan uzaqdır. Gәrçәk budur ki AKP, Azәrbaycan’ı istiratejik müttәfiq, hәtta önәmli bir ortaq olaraq görmәmişdir.
2-Bu gәrçәk, er gec Azәrbaycan Cumhuriyәtini Türkiyә ilә ilişgilәrindә real politiķaya başlamaya mәcbur edәcәkdir. Bundan sonra Azәrbaycan Cumhuriyәti, modern bir devlәt kimi, sәmbolik, romantic, erkәn, ırqçılıq çalarları olabilәn vәya tәmәlsiz şuarlarla (iki devlәt, bir millәt; Türk dünyası; böyük qardaş) uğraşmaq yerinә, yalnız öz milli mәnafeyi tәmәlindә gәrçәklәrlә uğraşmaya vә gәrçәkçi davranmaya üz gәtirmәlidir.
3-Türkiyә -Ermәnistan arasında yapılan vә yapılmaqda olan gizli görüşmәlәr, Türkiyә’nin Azәrbaycan yanındakı istiratejik müttәfiq qonumunun ortadan qalxması ilә sonuclanabilәr. Bu durum gәrşәklәşdiyi tәqdirdә, özünün tәklәnmiş olduğunu fәrq edәn Azәrbaycan’I, yeni ittifaqlar arayışı içinә girmәyә mәcbur edәcәkdir.
4-AKP, Ermәni açılımını, Azәrbaycan bağlamında, üzgözünә bulaşdırmışdır. Bu becәriksizliyin sonucunda Azәrbaycanda pusuda bәklәyәn Rusiya sömürgәçi siyasәtlәrinin yandaşları vә maşaları aķtivlәşmişdir. Bunların Azәrbaycan’ı yenidәn Rusiya’nın çizgisi vә yörüngәsinә soxabilmәlәri ciddi bir olasılıqdır. Bu tәhlükәli ehtimal gәrçәklәşirsә, bunun başlıca sorumlusu Türkiyә devlәti -AKP hökümәti sayılmalıdır.
5-Azәrbaycan’ın yaxınlaşabilәcәyi başqa bir ittifaq, Tıransatlantik ittifaqdır. Bundan amac, somut olaraq iki qurumdur: NATO vә Avropa Birliyi. Azәrbaycan’ın mümkün olan әn qıssa sürәdә bu iki birliyә üyә olması onun milli çıxarlarının gәrәyidir. NATO vә Avropa Birliyinә üyә bir Azәrbaycan’ın, demoķratik vә laik siyasi sistemi ilә sınırları vә torpaq bütünlüyü daha istabil olacaqdır vә bölgәdәki siyasi çalxantı vә oyunlardan zәrәr görmә ehtimalı azalacaqdır (Azәrbaycan NATO’nun Gürcüstan’da yapdığı son manevralarına qatılmışdır. Rusiya’nın basqısı ilә Qazaxıstan, Moldova vә Ermәnistan bu manevralara qatılmamışdırlar. Azәrbaycan’ın aldığı bu yerindә vә doğru qәrar olduqca önәmlidir). Bundan sonra Azәrbaycan Cumhuriyәti, NATO vә Avropa Birliyinә qatılma sürәclәrinә daha ciddi yanaşmalı, bunlara qatılma istәyini açıqca bildirmәli vә bu istiratejik hәdәfi gәrçәklәşdirmәk üçün yeyincә özünü, qurumları vә qamu oyunu yenidәn yapılandırmalı vә hazırlamalıdır.
6-Azәrbaycan, bölgәmizdә periyodik olaraq baş verәn ķonflikt vә çatışmaları, örnәyin Rusiya’nın Gürcüstan’a saldırısı vәya Türkiyә -Ermәnistan gizli görüşmә vә anlaşmalarını, yeni ittifaqlar oluşdurma, NATO vә Avropa Birliyinә üyәlik vә İsrayil ilә dipolmatik ilişgilәri maķsimuma çıxarmaq yolunda qullanmalıdır.
Qarabağ sorunu açısından
1-Gәrçәk budur ki Qarabağ sorunu, hәtta Azәrbaycan Cumhuriyәtinin torpaq bütünlüyü, Türkiyә’nin çıxarlarına uyqun olsa bilә, onun milli sorunu deyildir. Türkiyә bağımsız vә modern bir devlәt olaraq, hәr hansı bir qonuda öz milli çıxarları dışında hәrәkәt etmәk mәcburiyәtindә dә deyildir. Azәrbaycan’ın bu gәrçәyi yeyinliklә qavramasında yarar vardır. Bu bağlamda, Azәrbaycan’ın Türkiyә’dәn bәklәdiyi gözlәntilәrin çoxu da anlaşılmazdır.
2-Soyqırım iddiası vә torpaq tәlәbi, Ermәnistan’ın Türkiyә ilә olan çox dallı sorunlarından tәkcә ikisidir. Türkiyә’nin 1993dә sınırlarını Ermәnistan’a qapatması, Ermәnilәri bu qonularda Türkiyә ilә görüşmәk üçün mizin arxasına oturtmaq amacı ilә mәnimsәdiyi basqı aracı idi. Qarabağ burada bir nәdәn deyil, bir bahana idi. Bu taktik başarı ilә sonuclanmış vә Ermәnistan bugün Türkiyә ilә masaya oturmuşdur. Bundan sonra sınırların qapalı qalmasının Türkiyә açısından bir anlamı yoxdur. Ötә yandan, Türkiyә’nin sınırlarını Ermәnistan’a qapatması, o dönәmin qoşullarına görә Azәrbaycan’a sunulmuş әk bir fürsәt idi. Ancaq Azәrbaycan bunun sonsuza dәk davam etmәyәcәyi bilmәli idi. Azәrbaycan devlәti bu altın fürsәti yaxşıca vә yeyinliklә dәyәrlәndirәnmәmişdir. Burada qınanması gәrәkәn birisi var isә, o Azәrbaycan tәrәfidir.
3-Türkiyәnin danmsına rәğmәn, Qarabağ sorunun çözülmәsi Türkiyә -Ermәnistan ilişgilәrinin normallaşdırılmasının qoşulu deyildir. Ancaq Türkiyә -Ermәnistan ilişgilәrinin normallaşması, Qarabağ sorununun çözüm çabalarını qıpırdatabilir. Bu qıpırdamalar luzumәn olumlu yöndә olmayabilir, hәtta böyük bir olasılıqla olumsuz yöndә olacaqdır. Türkiyә’nin indiki sınırlarını qәbul etmәyә zorlanan vә bu ölkәdәn torpaq alma düşlәri sona әrәn Ermәnistan, var gücü ilә әlindә bulundurduğu Qarabağ torpaqlarını qorumaya çalışacaqdır. Bundan sonra Azәrbaycan devlәtinin Qarabağ’ı yenidәn öz ķontrolu altına geçirәbilmәsi daha çәtinlәşәcәkdir.
Açılımların İran üzәrindә etgilәri
1-Türkiyә’nin etnik açılımları İranda yaşayan etnik vә milli qurupların istәklәrinin düzeyini yüksәltmәlәrinә nәdәn olacaqdır. Bundan sonra Türkiyә, demoķrasi vә laisismә әk olaraq, milli mәsәlә alanında da İran üçün bir model halına dönüşәbilәcәkdir. Bu isә etnik vә milli mәsәlәnin yönәtimindә zatәn aciz qalan İran İslam Cumhuriyәtini daha da sıxışdıracaqdır.
2-Türkiyә’nin etnik-qonşu açılımları, bu ölkәni daha demoķratiklәşdirәcәkdir. Demoķratik qonşular isә İran’ın qorxulu röyasıdır. Daha demoķratiklәşәn vә Avropa Birliyinә daha yaxınlaşmış olan Türkiyә, burnunun dibindәki İran İslam Cumhuriyәti’ni yıxılmaya bir az daha yaxınlaşdıracaqdır. İran İslam Cumhuriyәti’nin yıxılması, Fars xalqının ölkәdәki hakimiyyәtinin sarsılmasına- bu fürsәti Türk Azәrbaycan milli demoķratik hәrәkәti doğru dәyәrlәndirәbilirsә- olanaq yaradacaqdır.
3-Azәrbaycan Cumhuriyәti, Türkiyә -Azәrbaycan ilişgilәrinin soyuması vә aralarında olan ittifaqın çatlaması ilә siyasi olaraq tәklәnmiş vә coğrafi olaraq sıxışmış duruma düşmüşdür (Quzeydә sömürgәçi Rusiya, güneydә düşmәn taxınan İran, batıda işqalçı Ermәnistan vә öz sorunlarına öncәlik verәn Türkiyә). Doğal olaraq Azәrbaycan devlәtinin bu tәklәnmә vә sıxışmışlıq durumundan qurtulma yollarını axtarmaya başlaması bәklәnir. Ağla gәlәn ilk çıxış yolu isә, Güney Azәrbaycan’dır. Oluşmuş yeni qoşullar, Azәrbaycan Cumhuriyәti’ni ciddi şәkildә İran Türklәri vә Güney Azәrbaycan sorununa odaqlanmaya, bütün olanaqları vә gücünü Güney Azәrbaycan’ın özgürlüyә qavuşması vә qurtarılması üzәrinә toplamaya zorlamaqdadır. Çünkü Güney Azәrbaycan’ın qurtuluşu, Azәrbaycan Cumhuriyәti’nin tәklәnmә vә sıxışmış durumuna son vermәnin tәk gәrçәkçi yoludur.
4-Oluşmuş yeni qoşullarda Azәrbaycan Cumhuriyәti’nin NATO vә Avropa Birliyinә daha da yaxınlaşacağı olasıdır. NATO vә Avropa Birliyinә yaxınlaşma vә üyәlik Azәrbaycan Cumhuriyәtinә olduğu qәdәr, hәtta ondan da daha çox Güney Azәrbaycan vә İran Türklәri üçün yaşamsal önәmә sahibdir. Bu üyәliklәr, Azәrbaycan Cumhuriyәti’ni daha istabil vә demoķratik yapacaqdır. Bu da totaliter İran rejiminin yıxılma sürәcini yeyinlәdәcәk vә Azәrbaycan’ın İran Türklәri üzәrindә daha etgili olmasını sağlayacaqdır. Ötә yandan bu üyәliklәr, İran Türklәri vә Güney Azәrbaycan sorununun NATO vә Avropa Biriliyinә daşınmasına olanaq yaradaraq, aķtuallaşdırılmasına kömәk edәcәkdir.
5-Türkiyә ilә Ermәnistan’ın yaxınlaşması vә ilişgilәrinin normallaşması, zaman içindә Rusiya -Ermәnistan -İran mehvәrini zәyiflәdә, hәtta Qarabağ sorunu çözülüncә anlamsızlaşdırabilәr. İran -Rusiya -Ermәnistan mehvәrini zәyiflәdәn vәya yox edәn hәr şey, kәsinliklә Güney Azәrbaycan vә Türk xalqının xeyrinәdir. Bu mehvәr yox olunca, İran devlәti önәmli bir dış dәstәk vә bölgәdәki әn yaxın müttәfiqini әldәn verәcәkdir.
6-Rusiya -İran mehvәrindәn qopmuş vә Türkiyә’yә yaxınlaşmış bir Ermәnistan’ın, bu sürәclәrә qoşut olaraq, NATO vә özәlliklә Avropa Birliyinә yaxınlaşması olasıdır. Qonşu Ermәnistan’ın -qonşu Azәrbaycan kimi -Avropa Birliyi vә NATO’ya yaxınlaşması İran’ın istәmәdiyi bir olaydır vә gәrçәklәşdiyi durumda şübhәsiz Türk xalqı vә Güney Azәrbaycan’ın xeyrinә olacaqdır.
7-Ermәnistan yirminci yüzil boyunca güclü bir şәkildә İran’ın yunitar vә Farsların hakimiyyәti altında bir devlәt olmasını istәmiş, İran devlәtinә Türklәrin hakim olması vәya Güney Azәrbaycan’da federal bir devlәtin varlığını isә özünә qarşı milli tәhdid olaraq görmüşdür. Onun bu siyasәti mәnimsәmәsindә, Türk qorxusu vә Ermәnilәrin güvәnliyi qayğısı rol oynamışdır. Ermәnilәrin Fars ķontrollu yunitar bir İran devlәti gәrәkdiyi tezinin yirminci yüzildә Avropa vә Rusiya tәrәfindәn mәnimsәnmә vә yeylәnmәsindә dә böyük rol vә etgilәri olmuşdur. Türkiyә- Ermәnistan ilişgilәri normallaşınca vә daha sonra Qarabağ sorunu çözülüncә, Türk qorxusu azalmış vәya yox olmuş, Türkiyә’dәn tәhdid hiss etmәyәn Ermәnistan açısından, Türkiyә’yә qarşı İran devlәtinә yaxınlaşma gәrәyi ortadan qalxacaqdır. Bu durumda Ermәnistan üçün yunitar İran vә İran’ın Fars ķontrolu altında bulunması da böyük ölçüdә öz önәmini itirәcәkdir. Ermәnilәrin güvәnlik qayğıları ortadan qalxınca, onların güvәnliyi açısından yunitar vә Fars ķontrollu İran tezini mәnimsәmiş Rus vә Avropalıların sayısı da azalacaqdır. Bütün bunlar isә, Güney Azәrbaycan vә İranda yaşayan Türk xalqının öz milli haqlarını әldә etmәsi önündә duran böyük bir әngәlin, Avropa’nın Federal İran’a qarşı olmasının, ortadan qaldırılmasına yardım edәcәkdir.
Türk xalqı açısından
1-Başlanan Azәrbaycan -Türkiyә çәkişmәsi, dәrinliyi vә davamı olmazsa bilә, bölgәnin Türk xalqı vә Güney Azәrbaycanla sorunlu olan bütün güclәrini (Fars milliyәtçilәri, İran İslam Cumhuriyәti, Rusiya, Ermәnistan vә Kürd milliyәtçilәrini) içlәrindә sevindirәcәkdir.
2-Quzey vә Güney Azәrbaycan, Türkül (Turkic) dünyasının ortası vә özәyidir. Buraya hâkim olan gücün, Türkül (Turkic) dünyasına hâkim olabilmә şansı olduqca yüksәkdir. Türkiyә’nin jeopolitik önәminin bir bölümü, yaratmış olduğu Türkül dünyasında qәbul görәn, ağırlıqlı vә etgili bir aķtor olma imajına bağlıdır. Türkiyә -Azәrbaycan çәkişmәsi, Türkiyә’nin bu imajına, özәlliklә Avropa vә Ameriķalılar yanında ciddi bir güpsәkdir (zәrbәdir).
3-Ermәni açılımı sonucunda Türkiyә’nin işqalçı Ermәnistanla ilişgilәrini normallaşdırması vә sınırlarını açması, bu devlәtin İran Türklәri yanında sahib olduğu dost vә müttәfiq devlәt imajını olumsuz yöndә etgilәyәcәkdir. Zâtәn Türkiyә’nin İran vә Güney Azәrbaycan’da yaşayan Türk xalqının sorunlu olduğu rәqib Fars millәti ilә qurmuş olduğu vә yirminci yüz il boyunca sürdürdüyü ittifaq, Türk xalqının milli adını Fars sömürgәçi siyasәtlәrinә uyumlu olaraq “Azәri”yә dәyişdirmәyә qalxışması vә “Türk” milli adını öz tәkәlinә geçirmәsi, bu imajın önәmli ölçüdә zәdәlәnmәsinә nәdәn olmuşdur.
4-Türkiyә’nin güney vә doğu qonşuları olan İran, Ermәnistan, Əraq, Suriyә vә Əraq Kürdüstan devlәti ilә dostca ilişgilәr qurması, bu ölkәnin milli çıxarları vә bölgәnin barışla gәlişmәsi açısından olduqca doğal vә anlaşılabilir girişimlәrdir. Ancaq başqa bir açıdan baxıldığında, Türkiyә’nin Quzey Azәrbaycan torpaqlarını işqal etmiş olan Ermәnistan, Güney Azәrbaycan’ı sömürgәlәşdirәn Fars İran İslam Cumhuriyәti, Azәrbaycan’ın Əraqda yaşayan Türkman diyasporasının torpaq vә petrol qaynaqlarını әlә geçirmәk istәyәn Əraq Kürdüstan İqlimi devlәti vә Suriyә’dә yaşayan Azәrbaycan Türklәrinin diyasporasını bütün milli vә insani haqlarından yoxsun bıraxmış Suriyә devlәti ilә eyni cәrgәdә yer alması, bu ölkәyә olduqca rahatsız edici bir “anti Azәrbaycan” imaj vermәkdәdir. Türkiyә bir an öncә bu imajı düzәltmәlidir.
5-Türkiyә’nin doğuya dönük izlәdiyi vә yeni Osmançılıq izlәnimi yaradan politiķası, uzun vә’dәdә Azәrbaycan Türklәrindә rahatsızlıq hissi yaradabilәr. Bu yeni Osmançılıq politiķası, geçmişdә uzun sürәn vә hәr iki tәrәfin utuzması ilә sonuclanan Qızılbaş -Osmanlı çәkişmәsinin postmodern versiyonunun yaşanmasına nәdәn olabilәr.
Kürd yayılmacılığı açısından
1-Güney Azәrbaycan’ın Fars xalqı ilә birlikdә Kürd xalqı ilә dә milli sorunu vardır. Fars xalqı ilә olan milli sorun, iki qonudadır: Farsların İran devlәti timsalında Güney Azәrbaycan vә Türk xalqına hakim olması vә Güney Azәrbaycan torpaqlarının Tehran, Mәrkәzi, Qum, Qәzvin vә Hәmәdan ostanlarında Farsistanlaşdırılması. Bu ikinci sorunun başqa adı “Azәrbayan -Farsistan Sınırları” vәya “Fars Yayılmacılığı” sorunudur. Kürd xalqı ilә olan sorun isә tәkdir vә Güney Azәrbaycan torpaqlarının Qәrbi Azәrbaycan, Kürdüstan, Kirmanşahan vә Hәmәdan ostanlarında Kürdüstanlaşdırılmasından ibarәtdir. Bu sorunun ötәki adı “Azәrbayan -Kürdüstan Sınırları” vәya “Kürd Yayılmacılığı”dır.
2-Qıssa vә’dәdә Türkiyә’dә yapılan Kürd açılımı ilә moral vә ruhiyyә tәzәlәyәn İran’ın Kürd milli hәrәkәti, daha saldırqan bir qonum vә tutum mәnimsәyәcәk vә özәlliklә Türkiyә sınırboyu Qәrbi Azәrbaycan ostanı torpaqlarına olan iddialarına şiddәt verәcәkdir.
3-Kürd quruplarının başda Urmu olmaq üzәrә Güney Azәrbaycan torpaqları vә Türk şәhәrlәrini Kürdüstan sınırları içindә göstәrmәsi, başqa bir deyişlә Güney Azәrbaycan’da Kürd yayılmacılığının gәnişlәmәsi, Türkiyә’nin PKK vә Kürdlәrlә yapdığı iç savaşla yaxından bağlantılı, hәtta onun sonucudur. Bu savaş patlaq verincә PKK Türkiyә’yә qarşı silahlı hәrәkәtlәrdә bulunabilmәk üçün, qonşu Suriyә, Əraq vә İran sınırboyunda yerlәşmә vә özünә üs qurma siyasәtini mәnimsәmişdir. İranlı Kürd quruplarının Qәrbi Azәrbaycan’ın Türk şәhәrlәrini açıqca Kürdüstan vә Kürd şәhәrlәri olaraq tanıtmaları bu dönәmdәn sonraya, yә’ni PKK’nin buralarda yerlәşmәsinә rastlar. Ondan öncә heç bir İranlı Kürd qurubu, Urmu kimi Azәrbaycan’ın ikinci şәhәrini Kürdüstan vә Kürd şәhәri diyә tanımlama vә tanıtmaya cәsarәt bilә etmәmişdi. Bu çizgini aşmaq, PKK sayәsindә mümkün olmuşdur.
4-Türkiyә’dә Kürd sorununun çözülmәsi, PKK’nın silah bıraxması vә AKP’nin İran İslam Cumhuriyәti ilә gündәn günә artan yaxınlaşması, bu hörgütün İran’ın Quzey batısında Azәrbaycan torpaqlarında özünә üs qurma gәrәyi vә olanağını azaldıb vәya ortadan qaldıracaqdır. Bu da Kürd yayılmacılığının Güney Azәrbaycan’da son dalqasını başladan önәmli bir gәrәkçә vә etgәnin yox olması demәkdir.
5-Türkiyә’nin Ermәnistanla ilişgilәrini normallaşdırması da Kürd yayılmacılığı açısından İran Türklәrinin xeyrinәdir. Güney Azәrbaycan’da Kürd yayılmacılığı tәhdinin gәnişlәmәsi, Türkiyә’yә qarşı olan Suriyә, Qibris Rum hәtta İran İslam Cumhuriyәti vә özәlliklә Ermәnistan’ın PKK’nin İran’ın quzey batısında yayılması vә üs qurmasını istәmәlәri ilә dә bağlantılı idi. Türkiyә’nin Qibris, Suriyә, İran vә Ermәnistanla normal vә dostca ilişgilәr qurmasıyla, bu ölkәlәrin Kürd hәrәkәtinә verdiyi aķtiv dәstәk azalmış, PKK isә bölgәdәki önәmli hamilәrini birәr birәr itirmәyә başlamışdır. Türkiyә’nin adı geçәn qonşuları ilә ilişgilәrini yaxşılaşdırması, PKK’nin zәyiflәmәsi vә bu da Kürd yayılmacılığın Güney Azәrbaycan’da dış dәstәkdәn yoxsun qalması demәkdir.
Kürd açılımı vә Azәrbaycanda yansımaları
1-Türkiyә’dә gәrçәklәşdirilәn Kürd açılımı uzun vә’dәdә İran Türklәrinin xeyrinәdir. Türkiyә’nin gәlәnәksәl olaraq İran vә Əraq’da federal sistemә qarşı çıxması vә bu ölkәlәrin sırasıyla Farslar vә Ərәblәr ķontrolu altında qalmasını istәmәsinin әsil nәdәni, öz içindә sahib olduğu Kürd sorunu vә Kürd milli hәrәkәtidir. Əgәr bir gün Türkiyә’dә Kürd sorunu bu vәya o şәkildә çözülürsә, Türkiyә İran’ın federallaşması, hәtta bölünmәsi vә Farsların ķontrolundan çıxmasını özünә qarşı bir tәhdid olaraq görmәyәcәk vә ona qarşı çıxmayacaqdır. Bu durumda İran’da milli mәsәlәnin çözümü önündә var olan önәmli bir әngәl, yә’ni Türkiyә’nin bölgә ölkәlәrinin federallaşmasına qarşı çıxması ortadan qalxmış olacaqdır. Necәki Kürd açılımının bir nәdәni dә, Əraq’da yaranan Kürdüstan devlәtini Türkiyә üçün tәhdid olmaqdan çıxarmaqdır. Kürd açılımından sonra Türkiyә’nin İran’ın federallaşmasına muxalifәtinin azalması bәklәnәbilir.
2-Kürd sorununu çözmüş bir Türkiyә, dış olaylardan örnәyin İran vә Əraq’ın federallaşması vәya bölünmәsindәn etgilәnmәyәcәyi kimi, bu ölkәlәrin etnik mәsәlәlәrinә çәkinmәdәn qarışma olanağı qazanmış olacaqdır. Belә bir Türkiyә’nin qorxmadan İran’da yaşayan Türk xalqının işlәrinә qarışma vә bu ķartı bölgәsәl güc vә etgisini artırmaq üçün oynamaya başlayacağı kәsindir. Türkiyә öz Kürd sorununu düzgün yönәtәbilmәdiyindәn dolayı, Sәddam rejimi yıxılınca Əraq’da yaşayan Azәrbaycan Türklәri diyasporası olan Türkmanların milli haqlarını, başda federal vәya otonom devlәtә sahib olma haqlarını, önә sürmәyә bilә cәsarәt etmәmişdir. Türkiyә belә bir istәyin Əraq Kürdlәri vә onların aracılığıyla Türkiyә Kürdlәrindә federal devlәt qurma istәyini körüklәyәcәyini düşünmüşdür. Etnik sorunu olmayan bir Türkiyә’nin eyni yanlışlıq vә cәsarәtsizliyi çökmәyә doğru sür’әtlә ilәrlәyәn İran İslam Cumhuriyәti vә İran Türklәri qonusunda tәkrarlamasının ehtimalı azdır.
3-Türkiyә’nin Əraq Kürdüstan devlәti ilә ilişgilәrini yaxşılaşdırması doğru, ancaq gec qalmış vә yanlış yönәtilmiş bir hәrәkıtdir. Bu yaxınlaşma Əraq’da yaşayan Türkman diyasporasının durumuna toxunmadan vә onların milli haqlarını Kürdüstan devlәti tәrәfindәn qaranti edilmәyә qoşullandırmadan gәrçәklәşmәkdәdir. Bu, Türkmanların әleyhinә olan bir siyasәtdir. Türkiyә illәr öncә Sәddam rejimi çökmәk üzәrә ikәn, Türkmanlara federe ya da әn azından otonom bir devlәt verilmәsini ilәri sürsәydi, Türkiyәsiz bir şey yapanmayacaqlarını sanan nә Kürdlәr vә nә Ameriķalılar bu önәriyә qarşı çıxmazdı. Ancaq Türkiyә, Əraq’da Kürd yerәl devlәtinin yaranması vә Əraq’ın federallaşmasına qarşı çıxdı vә Türkmanları da bu yanlış siyasәti izlәmәyә mәcbur etdi. Tәmәldәn yanlış olan bu siyasәt sonucunda, Kürdüstan yerәl devlәti quruldu, Türkiyә Əraq’ın gәlәcәyindәn dışlandı vә Türkmanların öz milli devlәtlәrini qurma idealı bir yolluq sönmüş oldu. İndi isә Türkiyә tәrs yöndә yeni bir yanlışlıq yapmaqda vә Əraq Kürdüstan yerәl devlәti ilә ilişgilәrini Türkmanlarla ilgili hәr hansı bir qoşul ilәri sürmәdәn yaxşılaşdırmaqdadır Bu, Əraq Türkmanlarına Türkiyә tәrәfindәn gәlәn ikinci böyük güpsәkdir (zәrbәdir).
4-Əraq’da yaşamaqda olan Türkman topluluğu, Azәrbaycan Türklәri diyasporasıdır. Bu üzdәn dә bunların durumu ilә ilgilәnmәk, Azәrbaycan Cumhuriyәti’nin görәv vә sorumluluğudur. Azәrbaycan Cumhuriyәti isә indiyә dәk bu görәv vә sorumluluğu yerinә yetirmәmiş, hәtta bunların fәrqindә olmamışdır. Azәrbaycanın yaratdığı boşluğu Türkiyә doldurmuş vә izlәdiyi yanlış siyasәtlәrlә Türkmanların Sәddam sonrası Əraq’da milli devlәtlәrini qurma haqlarından yoxsun bıraxılmalarına nәdәn olmuşdur. Azәrbaycan Cumhuriyәti geçmişi yeyinliklә tәlafi etmәlidir. Bu doğrultuda atılması gәrәkәn ilk addım Əraq’da yaşayan Türkman diyasporası ilә ilgili bir milli pılanın hazırlanması vә Azәrbaycan Cumhuriyәtinin Kәrkük vә Ərbildә birәr ķonsulluq açması olabilәr.
Ərәb açılımı vә Türk xalqı
1-Türkiyә’nin Ərәb açılımının iç vә dış ayaqları vardır. Ərәb açılımının dış ayağı, Suriyә ilә ilişgilәrin normallaşdırılması, sınır mayınlarının tәmizlәnmәsi, vizanın qaldırılması, ortaq әsgәri doķtrin hazırlanması vә ….dәn oluşmaqdadır. Bu girişimlәrin ilk yemişi, Suriyә’nin Xatay’a olan torpaq iddialarından vaz geçmәsi olmuşdur.
2-Ərәb açılımının iç ayağına gәlincә, bu alanda yerәl Ərәbcә televiziyon pıroqramlarına izin vәrmә kimi çox qısıtlı addımlar atılmışdır. Bunun әsas nәdәni, Türkiyә’dә yaşayan Ərәb xalqının dәrindәn asimilә olduğu vә bir etnik- milli qurup olaraq, Kürdlәrin tәrsinә, milli haqları dalısınca olmamasıdır. Buna rәğmәn Ərәb qonusunda yapılması gәrәkәn çox şey vardır. O cümlәdәn Ərәb Əlәvilәrin (Nüsәyrilәrin) Türk Əlәvilәr (Qızılbaşlar) ilә birlikdә Türkiyә devlәti tәrәfindәn bağımsız bir mәzhәb olaraq rәsmiyәtә tanınmasıdır.
3-Türkiyә’nin Suriyә ilә ilişgilәrini yaxşılaşdırması, Azәrbaycan Türklәrini iki qonuda vә olumsuz yöndә etgilәmişdir. Birincisi PKK’nin Suriyә’dәn atılmasından sonra bu hörgütün barınaq dalınca Qәrbi Azәrbaycan’a yerlәşmә olayıdır. İkinci olay, Türkiyә’nin Suriyә’dә yaşayan Türk diyasporasının durumuna toxunmadan bu devlәtlә ilişgilәrini normallaşdırmasıdır. Bu, Suriyә devlәti tәrәfindәn Türklәrә uyqulanan asimilasiyon vә Ərәblәşdirmә siyasәtini görmәzdәn gәlmәk demәkdir. Gәrçi Suriyә’nin Türk topluluğu Azәrbaycan Türklәrinin diyasporası olduğundan dolayı, bunlarla ilgilәnmәk Azәrbaycan Cumhuriyәti’nin sorumluluğu vә görәvidir vә nә Türkiyә’nin. Türkiyә burada da, Əraq Türkmanları qonusunda olduğu kimi, Azәrbaycan devlәtinin yaratdığı boşluğu doldurmuşdur.
İsrayil qapanımı, nәdәn vә sonucları
Türkiyә’dә gәrçәklәşәn açılımlarla yanaşı, İsrayil vә Yәhudi qapanımı da yaşanmaqdadır. İsrayil vә Yәhudi qapanımının Türkiyә’nin Ermәnistan açılımı ilә dә ilişgisi vardır:
1-Yәhud Mәsәlәsi, Yәhud xalqına qarşı işlәnәn vә köklәri olduqca dәrin olan, insanlığın tarixi bir suç vә sorunudur. İsrayil -Filistin Mәsәlәsi isә, israyil’in Filistin torpaqlarını işqal etmәsindәn doğan, son dәrәcә qarmaşıq bir siyasi -torpaq mәsәlәsidir. Yәhud Mәsәlәsi ırqçılıq vә kökdәn dinçiliklә kültürәl savaşım, İsrayil -Filistin Mәsәlәsi isә İsrayil’in uluslararası normlara uyması vә iki devlәtli bir diplomatik çözümlә ortadan qaldırılabilәr.
2-Ərdoğan vә AKP’nin İsrayil’ә qarşı olan tutumunun biçimlәnmәsindә, kimsәnin qarşı çıxanmayacağı çoxlu etgәnlәrin payı vardır. Örnәyin Türkiyә’dә yeni iqtidarın Ortadoğu, İslam vә Ərәb dünyasına dönmәsi/ Ameriķa’da Obama’nın bu devlәtin indiyә dәk İsrayil’ә verdiyi şәrtsiz dәstәk siyasәtinә son vermәsi, İsrayil’in militarizmi vә işqal etdiyi torpaqlarda uluslarası normları heçә saymasının yaratdığı rahatsızlıq, vә Türkiyә xalqının İsrayil’ә olan tәpgisi.
3-Ancaq Ərdoğan vә AKP’nin İsrayil’dәn uzaqlaşmasında rol oynayan önәmli bir etgәn daha vardır. O da Ərdoğan vә partisinin siyasi İslamist vә dinçi kökәnli olmasıdır. Ərdoğan’ın dinçiliyi İran Fars dinçiliyi qәbilindәn olub vә seçmәlidir. Bu kökdәn dinçilik, Ermәnilәrә qarşı uyqulanmadığı halda, Yәhudilәrә qarşı qullanılır. Siyasal İslam, İsrayil- Filistin sorununu, Ortadoğu’da öz hakimiyyәtini qurmaq üçün qullanmaqdadır.
4- Ərdoğan vә ķontrolu altında bulunan mediyanın- buna TRT dә daxildir- anti İsrayil pıropaqandasının, Yәhud xalqı vә hәtta bütün Musәvilәrә çevrilmiş antisemitik çalarları da vardır. Bu, İslami Antisemitizm adlandırılan tipik bir olqudur. Ərdoğan’ın Davos toplantısı sırasında diplomatik qurallara uymayan bir yöntәmlә İsrayil devlәti yerinә bütün Yәhud xalqını töhmәt altına alması, bu İslami Antisemitizmin dışa vurması idi.
5-AKP vә Türkiyә İslamçılarının İsrayil vә Yәhudilәrә qarşı olan tutumları, bölgә siyasәtindә Fars dinçilәri hәtta milliyәtçilәri ilә istiratejik ittifaq içindә olmaları ilә dә ilintilidir. Bilinәn bir gәrçәkdir ki cumhuriyәt Türkiyәsinin siyasi vә nizami eliti, gәnәl bir qural olaraq İrandakı Fars iqtidarının -onun ideolojik yapısına baxmaqsızın- müttәfiqi olmuşdur. Ancaq Türkiyә dinçilәrinin bu gәlәnәksәl ittifaqa әk olaraq, İran İslam Cumhuriyәtinә hakim olan dinçi Farslarla ideolojik yaxınlıqları da vardır. Türkiyә dinçilәri bölgә sorunlarının hamısına yaxınında -İsrayil qonusunu da buna daxildir- ķoloniyalist Fars dinçilәrin tezlәrini savunurlar.
6-AKP’nin İsrayil qapanımı, Qәzzә olaylarına verilәn bir tәpgi vә geçici bir tutum deyildir. Ərdoğan vә AKP aşamalı olaraq İsrayil’ә olan bağlılıqlarından qurtulmaq vә zaman içindә İsrayil ilә Türkiyә ilişgilәrini dondurmaq istәyirlәr.
7-Şu anda Türkiyә’nin İsrayil’ә olan әn önәmli bağlılığı, Ameriķa’da Ermәni soyqırımı tasarısının Yәhudi lobisi tәrәfindәn әngәllәnmәsi olayıdır. İndiyә dәk Ameriķa Ķonqresindә bu tasarının qәbul edilmәmәsinin tәk nәdәni, Yәhudi lobisi olmuşdur. Ermәnistanla ilişgilәrin normallaşdırılması, çox sayıda başqa sonuclarla birlikdә, Türkiyә- AKP’nin İsrayil’ә olan bu ehtiyacını azaldacaq vәya ortadan qaldıracaqdır. Türkiyә’nin İsrayil’ә olan ehtiyacı azalınca, Ərdoğan –AKP, İslamist vә antisemitik dürtülәr vә Fars dinçilәrin istәyi doğrultusunda, İsrayil ilә olan ilişgilәrini sifirә әndirәbilәcәklәrdir.
Gәrçәyә Hu!!!
آرديني اوخويون- Ardını Oxuyun!
Yazan- يازانmehran bahari-چولا-8:41 AM
Friday, October 16, 2009
"باكي، تبريز، آنكارا-بيز هارا فارسلار هارا" شوعاري
مئهران باهارلي
سؤزوموز
من خالق طره فينده ن وئريله ن شوعارلارين اورتايا چيخما نده نله رينين اينجه له نمه سينين اولدوقجا يارارلي و گره كلي اولدوغونو دوشونوره م. يانيلمازسام ايلك دفعه وئريله ن بير شوعاري گنيش بير بيچيمده اينجه له يه ن سايين م.ر. گرديزي اولموشدور:
http://tedepe.blogspot.com/2008/02/blog-post.html
باكي، تبريز، آنكارا
منجه باكي، تبريز، آنكارا شوعاري، ضره رلي دئييل، تام ترسينه يارارلي بير شوعاردير. گنه ل بير ايلكه اولاراق دويقو، دوشونجه و ائيله مده تورك خالقي و گونئي آزه ربايجان`ي فارس خالقي و فارسيستان`دان آيريشديران، بونلارين بير بيرينده ن آيريشماسينا كؤمه ك ائده ن هر شئي يارارليدير. چونكو بيزيم ميلله تله شمه ميزه يارديم ائده ر. بو شوعار دا خالقيميزين ميلله تله شمه سي دوغرولتوسوندادير.
بو شوعاردا تبريز`ين باكي و آنكارا ايله بير جرگه ده يئر آلماسي گره كدييي وورقولانير. بو دا فارس خالقي و فارسيستانلا مووجود قوشوللاردا سوردوروله ن بيرليكده لييين تورك خالقيني هئچ بير شكيلده تطمين ائتمه ديييني ان آچيق بير بيچيمده ايفاده ائدير. بو شوعار آيريجا فارس خالقي و فارسيستان`ا وئريله ن بير اوياريدير دا. باكي-تبريز-آنكارا او دئمه كدير كي آزه ربايجان و تورك خالقي اوچون هئچ بير بيرليكده ليك، او جومله ده ن ايران تركيبينده فارس خالقي و فارسيستانلا اولان اينديكي بيرليكده ليك، قيريلماز و قوتسال دئييلدير. قوتسال اولان بير شئي وار ايسه، او دا تورك خالقي و گونئي آزه ربايجان`ين حاق ائتدييي كيمي ياشاماسي و ميللي چيخارلاريدير.
اؤته ياندان بو شوعار گونئي آزه ربايجان`ين ايستيراتئژيك يول و يؤنونون دوغو و اورتا دوغو دئييل، باكي و آنكارا`نين سئچدييي و ايزله دييي قوزئي-باتي و آوروپا يولو اولدوغونو گؤسته رير. بو دا بيزيم گله جه ييميزين باكي و آنكارا`نين ياپديغي كيمي، ميللي دئوله ت قورما، دئموكراسي، لاييسيسم و آوروپايا ائنتئقراسييوندا اولدوغونون خالقيميز و گنجله ريميز طره فينده ن آنلاشيلديغينين قانيتيدير.
من عئيني نده نله رده ن دولايي، فارسلارين فارسيستان، افغانيستان و تاجيكيستان آراسيندا وار اولان بير سيرا ديل، كولتور، تاريخ و سيياسي اورتاق يؤنله رينه وورقو ياپمالاري و اونلاري بركيشديرمه له ريني آنلاييشلا قارشيلاييرام. آنجاق تورك خالقي و گونئي آزه ربايجان`ين يولو و يؤنو، فارسلارين يولو و يؤنو دئييلدير، بو شوعاردا دا ديلله نديريلدييي كيمي، ميللي دئوله ت، لاييك، دئموكراتيك سيستئم و آوروپا ايله ائنتئقراسييوندور، باكي و آنكارا`نين يولودور.
بيز هارا، فارسلار هارا
منجه بو شوعارين ايكينجي بؤلومو، يعني "بيز هارا، فارسلار هارا" قيمسي، توركجه اولماسينا رغمه ن گره كسيزدير. ذاته ن شوعارين ايلك بؤلومو ايكينجي بؤلومده سؤيله نمه ك ايسته نه ن بو گرچه يي، چوخ داها ياخشي بير بيچيمده و ديپلوماتيك بير ديلله ايفاده ائدير. بو اوزده ن ده اونا سالديرقان و قيشقيرتيجي بولونابيله جه ك ايكينجي بؤلومونون آرتيريلماسينا گره ك يوخدور.
بيز هارا و فارسلار هارا شوعاري، فارسلارلا بيزيم آراميزدا اوزاقليقدان داها چوخ، دوزئي فرقليليييني چاغريشديرماقدير. بو ايسه، ايران كيمي سيياسي اولاراق سون دره جه گئري قالميش، مده ني اولاراق گليشمه ميش وائتنيك-ميللي فرقليكله ره دؤزومسوز اولان بير اؤلكه ده بير خالقي آلچاتماق و آشاغيلاماق دييه آلقيلانابيله ر. شوعاردا آچيقجا من سنده ن فرقلييه م دئييلسه يدي، ("هاراي هاراي من توركه م" شوعاري كيمي) هئچ بير تنقيد يئري اولمازدي، چونكو فرقلي اولماق و بو فرقلييي ديلله نديرمه ك، ديشا وورماق هر كسين حاققيدير. آنجاق "من هارا فارسلار هارا"دا گيزلي اولان دوزئي فرقي ايماسي، بو شوعاري يارالاييجي و دولاييسي ايله سالديرقان ياپما اؤزه للييي واردير.
قالدي كي من وئريله ن شوعارلاردا تورك خالقيندان باشقا، هر هانسي بير خالقين آدينين چكيلمه سيني، يانليش بيليره م. چونكو هر هانسي بير صيفه تي بوتون بير خالقا ايسناد ائتمه ك، او خالقي توپلوجا كيليشه له نديرمه كدير. بو دا بير اوجو اؤن يارقيلارلا عيرقچيليغا اوزانابيله جه يي اوچون ساخينجالي بير داورانيشدير. دئوله ت يئرينه باشقا بير خالقلا اوز اوزه گلمه ك ايسه- شوعارلاردا اولسا بيله- قيشقيرتيجي بير داورانيشدير.
بورادا بير شئيي آنيمساتماقدا يارار گؤروره م: من بيز هارا فارسلار هارا شوعارينين يانليش اولدوغونا اينانميرام. آنجاق يانليش آنلاشيلابيله جه ييني، سالديرقان و يارالاييجي بولونابيله جه ييني دوشدوندويوم اوچون، ايچينده بولوندوغوموز قوشوللاردا ديلله نديريلمه سيني ساخينجالي بولورام. يانليش شوعار (اؤرنه يين "كورد، فارس، ائرمه ني؛ بوتون توركون دوشمه ني") ايله، دوغرو اولوب آنجاق يانليش آنلاشيلابيله ن بير شوعار (اؤرنه يين "بيز هارا، فارسلار هارا") آراسيندا وار اولان فرقه ديققه ت چكيره م. آراميزدا بيز هارا فارسلار هارا حاققيندا باشلايان بو تارتيشما بيله، بو شوعارين يانليش آنلاشيلابيليرلييينين قانيتيدير منجه.
بو شوعارين يانليش آنلاشيلابيليرلييي اونون اولومسوز يؤنودور. آنجاق بو شوعارين اولوملو و يارارلي يؤنله ري اولدوغونا دا اينانيرام. اساسه ن يازيمدا دا بليرتديييم كيمي، من بيزيم فارسلاردان آيريشماميزا كؤمه ك ائده ن و يا بو آيريشماني درينله شديره ن هر شئيه اولوملو باخيرام. بو شوعارين بئله بير اولوملو يؤنو ده واردير.
گرچه يه هو!!!
SözümüzMәn xalq tәrәfindәn verilәn şuarların ortaya çıxma nәdәnlәrinin incәlәnmәsini, olduqca yararlı vә gәrәkli olduğunu düşünürәm. Yanılmasam ilk dәfә bir şuarı әn geniş bir biçimdә incәlәyәn sayın M. R. Gәrdizi olmuşdur: http://tedepe.blogspot.com/2008/02/blog-post.html Bakı, Tәbriz, AnķaraMәncә Bakı, Tәbriz, Anķara şuarı zәrәrli deyil, tam tәrsinә yararlı bir şuardır. Gәnәl bir ilkә olaraq duyqu vә eylәmdә Türk xalqı vә Güney Azәrbaycanı Fars xalqı vә Farsistandan ayrışdıran, bunların bir birindәn ayrışmasına kömәk edәn hәr şey yararlıdır. Çünkü bizim millәtlәşmәmizә yardım edәr. Bu şuar da xalqımızın millәtlәşmәsi doğrultusundadır. Bu şuarda Tәbrizin Bakı vә Anķara ilә bir cәrgәdә yer alması vurqulanır. Bu da bir yandan Fars xalqı vә Farsistanla movcud qoşullarda sürdürülәn birlikdәliyin Türk xalqını heç bir şәkildә tәtmin etmәdiyini әn açıq bir biçimdә ifadә edir. Bu şuar ayrıca, Fars xalqı vә Farsistana bir uyarıdır. Bu, o demәkdir ki Azәrbaycan vә Türk xalqı üçün heç bir birlikdәlik, o cümlәdәn İran tәrkibindә Fars xalqı vә Farsistanla olan indiki birlikdәlik, qırılmaz vә qutsal deyildir. Qutsal olan bir şey var isә, o da Türk xalqı vә Güney Azәrbaycanın haq etdiyi kimi yaşaması vә milli çıxarlarıdır. Ötә yandan bu şuar Güney Azәrbaycanın istiratejik yol vә yönünün doğu vә ortadoğu deyil, Bakı vә Anķaranın seçdiyi vә izlәdiyi kimi, quzey-batı vә Avropa olduğunu göstәrir. Bu da bizim gәlәcәyimizin Bakı vә Anķaranın yapdığı kimi milli devlәt qurma, demoķrasi, laisism vә Avropaya enteqrasiyonda olduğunun xalqımız vә gәnclәrimiz tәrәfindәn anlaşıldığının qanıtıdır. Mәn eyni nәdәnlәrdәn dolayı, Farsların Farsistan, Afqanistan vә Tacikistan arasında var olan bir sıra dil, kültür, tarix vә siyasi ortaq yönlәrinә vurqu yapmalarını vә onları bәrkişdirmlәrini anlayışla qarşılayıram. Ancaq Türk xalqı vә Güney Azәrbaycanın yolu vә yönü, bu şuarda da dillәndirildiyi kimi, milli devlәt, laik, demoķratik sistem vә Avropa ilә enteqrasiyondur, Bakı vә Anķaranın yoludur. Biz hara Farslar haraMәncә bu şuarın ikinci bölümü, yә’ni “Biz hara, Farslara hara” qismi, Türkcә olmasına rәğmәn, gәrksizdir. Zatәn şuarın lik bölümü, ikinci bölümdә söylәnmәk istәnәn bu gәrçәyi çox daha yaxşı bir biçimdә vә diplomatik bir dillә ifadә edir. Bu üzdәn dә ona saldırqan vә qışqırtıcı bulunabilәcәk ikinci bölümün artırılmasına gәrәk yoxdur. Biz hara Farslar hara şuarı Farslarla bizim aramızda uzaqlıqdan daha çox düzey fәrqini çağrışdırmaqdadır. Bu isә iran kimi siyasi olaraq son dәrәcә geri qalmış, mәdәni olaraq gәlişmәmiş vә etnik-milli fәrqliklәrә dözümsüz olan bir ölkәdә bir xalqı alçatmaq vә aşağılamaq diyә alqılanabilәr. Şuarda açıqca mәn sәndәn fәrqliyәm deyilsәydi, haray haray mәn Türkәm kimi, heç bir tәnqid yeri olmazdı. Çünkü fәrqli olmaq hәr kәsin haqqıdır. Ancaq mәn hara Fars harada gizli olan düzey fәrqi iması, bu şuarı yaralayıcı vә dolayısı ilә salqırqan yapma özәlliyi vardır. Qaldı ki mәn verilәn bütün şuarlarda, Türk xalqından başqa, hәr hansı bir xalqın adının çәkilmәsini yanlış bilirәm. Çünkü hәr hansı bir sifәti bütün bir xalqa isnad etmәk, o xalqı topluca kilişәlәndirmәkdir. Bu da bir ucu önyarqılarla ırqçılığa uzanabilәcәyi üçün saxıncalıdır. Burada bir şeyi anımsatmaqda yarar görürәm: Mәn Biz hara Farslar hara şuarının yanlış olduğuna inanmıram, ancaq yanlış anlaşılabilәcәyini düşündüyüm üçün, içindә bulunduğumuz qoşullarda dillәndirilmәsini saxıncalı buluram. Yanlış şuarla (Kürd, Fars, Ermәni; Bütün Türkün düşmәni), doğru olub, ancaq yanlış anlaşılabilәn bir şuar arasında fәrqә diqqәt çәkirәm. Aramızda Biz hara Farslar hara haqqında başlayan bu tartışma bilә, bu şuarın yanlış anlaşılabilirliyinin qanıtıdır mәncә. Bu şuarın yanlış anlaşılabilirliyi mәncә onun olumsuz yönü isә dә, bu şuarın çoxlu olumlu vә yararlı yönlәri olduğuna da inanıram. Əsasәn yazımda da bәlirtdiyim kimi mәn bizim Farslardan ayrışmamıza kömәk edәn vәya bu ayrışmanı dәrinlәşdirәn hәr şeyә olulmlu baxıram. Bu şuarın belә bir olumlu yönünü dә vardır. Gәrçәyә Hu!!!
آرديني اوخويون- Ardını Oxuyun!
Yazan- يازانmehran bahari-چولا-7:18 PM
Tuesday, October 13, 2009
ديل ياراسي: تاريم، آني، اؤزه ك و دؤنوم
مئهران باهارلي
http://www.sozunsozu.com/forum/showthread.php?p=52537
سايين هادي قاراچاي
منجه بيز تارتيشمادان هئچ ده اوزاقلاشميش دئييليك. تارتيشما آنلامي بازداشت كردن اولان توتوقلاماق ائديمي و اونون اسكي توركجه ده عئيني بيچيملي آنجاق باشقا آنلامي داشييان بير ائديمله باغلانتيسيندادير. تارتيشما سيراسيندا ايلگيلي قونولارا توخونمام ايسه تارتيشمانين درينله شمه سي گره يينده ن دوغماقدادير. بونو دا ائعتيراف ائتمه لييه م كي من ميلله ت اولاراق بيزده اوزون سوره ده ن بري يئني دئگي (نئولوژيسم) تؤره تمه سوره جي دوراقساديغيندان دولايي، يئني دئگي تؤره تمه ايلكه له ري و تؤره ديله ن سؤزجوكله ره ائحتيياطلي ياناشماميزي دوغال قارشيلاييرام.
١-سون يازينيزدا توتوقلاماق ائديمي ايله ايلگيلي بير ايدديعانيزي گينه له ييپ دئييرسينيز: "وار اولان بير ائديمه يالنيز باشقا آنلام يوكله نميشدير".
منجه تارتيشماني ايندييه ده ك ايزله يه ن هر كس قبول ائده جه كدير كي بو ايدديعا گرچه كله ري يانسيتمير. تارتيشما سيراسيندا گؤسته ريلدييي كيمي آنلامي "بازداشت كردن" اولان توتوقلاماق ائديمي، توركجه ده داها اؤنجه وار اولان اسكي بير ائديمه "يالنيز باشقا بير آنلام يوكله مه ايله" اورتايا چيخماميشدير. آنلامي "بازداشت كردن" اولان چاغداش ديليميزده كي توتوقلاماق ائديمي، اسكي توركجه ده وار اولان "توتوق" كؤكونه "-لا" سون اكي آرتيريلاراق ياپيلميشدير. بو يئني فئعل، اسكي توركجه ده وار اولان و آنلامي آختالاشديرماق اولان توتوقلاماق فئعلي ايلي عئيني دئييلدير، اونون يئني آنلام يوكله مه سي ده دئييلدير، بلكه يئپ يئني و باغيميسز بير ائديمدير.
٢-سون يازينيزدا يئني، آنجاق اولدوقجا گنيش و اؤنه ملي بير آلانا توخونموشسونوز. دئييرسينيز: "يئني ياراديلان سؤزجوك ديليميزده داها اؤنجه ده ن بولونان باشقا سؤزجوكله اورتاق قورولوشو، سسله نيشي، يازيليشي پايلاشانماز. بو يانليشدير. يئني آنلام اوچون يئني سؤزجوك ياراديلماليدير".
منيم ده شخصي ترجيحيم سيزين دئدييينيز كيمي يئني آنلاملار اوچون بيره ر يئني سؤزجوك ياراديلماسيدير. آنجاق چوخ واخت هم توركجه ده هم ده باشقا ديلله رده آرزيلانان بو يؤنته مين ترسي يول ايزله نميش و بير سيرا دوروملاردا ياراديلان يئني دئگي ديلده داها اؤنجه وار اولان باشقا بير سؤزجوكله سيزين ايفاده نيزله قورولوش، سسله نيش و يازيليشي پاپلاشميشدير. ديل دئوريمينده ن سونرا توركييه ده بو يؤنته مله ديليميزه اولدوقجا يايقين و ايشله ك اولان چوخ ساييدا سؤزجوك قازانديريلميشدير. من بورادا سؤز گليشي "آني"، "تاريم"، "دؤنوم" و "اؤزه ك" اؤرنه كله ريني خاطيرلاتماق ايسته ييره م. بو يئني سؤزجوكله ر توركجه كؤكله ره توركجه سون اكله ر آرتيريلاراق ياپيلميش آنلامجا و ياپيجا دوغرو اولان يئني تؤره تيله ردير. آنجاق هر دؤردو ده اؤنجه ده ن توركجه ده (اسكي توركجه ده يا دا چاغداش لهجه له ريميزده) وار اولان سؤزجوكله رله عئيني بيچيمي (يازيليشي، سسله نيشي، قورولوشو) پايلاشير.
آ-"آني" يئني دئگيسي (نئولوژيسمي) "آنماق" ائديمي كؤكه نينه "-ي" سون اكي آرتيريلاراق ياپيلان و آنلامي خاطيره اولان يئني بير تؤره تيدير. بو يئني تؤره تي اورتا توركجه ده بولونان و آنلامي "عاغيل" (عقل) اولان "آني" كلمه سي ايله بيچيمسه ل اولاراق عئينيدير. آنجاق اورتا توركجه ده آنلامي "عاغيل" اولان "آني" كلمه سينين وارليغي "آنماق" كؤكه نينده ن تؤره ديله ن و آنلامي خاطيره اولان "آني" يئني دئگيسينين ياپيمي و يا قوللانيلماسيني يانليش ياپماميشدير.
ب-"اؤزه ك" ايكي "اؤز" و "اك" كؤكله رينين بيرله شديريلمه سينده ن اورتايا چيخميش و آنلامي "مركه ز" (مركز) اولان يئني بير تؤره تيدير. بو يئيني تؤره تي توركجه نين چاغداش لهجه له رينده بولونان و آنلامي اؤكوز داشقاسينين اورتاسينداكي مئحوه ر (محور) اولان "اؤزه ك" كلمه سييله بيچيمسه ل اولاراق عئينيدير. آنجاق چاغداش لهجه له ريميزده بولونان و آنلامي اؤكوز داشقاسي مئحوه ري اولان "اؤزه ك" كلمه سينين وارليغي، "اؤز" و "اك" كلمه له رينين بيرله شديريلمه سينده اورتايا چيخميش و آنلامي "مركه ز" اولان "اؤزه ك" يئني دئگيسينين ياپيمي و يا قوللانيلماسيني يانليش ياپماميشدير.
ج-"تاريم"، "تاريماق" ائديمي كؤكه نينه "-يم" سون اكي آرتيريلاراق ياپيلميش و آنلامي "اكينچيليك و زيراعه ت (زراعت)" اولان يئني بير تؤره تيدير. بو يئني تؤره تي اسكي توركجه ده بولونان و آنلامي "ايرماق و اؤزه نله رين دئلتاسي، آخار سولارين داغيلديغي يئر" اولان "تاريم" كلمه سي ايله بيچيمسه ل اولاراق عئينيدير. آنجاق اسكي توركجه ده بولونان و آنلامي دئلتا اولان "تاريم" كلمه سينين وارليغي، "تاريماق" كؤكه نينه "-يم" سون اكي آرتيريلاراق تؤره ديله ن و آنلامي "اكينچيليك" اولان "تاريم" يئني دئگيسينين ياپيمي و يا قوللانيلماسيني يانليش ياپماميشدير.
د-"دؤنوم"، "دونمه ك" ائديمي كؤكه نينه "-يم" سون اكي آرتيريلاراق و آنلامي بير اولايين يئني بير دوروما گئچمه و دؤنوشمه زاماني (نقطه عطف) اولان يئني بير تؤره تيدير. بو يئني تؤره تي لهجه له ريميزده وار اولان و آنلامي بير آلان اؤلچوسو، ايكي اؤكوزله سوروله بيله ن تورپاق بؤيوكلويو اولان "دؤنوم" كلمه سي ايله بيچيمسه ل اولاراق عئينيدير. آنجاق لهجه له ريميزده بولونان و آنلامي بير آلان اؤلچوسو اولان "دؤنوم" كلمه سينين وارليغي، "دؤنمه ك" كؤكه نينه "-يم" سون اكي آرتيريلاراق تؤره ديله ن و آنلامي يئني بير دوروما دؤنوشمه زاماني اولان "دؤنوم" يئني دئگيسينين ياپيمي و يا قوللانيلماسيني يانليش ياپماميشدير.
يوخاريدا گؤرولدويو كيمي توركجه ده ساييلاري بلكه ده يوزله رجه اولابيله جه ك توركجه كؤك و اكله ر يارديمي ايله ياپيلميش و ديليميزده داها اؤنجه ده ن بولونان سؤزجوكله رله بيچيمسه ل عئينيليك داشييان سؤزجوك واردير. بوگون "بازداشت كردن" آنلاميندا چاغداش ديليميزده بولونان "توتوقلاماق" فئعلي ده بونلاردان بيريدير. "آني"، "دؤنوم"، "تاريم"، "اؤزه ك" اؤرنه كله رينده اولدوغو كيمي، ياپيجا و آنلامجا دوغرو اولان بو يئني تؤره تينين ده تؤره ديلمه سي و يا قوللانيلماسي ديليميزده عئيني بيچيمده باشقا بير دئگي واردير دييه يانليش ساييلاماز.
٣-گنه لده آيريق (فرقلي) آنلاملاري داشييان، آنجاق عئيني بيچيمي بولونان ايكي كلمه نين ديلده وار اولماسينين ياراداجاغي سورون، بو ايكي سؤزجويون او ديلي قونوشانلار طره فينده ن بير بيري ايله قاريشديريلما اولاسيليغيدير. آنجاق "توتوقلاماق" قونوسوندا بو سوروندان چكينمه نين گئچه رليلييي يوخدور. چونكو آنلامي "بازداشت كردن" اولان توتوقلاماق فئعلي چاغداش توركجه ميزه عاييددير، اويسا آنلامي آختالاشديرماق اولان توتوقلاماق ائديمي، بايريلاشميش (آرخاييكله شميش) بير سؤزجوكدور و چاغداش ديليميزين سؤز داغارجيغيندا يئر آلماماقدادير. دولاييسي ايله بو ايكي فئعلين بير بيري ايله قاريشديريلما سورونو سؤز قونوسو اولابيلمه ز.
٤-داها گنيش بير گؤرونگه ده ن (پئرسپئكتوده ن) باخيلديغيندا عئيني بيچيمي آنجاق فرقلي آنلاملاري داشييان سؤزجوكله رين وارليغي، تكجه يئني دئگيله ر و چاغداش ديليميزده دئييل، اسكي دئگيله ر و اسكي توركجه ده ده سيخجا قارشيلاشديغيميز بير دورومدور. بيليندييي كيمي آيريق آنلاملي آنجاق بيچيمده ش اولان بئله كلمه له رين قوللانيشي اسكي گؤركسؤزوموزده (اده بيياتيميزدا) جيناس صنعه تيني ياراتميشدير. توركجه سؤزداغارجيغي بو آچيدان او دنلي وارسيلدير كي امير عليشير نوايي توركجه ني بير "جيناسلار ليساني" دييه آدلانديرميشدير.
٥-ايندي سورو بودور: آيريق آنلامي بيچيمده ش سؤزجوكله رين تؤره ديلمه و قوللانيلماسي نده ن گئچميشده دوغرو، آنجاق گونوموزده يانليش ساييلسين؟. باشقا بير سؤزله ديليميزده بيچيمله ري عئيني آنجاق آنلاملاري فرقلي اولان ايكي توتوقلامانين بولونماسينا قارشي چيخانلار، ايسته ر ايسته مه ز ديليميزده كي بوتون آيريق آنلاملي بيچيمده ش كلمه له ره و ده جيناس صنعه تينه قارشي چيخميش اولمورلار مي؟
Dil Yarası: Tarım, Anı, Özәk vә Dönüm
Mehran Baharlı
http://www.sozunsozu.com/forum/showthread.php?p=52537
Sayın Hâdi Qaraçay
Mәncә biz tartışmadan heç dә uzaqlaşmış deyilik. Tartışma anlamı Bazdaşt Kәrdәn olan Tutuqlamaq edimi vә onun Əski Türkcәdә eyni biçimli ancaq başqa anlam daşıyan bir edimlә bağlantısındadır. Tartışma sırasında ilgili qonulara toxunmam isә tartışmanın dәrinlәşmәsi gәrәyindәn doğmaqdadır. Bunu da e’tiraf etmәliyәm ki mәn millәt olaraq bizdә uzun sürәdәn bәri yenidegi (neolojism) törәtmә sürәci duraqsadığından dolayı, yenidegi törәtmә ilkәlәri vә törәdilәn sözcüklәrә ehtiyatlı yanaşmamızı doğal qarşılayıram.
1-Son yazınızda Tutuqlamaq edimi ile ilgili bir iddianızı ginәlәyip deyirsiniz: “var olan bir edimə yalnız başqa anlam yüklənmişdir”.
Mәncә tartışmanı indiyә dәk izlәyәn hәr kәs qәbul edәcәkdir ki bu iddia gәrçәklәri yansıtmır. Tartışma sırasında göstәrildiyi kimi anlamı “Bazdaşt Kәrdәn” olan Tutuqlamaq edimi, Türkcәdә daha öncә var olan әski bir edimә “yalnız başqa bir anlam yüklәnmә ilә” orataya çıxmamışdır. Anlamı “Bazdaşt Kәrdәn” olan çağdaş dilimizdәki Tutuqlamaq edimi, Əski Türkcәdә bulunan “Tutuq” kökünә “-la” sonәki artılaraq yapılmışdır. Bu yeni fe’l, Əski Türkcәdә bulunan vә anlamı axtalaşdırmaq olan Tutuklamaq fe’li ilә eyni deyildir, onun yeni anlam yüklәnmәsi dә deyildir, bәlkә yep yeni vә bağımsız bir edimdir.
2-Son yazınızda yeni, ancaq olduqca gәniş vә önәmli bir alana toxunmuşsunuz. Deyirsiniz: “Yeni yaradılan sözcük, dilimizdə daha öncədən bulunan başqa sözcüklə ortaq quruluşu, səslənişi, yazılışı paylaşanmaz. Bu yanlışdır. Yeni anlam üçün yeni sözcük yaradılmalıdır”.
Mәnim dә şәxsi tәrcihim sizin dediyiniz kimi yeni anlamlar üçün birәr yeni sözcük yaranmasıdır. Ancaq çox vaxt hәm Türkcәdә hәm dә başqa dillәrdә arzılanan bu yöntәmin tәrsi yol izlәnmiş vә bir sıra durumlarda yaradılan yenidegi dildә daha öncә var olan başqa bir sözcüklә sizin ifadәnizlә quruluş, sәslәniş vә yazılışı paylaşmışdır. Dil devrimindәn sonra Türkiyәdә bu yöntәmlә dilimizә olduqca yayqın vә işlәk çox sayıda sözcük qazandırılmışdır. Mәn burada söz gәlişi “Anı”, “Tarım”, “Dönüm” vә ‘Özәk” örnәklәrini xatırlatmaq istәyirәm. Bu yeni sözcüklәr Türkcә köklәrә Türkcә sonәklәr artırılaraq yapılmış anlamca vә yapıca doğru olan yeni törәtilәrdir. Ancaq hәr dördü dә öncәdәn Türkcәdә (Əski Türkcә ya da çağdaş lәhcәlәrimizdә) var olan sözcüklәrlә eyni biçimi (yazılış, sәslәniş vә quruluşu) paylaşır.
a-“Anı” yenidegisi (neolojismi) “Anmaq” edimi kökәninә “-i” sonәki artırılaraq yapılan vә anlamı “Xâtirә” olan yeni bir törәtidir. Bu yeni törәti Orta Türkcәdә bulunan vә anlamı “Ağıl” olan “Anı” kәlmәsiylә biçimsәl olaraq eynidir. Ancaq Orta Türkcәdә anlamı “Ağıl” olan “Anı” kәlmәsinin varlığı, “An.” kökәnindәn törәdilәn vә anlamı “Xâtirә’ olan “Anı” yenidegisinin yapımı vәya qullanılmasını yanlış yapmamışdır.
b-“Özәk” iki “Öz” vә “Ək” köklәrinin birlәşdirilmәsindәn ortaya çıxmış vә anlamı “Mәrkәz” olan yeni bir törәtidir. Bu yeni törәti Türkcәnin çağdaş lәhcәlәrindә bulunan vә anlamı öküz daşqasının ortasındakı mehvәr olan “Özәk” kәlmәsiylә biçimsәl olaraq eynidir. Ancaq çağdaş lәhcәlәrimizdә bulunan vә anlamı öküz daşqası mehvәri olan ‘Özәk” kәlmәsinin varlığı, “Öz” vә “Ək” kәlmәlәrinin birlәşdirilmәsindәn ortaya çıxmış vә anlamı “Mәrkәz” olan “Özәk” yenidegisinin yapımı vәya qullanılmasını yanlış yapmamışdır.
c-“Tarım”, “Tarımaq” edimi kökәninә “-im” sonәki artırılaraq yapılmış vә anlamı “Əkinçilik vә Ziraәt” olan yeni bir törәtidir. Bu yeni törәti Əski Türkcәdә bulunan vә anlamı “ırmaq vә özәnlәrin deltası, axar suların dağıldığı yer” olan “Tarım” kәlmәsi ilә biçimsәl olaraq eynidir. Ancaq Əski Türkcәdә bulunan vә anlamı delta olan “Tarım” kәlmәsinin varlığı, “Tarımaq” kökәninә “-im” sonәki artırılaraq törәdilәn vә anlamı “Ziraәt” olan ‘Tarım” yenidegisinin yapımı vәya qullanılmasını yanlış yapmamışdır.
d-“Dönüm”, “Dönmәk” edimi kökәninә “-im” sönәki artırılaraq vә anlamı bir olayın yeni bir duruma geçmә vә dönüşmә zamanı (Noqte-ye әtf) olan yeni bir törәtidir. Bu yeni törәti lәhcәlәrimizdә bulunan vә anlamı bir alan ölçüsü, iki öküzlә sürülәbilәn torpaq böyüklüyü olan “Dönüm” kәlmәsi ilә biçimsәl olaraq eynidir. Ancaq lәhcәlәrimizdә bulunan vә anlamı bir alan ölçüsü olan “Dönüm” kәlmәsinin varlığı, “Dönmәk” kökәninә “-im” sonәki artırılaraq törәdilәn vә anlamı yeni bir duruma dönüşmә zamanı olan “Dönüm” yenidegisinin yapımı vәya qullanılmasını yanlış yapmamışdır.
Yuxarıda da görüldüyü kimi, Türkcәdә sayıları bәlkә dә yüzlәrcә olabilәcәk Türkcә kök vә әklәr yardımı ilә yapılmış vә dilimizdә daha öncәdәn bulunan sözcüklәrlә biçimsәl eynilik daşıyan sözcük vardır. Bugün “Bazdaşt Kәrdәn” anlamında çağdaş dilimizdә bulunan “Tutuqlamaq” fe’li dә bunlardan biridir. “Anı”, “Dönüm”, “Tarım”, “Özәk” örnәklәrindә olduğu kimi, yapıca vә anlamca doğru olan bu yeni törәtinin dә törәdilmәsi vәya qullanılması dilimizdә eyni biçimdә başqa bir degi vardır diyә yanlış sayılamaz.
3-Gәnәldә ayrıq (fәrqli) anlamları daşıyan, ancaq eyni biçimi bulunan iki kәlmәnin dildә var olmasının yaradacağı sorun, bu iki sözcüyün o dili qonuşanlar tәrәfindәn bir biri ilә qarışdırılma olasılığıdır. Ancaq “Tutuqlamaq” qonusunda bu sorundan çәkinmәnin geçerliliyi yoxdur. Çünkü anlamı “Bazdaşt Kәrdәn” olan Tutuqlamaq fe’li çağdaş Türkcәmizә ayiddir, oysa anlamı axtalaşdırmaq olan Tutuqlamaq edimi, bayrılaşmış (arxayiklәşmiş) bir sözcükdür vә çağdaş dilimizin sözdağarcığında yer almamaqdadır. Dolayısı ilә bu iki fe’linin bir biri ilә qarışdırılma sorunu söz qonusu olabilmәz.
4-Daha gәniş bir görüngәdәn (perspektivdәn) baxıldığında, eyni biçimi ancaq fәrqli anlamları daşıyan sözcüklәrin varlığı, tәkcә yenidegilәr vә çağdaş dilimizdә deyil әski degilәr vә әski Türkcәdә dә sıxca qarşılaşdığımız bir durumdur. Bilindiyi kimi ayrıq anlamlı ancaq biçimdәş olan belә kәlmәlәrin qullanışı әski görksözümüzdә (әdәbiyatımızda) Cinas Sәnәtini yaratmışdır. Türkcә sözdağarcığı bu açıdan o dәnli varsıldır ki Əmir Əlişir Nәvai Türkcәni bir “cinaslar lisanı” diyә adlandırmışdır.
5-İndi soru budur: Ayrıq anlamlı biçimdәş sözcüklәrin törәdilmә vә qullanılması nәdәn geçmişdә doğru, ancaq günümüzdә yanlış sayılsın? Başqa bir sözlә dilimizdә biçimlәri eyni ancaq anlamları fәrqli olan iki Tutuqlamanın bulunmasına qarşı çıxanlar, istәr istәmәz dilimizdәki bütün ayrıq anlamlı biçimdәş kәlmәlәrә vә dә cinas sәnәtinә qarşı çıxmış olmurlar mı?.
آرديني اوخويون- Ardını Oxuyun!
Yazan- يازانmehran bahari-چولا-7:36 PM
ريضا براهه ني (رضا براهني)`نين سؤيله شيسينده اوچ تارتيشمالي قونو
مئهران باهارلي
سؤزوموز
اونلو تورك و آزه ربايجانلي يازار ريضا براهه ني (رضا براهني) آزه ربايجان جومهورييه تينده يايينلانان آينا قزئتي ايله بير سؤيله شي ياپميشدير.
http://baybak.com/say_1199.azr
گونئي آزه ربايجان و ايران توركله ري و اؤزه لليكله آيدين و سئچگينله رينين قوزئي آزه ربايجان، عراق توركمان ائلي و توركييه آيدين و سئچگينله ري ايله اولابيلديكجه داها سيخ ايليشگيله رده بولونماسي، بونلارين قارشيليقلي اولاراق بيربيريني و دولاييسي ايله اؤزله ريني تانيماسي آچيسيندان يارارلي و گره كليدير. ريضا براهه ني`نين قوزئي آزه ربايجاندا بولونماسي و اونونلا ياپيلان بو سؤيله شي ده بو باغلامدا اولوملو بير آدديمدير. بو سؤيله شيده ريضا براهه ني`نين ديله گتيرديكله رينين هاميسينا ياخينينا قاتيليرام. اؤرنه يين اونون ايراندا اه ياله تله رين (ايالت) (منجه فئدئرال دئوله تله رين) اينظيباتي-اراضي بؤلگوسونون ديل تمه لينده آپاريلماسي گره كدييي حاققيندا سؤيله ديلكله ري اولدوقجا يئرينده اولوب، ايراندا ياشايان تورك خالقينين تمه ل ايسته كله رينده ن بيريدير.
آنجاق ريضا براهه ني`ين بو سؤيله شيده بير سيرا تئكنيك سورونلار حاققيندا ايله ري سوردوكله ري تارتيشماليدير. اؤرنه يين اونون ايراندا تورك ديلينين صاحيب اولماسي گره كدييي ايستاتو تارتيشمالي بير گؤروشدور، خامنه اي`نين آنا ديلي حاققيندا سؤيله ديكله ري ايسه دوغرو دئييلدير. آيريجا سايين براهه ني`نين گئچه نله رده نيويورك`دا فارس خالقينين ياشيل حره كه تيني قوللاماق (دسته كله مه ك) آماجي ايله قاتيلديغي آجليق اوروجو ائيله مينده، قيسسا بير پاراقرافدا اوچ دفعه "ايران ميلله تي"نده ن (ملت ايران) آد آپارماسي دا منجه ساخينجاليدير:
١-براهه ني، اؤز سؤيله شيسينده ايراندا تورك ديلي محه للي (محلي، يئره ل) رسمي ديل اولماليدير دئميشدير. بو گؤروش تاريخي و سيياسي آچيلاردان سورونلودور. ايراندا تورك ديللي محه للي دوزئيده دئييل، سراسه ري دوزئيده رسمي ديل اولماليدير. نئجه كي عراقدا كوردجه و افغانيستاندا دريجه محه للي دوزئيده دئييل، سراسه ري دوزئيده رسمي ديل ائعلان ائديلميشديرله ر. عراقدا هئچ بير زامان دئوله ت ديلي اولمايان و بير آزينليغين ديلي اولان كوردجه مركه زي دئوله تين رسمي ديلي اولابيليرسه، نه اوچون گئچميش مين ايلده ايراندا هميشه تورك دئوله تله رين رسمي ديلله رينده ن بيري و بوگون ده اهالينين چوخونلوغونون ديلي اولان توركجه، مركه زي دئوله تين رسمي ديلله رينده ن بيري اولابيلمه سين؟ سايين براهه ني`نين گؤروشو سيياسي آچيدان دا دوزگون دئييلدير. ايران توركله ري سيياسي اولاراق ماكسيمومو (توركجه نين سراسه ري اولاراق رسمي ائديليشيني) ايسته مه ليديرله ر كي ان آزيندان مينيمومو (توركجه نين بؤلگه سه ل اولاراق رسمي ائديليشيني) الده ائده بيلسينله ر. آيريجا ايراندا توركجه نين يالنيز محه للي دوزئيده رسمي ديل ائعلان ائديلمه سي، ايرانچي آزه ربايجانچيلارين سيياسي ايسته ييدير و چاغداش تورك آزه ربايجان ميللي دئموكراتيك حره كه تينين سيياسي ايسته ك و پيلاتفورمو – توركجه نين ايران`ين باشا باشيندا و سراسه ري دوزئيده رسمي اولماسي ايسته يي -ايله اؤرتوشمور.
ايراندا توركجه نين سراسه ري دوزئيده رسمي اولماسي گره كدييي حاققيندا آشاغيداكي يازييا باش ورولابيلينه ر:
رسميت انحصاري فارسي در ايران، ناهنجار با عرف منطقه
http://sozumuz.blogspot.com/2009/09/blog-post_25.html
٢-براهه ني نييويورك`دا فارس خالقينين ياشيل حره كه تيني قوللاماق (دسته كله مه ك) اوچون ياپيلان آجليق اوروجو ائيله مينده، قيسسا ايكي پاراقرافليق فارسجا بير دانيشما ياپميشدير. او بو ايكي پاراقرافدا دفعه له رله، ايران ميلله تي (ملت ايران) تعبيريني ايشله تميشدير. منجه بير سيرا سيياسي مولاحيظه له ري نظه رده آلاراق سئچيله ن و بير آيدين اولان براهه ني طره فينده ن ايشله ديله ن بو تعبير و او سيياسي مولاحيظه له رين اؤزو، اويقون اولماميشدير. ايران`ين چوخ ميلله تلي اولماسي گرچه يي و اولقوسو، چاغداش تورك آزه ربايجان ميللي دئموكراتيك حره كه تينين تمه ل و ايستيراتئژيك سؤيله مله رينين باشيندا گلير. براهه ني اؤز دانيشماسيندا، ايران ميلله تي تعبيري يئرينه، ايران خالقي (مردم ايران) تعبيريني ايشله ده بيله ردي. ايران ميلله تي (ملت ايران) ايراندا دئوله ت-ميلله ت (دولت-ملت) پيروژه سينين اوزانتيسيدير و وار اولمايان، گرچه ك ديشي و سانال بير اولونتودور. تورك آيدينلارينين بو تعبيري ايشله تمه سي ايسه قبول ائديلمه زدير. بيزيم آيدينلاريميز، مده ني جساره ت و تابولاري ييخمانين آيدينليق گؤره وي اولدوغونو اونوتماماليديرلار. ايكيلي اويناماقسا، فارسلارين يانيندا "ايران ميلله تي" (ملت ايران) و توركله رين يانيندا "ايران ميلله تله ري" (ملتهاي ايران) تعبيرله ريني ايشله تمه ك، آيدين دئييل، سيياسه تچينين ياخلاشيم و توتومو اولابيله ر.
ايران`ين چوخ ميلله تلي بير اولكه اولدوغو حاققيندا آشاغيداكي يازييا باخابيله رسينيز:
ايران يك واحد ملت-دولت نيست
http://tedepe.blogspot.com/2007/08/mohammadrg2001yahoo_12.html
٣-براهه ني آينا قزئتي ايله ياپديغي سؤيله شيده، ايران`ين رهبه ري خامنه اي`نين آناديلينين توركجه اولدوغونو و اطرافيندا دا چوخلو تورك`ون بولوندوغونو سؤيله ميشدير. بو ايدديعالار گرچه كله ري يانسيتمير. بيليندييي كيمي خامنه اي`نين آنا ديلي توركجه دئييل، فارسجادير. اونون آتاسينين ديلي توركجه دير. خامنه اي`نين اطرافيندا و گنه لده ايران ايسلام جومهورييه تينين اوست دوزئي يؤنه تيجيله ري آراسيندا چوخلو تورك`ون وار اولدوغو ايدديعاسي دا، فارس ميلللييه تچيله ري و ايران دئوله تينين پيسيكولوژيك ساواش آماجلي پيروپاقانداسيندان باشقا بير شئي دئييلدير. بوگون ايران ايسلام جومهورييه تينين يوزله رله اوست دوزئي يؤنه تيجيله ري آراسيندا توركله رين ساييسي بارماق ساييسي قده ر آزدير ("بيت رهبري"؛ "شوراي عالي امنيت ملي"؛ "شوراي عالي انقلاب فرهنگي"؛ "سپاه پاسداران، بسيج، ارتش و اؤته كي سيلاحلي گوجله ر قوموتانلاري؛ "صدا و سيما"؛ "جومهور باشخاني" و "باخانلار كابينئتي"؛ "مجلس خبرگان"، "مجلس شورا"، "مجمع تشخيص مصلحت نظام"، "حوزه هاي علميه" باشخانلار و يؤنه تيجيله ري، ....). سايين براهه ني`نين خامنه اي`نين اطرافينداكي توركله رده ن آماجي، نئچه قاپيجي، چايچي و يا نوحه خان ايسه بو دوغرو بير ايدديعادير. آنجاق يوخاريدا آدلاري سيرالانان و ايران ايسلام جومهورييه تينين بئيني و اؤزو ساييلان قوروملارين باشچي و يؤنه تيجيله رين هاميسي، فارسديرلار. اساسه ن توركله ري ايران دئوله تي يؤنه تيجي كادرلاريندان تصفييه ائتمه ك، بوگونكو ايران دئوله تينين بيلينه ن بير داورانيش اولقوسو و تمه ل اه ييليميدير.
خامنه اي`نين آنا ديلينين توركجه اولدوغو و ايران دئوله تينين اوست دوزئيي يؤنه تيجيله ري آراسيندا توركله رين بولوندوغو سؤيله نتيسي حاققيندا آشاغيداكي يازييا باخابيله رسينيز:
خامنه اي: من نه تركم نه آذربايجاني- اسدالله خلخالي
http://tedepe.blogspot.com/2008/01/blog-post.html
گرچه يه هو!!!!
-----------------------
Riza Bәrahәni’nin Söylәyişindә Üç Tartışmalı Qonu
Mehran Baharlı
Sözümüz
Ünlü Türk vә Azәrbaycanlı yazar Riza Bәrahәni Azәrbaycan Cumhuriyәtindә yayınlanan Ayna qәzeti ilә bir söylәşi yapmışdır:
http://baybak.com/say_1199.azr
Güney Azәrbaycan vә İran Türklәri vә özәlliklә aydın vә seçginlәrinin Quzey Azәrbaycan, İraq Türkmaneli vә Türkiyә aydın vә seçginlәri ilә olabildikcә daha sıx ilişgilәrdә bulunması, bunların qarşılıqlı olaraq birbirini vә dolayısı ilә özlәrini tanıması açısından yararlı vә gәrәklidir. Riza Bәrahәni’nin Quzey Azәrbaycanda bulunması vә onunla yapılan söylәşi dә bu bağlamda olumlu bir addımdır. Bu söylәşidә Riza Bәrahәni’nin dilә gәtirdiklәrinin hamısına yaxınına qatılıram. Örnәyin onun İranda әyalәtlәrin (mәncә federal devlәtlәrin) inzibati-әrazi bölgüsünün dil tәmәlindә aparılması gәrәkdiyi haqqında söylәdiklәri, olduqca yerindә olub İranda yaşayan Türk xalqının tәmәl istәklәrindәn biridir.
Ancaq Riza Bәrahәni’nin bu söylәşidә bir sıra teknik sorunlar haqqında ilәri sürdüklәri tartışmalıdır. Örnәyin onun İranda Türk dilinin sahib olması gәrәkdiyi istatu tartışmalı bir görüşdür, Xamneyi’nin ana dili haqqında söylәdiklәri isә doğru deyildir. Ayrıca sayın Bәrahәni’nin geçәnlәrdә Niuyorkda Fars xalqınln Yaşıl Hәrәkәtini qollamaq (dәstәklәmәk) amacı ilә qatıldığı aclıq orucu eylәmindә qıssa bir paraqrafda üç dәfә “İran Millәti”ndәn ad aparması mәncә saxıncalıdır.
1-Bәrahәni öz söylәşisindә “İranda Türk dili mәhәlli yerәl rәsmi dil olmalıdır” demişdir. Bu görüş târixi vә siyasi açılardan sorunludur. İranda Türk dili mәhәlli düzeydә deyil, sәrasәri düzeydә rәsmi dil olmalıdır. Necәki İraqda Kürdcә vә Afqanistanda Dәricә mәhәlli düzeydә deyil, sәrasәri düzeydә rәsmi dillәr e’lan edilmişlәrdir. İraqda heç bir zaman devlәt dili olmayan vә bir azınlığın dili olan Kürdcә, mәrkәzi devlәtin rәsmi dili olabilirsә, nә üçün geçmiş min ildә İranda hәmişә Türk devlәtlәrin rәsmi dillәrindәn biri vә bugün dә әhalinin çoxunluğunun dili olan Türkcә, mәrkәzi devlәtin rәsmi dillәrindәn biri olmasın? Sayın Bәrahәni’nin görüşü, siyasi açıdan da düzgün deyildir. İran Türklәri siyasi olaraq maksimumu (Türkcәnin sәrasәri olaraq rәsmi edilişini) istәmәlidirlәr ki әn azından minimumu (Türkcәnin bölgәsәl olaraq rәsmi edilişini) әldә edәbilsinlәr. Ayrıca İranda Türkcәnin yalnız mәhәlli düzeydә rәsmi dil e’lan edilmәsi, İrançı Azәrbaycançıların siyasi istәyidir vә çağdaş Türk Azәrbaycan Milli demoķratik Hәrәkәtinin siyasi istәk vә pılatformu (Türkcәnin İranın başabaşında vә sәrasәri düzeydә rәsmi olması istәyi) ilә örtüşmür.
İranda Türkcәnin sәrasәri düzeydә rәsmi olması gәrәkdiyi haqqında aşağıdakı yazıya baş vurulabilinәr:
http://sozumuz.blogspot.com/2009/09/blog-post_25.html
2-Bәrahәni Niuyorkda Fars xalqının Yaşıl Hәrәkәtini qollamaq (dәstәklәmәk) üçün yapılan aclıq orucu eylәmindә, qıssa iki paraqraflıq Farsca bir danışma yapmışdır. O bu iki paraqrafda dәfәlәrlә “İran Millәti” tә’birini işlәtmişdir. Mәncә bir sıra siyasi mulahizәlәri nәzәrdә alaraq seçilәn vә bir aydın olan Bәrahәni tәrәfindәn işlәdilәn bu tә’bir vә o siyasi mulahizәlәrin özü, uyqun olmamışdır. İran’ın çox millәtli olması gәrçәyi vә olqusu, çağdaş Türk Azәrbaycan milli demoķratik hәrәkәtinin tәmәl vә isitratejik söylәmlәrinin başında gәlir. Bәrahәni öz danışmasında “İran Millәti” tә’biri yerinә, “İran Xalqı” (Mәrdome İran) tә’birini işlәdәbilәrdi. “İran Millәti” İranda devlәt-millәt pırojәsinin uzantısıdır vә var olmayan, gәrçәk dışı vә sanal bir oluntudur. Bu tә’biri Türk aydınların işlәtmәsi isә, qәbul edilmәzdir. Bizim aydınlarımız mәdәni cәsarәt vә tabuları yıxmanın aydınlıq görәvi olduğunu unutmamalıdırlar. İkili oynamaqsa, Farsların yanında “İran Millәti” vә Türklәrin yanında “İran Millәtlәri” (Mellәthaye İran) tә’birlәrini işlәtmәk aydın deyil, siyasәtçinin yaxlaşım vә tutumu olabilәr.
İranın çox millәtli bir ölkә olduğu haqqında aşağıdakı yazıya baxabilәrsiniz:
http://tedepe.blogspot.com/2007/08/mohammadrg2001yahoo_12.html
3-Bәrahәni Ayna qәzeti ilә yapdığı söylәşidә İran’ın rәhbәri Xamneyi’nin anadilinin Türkcәә olduğunu vә әtrafında da çoxlu Türk’ün bulunduğunu söylәmişdir. Bu iddialar gәrçәklәri yansıtmır. Bilindiyi kimi Xamneyi’nin ana dili Türkcә deyil, Farscadır. Onun atasının dili Türkcәdir. Xamneyi’nin әtrafında vә gәnәldә İran İslam Cumhuriyәtinin üst düzey yönәticilәri arasında çoxlu Türk’ün var olduğu iddiası da Fars milliyәtçilәri vә İran devlәtinin pisiķolojik savaş amaclı pıropaqandasından başqa bir şey deyildir. Bugün İran İslam Cumhuriyәtinin yüzlәrlә üst düzey yönәticilәri arasında, Türklәrin sayısı barmaq sayısı qәdәr azdır (“Beyte Rәhbәri”, “Şurâye Âliye Əmniyyәte Melli”, “Şurâye Âliye Enqelâbe Fәrhәngi”, “Sepâhe Pâsdârân”, “Bәsic”, “Ərteş” vә ötәki silahlı güclәr qomutanları”, “Sәda vә Sima”, “Cumhurbaşxanı”, “Baxanlar ķabineti”, “Mәclese Xobregan”, “Mәclese Şura”, “Mәcmәe Tәşxise Mәslәhәte Nezam”, “Howzehaye Elmiyye” başçıları vә yönәticilәri, ...). Sayın Bәrahәni’nin Xamneyi’nin әtrafındakı Türklәrdәn amacı, neçә qapıcı, çayçı vә ya novhәxan isә, bu doğru bir iddiadır. Ancaq yuxarıda adları sıralanan vә İran İslam Cumhuriyәtinin beyni vә özü sayılan qurumların başçı vә yönәticilәrin hamısı Farsdırlar. Əsasәn Türklәri İran devlәti yönәtici ķadrlarından tәsfiyә etmәk, bugünkü İran devlәtinin bilinәn bir davranış olqusu vә tәmәl eyilimidir.
Xamneyi’nin ana dilinin Türkcә olduğu vә İran devlәtinin üst düzey yönәticilәri arasında Türklәrin bulunduğu söylәntisinin haqqında aşağıdakı yazıya baxabilәrsiniz:
http://tedepe.blogspot.com/2008/01/blog-post.html
Gәrçәyә Hu!!!
Saturday, October 10, 2009
انتشار منظومه تركي ياشاسين شهركيان در چهار محال و بختياري، سروده اي از همايون عليدوستي
http://luristan-tr.blogspot.com/
 
رونمايي از منظومه تركي ياشاسين شهركيان در چهارمحال و بختياري
مجموعه شعر نسل كهن شهر هفت هزار ساله "كيان" در قالب منظومه تركي "ياشاسين شهركيان" رونمايي شد. انتشار منظومه ترکی «یاشاسین شهرکیان» سروده شاعر معاصر استاد همایون علیدوستی با اقبال عمومی مردم مناطق ترک زبان استان چهارمحال و بختیاری به ویژه ساکنان شهر کیان مواجه شده است. این منظومه در برگیرنده حدود 400 بیت شعر به زبان ترکی قشقایی است که به آداب و رسوم مردم شهر کیان در گذشته های دور و خاطرات شاعر از دوران کودکی و زادگاهش اشاره دارد. نگاهی به باورها و سنت های اصیل مردم از دیگر رویکردهای این منظومه به شمار می آید.
همايون عليدوستي مسوول خانه طنز حوزه هنري چهارمحال و بختياري گفت: اين مجموعه در 400 بيت به زبان تركي قشقايي سروده شده و بصورت نرم افزار (سي دي) تكثير و در اختيار اهل ادب قرار گرفته است. همايون عليدوستي هدف از جمع آوري اين مجموعه شعر را زنده نگه داشتن فرهنگ و ادب، هنر و آداب و رسوم اين شهر كهن در زمانهاي قديم دانست. وي بكار بردن ضرب المثل ها، كنايه، آداب و رسوم اعياد، جشنها و سوگواريهاي ائمه اطهار(ع) به زبان تركي قشقايي را از نكات برجسته اين مجموعه ادبي برشمرد. عليدوستي تصريح كرد: انتقال فرهنگ و آداب نسل هاي گذشته به نسل جديد امكان تهاجم فرهنگي غرب به جامعه را كاهش مي دهد.
همایون علیدوستی متولد سال ۴۵ در شهركرد است، كه در حال حاضر استاد دانشگاه علومپزشكی و مسئو ل خانه طنز حوزه هنری چهارمحال و بختیاری نیز می باشد. كتابهای «اشك فانوس»، «غربتنوشتهها»، «چشمها و آینهها» انتشارات سورهی مهر، «شبهای بیستاره» انتشارات نیستان، «یك سبد شقایق» نشر عابد، «درآستان جانان»، مجموعه طنز «كاكتوس» و «فصلی به رنگ عشق» انتشارات بنیاد حفظ آثار و نشر ارزشهای دفاع مقدس، از دیگر آثار او هستند.
-------------------------------
اطلاعاتی در باره شهر ترك نشين شهرکیان در استان چهارمحال و بختياري
شهر کیان در فاصله تقریبی سه کیلومتری شهرکرد مرکز استان چهارمحال و بختیاری واقع شده و بیش از 10 هزار نفر جمعیت دارد. (شهرک قدیم، تغییر نام شهرک و تبدیل آن به شهر کیان در سال ۱۳۷۴ انجام شد). به گفته باستان شناسان قدمت این شهر به 7هزار سال پیش می رسد و به عنوان یکی از خاستگاه های تمدن و فرهنگ کهن در کشور به شمار می رود.
جمعیت این شهر در حدود ۲۰۰۰۰ نفر میباشد. بسیاری از اهالی شهرهای شهرستان شهر كرد مانند سامان، بن، شهر ِکیان و طاقانک به زبان ترکی نزدیک به ترکی قشقایی تکلم میکنند. بیشتر مردم شهر کیان از ترکان قشقائی مهاجر بوده و به ترکی صحبت میکنند. مردم این شهر بیشتر به کارهای کشاورزی مشغولند. تعداد زیادی از تحصیل کردگان آن در شهرکرد مشغول بکارند.
مسجد جامع یکی از آثار تاریخ این شهر است. از ديگر جمله جاذبههای مذهبی این شهر امامزاده «شاهزاده عزیزالله» و «گوركاي تپه» است. گورکای تپه در کنار جاده شهرکرد-شهر کیان، در حدود ۵ کیلومتری شهرکرد و در ابتدای شهر کیان (شهرک) در ۲۰۰ متری جاده قرار دارد. این تپه در اثر فعالیتهای کشاورزی تخریب شده و قسمت کمی از آن باقی مانده است. این تپه دارای آثاری از هزاره ۵و ۴ و ۳ و جديدتر می باشد. از مهمترین یافتّه هاي تپه، سفالهای آغاز ادبیات ُیعنی سفالهای لبه واریخته می باشد که هم اکنون در موزه باستان شناسی شهرکرد نمونه های آن نگهداری می شوند.
Thursday, October 08, 2009
اينجه قاورام و چالارلاري قارشيلايابيله ن يئنيجيل و چاغداش ديليميز
مئهران باهارلي
http://www.sozunsozu.com/forum/showthread.php?p=52537
---------------------
سايين هادي قاراچاي
منجه تمه ل قونو اولدوقجا دورولاشميشدير:
الف-"توتوكلاماك" ائديمي (فئعلي) توركييه توركجه سينده فارسجا "بازداشت كردن" آنلاميندا ايشله ديلير.
ب-بو فئعل يئني بير تؤره تيدير و اسكي توركجه ده بولونان و آختالاشديرماق آنلامي داشييان فئعلله عئيني دئييلدير.
ج-بو يئني تؤره تي، ياپيجا و آنلامجا توركجه نين قوراللارينا اويقوندور.
بوندان سونراكي تارتيشمام، سيزين بو يئني تؤره تينين بيزيم توركجه ميزده ايشله ديلمه سيني اويقون بولمامانيزلا ايلگيليدير. بو دوغرولتودا ايله ري سوردويونوز آرقومانلار حاققيندا اؤز دوشونجه له ريمي قيسساجا يازيرام:
١-توركييه ده تؤره ديله ن يئددي ميني آشقين يئني دئگي (كلمه) واردير. بونلارين يوزده اونو يعني يئددي يوزه ياخيني بو و يا او يؤنده ن سورونلودورلار. بو سورونلو يئني تؤره تيله ر حاققيندا چوخ ساييدا اينجه له مه و اله شديري پيتييي (كيتابي) ايله يوزله رجه مقاله يازيلميشدير. آنجاق منيم بيلديييم قده ري ايله ايندييه جه ن بو آراشديرمالاردا كيمسه "توتوكلاماك" فئعلينين يانليش اولدوغونو سؤيله مه ميشدير.
٢-من بيزيم توركجه ايله اؤرنه يين قازاقجا`ني ايكي آيري، آنجاق قودا (قوهوم) ديل ساييرام. اويسا توركييه-بالكانلار توركجه سي ايله آزه ربايجان-گونئي ايران-خوراسان توركجه سيني ايكي آيري ديل دئييل، تك بير ديلين لهجه توپارلاري (قوروپلاري) اولاراق گؤروره م. بونون سونوجوندا دا توركييه-بالكان توركجه سينده وار اولان بوتون توركجه سؤزله ري، خوراسان و ايران`ين گونئيي توركجه سينده وار اولان بوتون توركجه سؤزله ر كيمي، اؤز سؤزله ريميز و اؤزوموزونكو دييه قبول ائديره م. بو اوزده ن ده اونلارين گؤركول (اده بي)، يازين (مكتوب)، توغرالي (رسمي) و اؤلچوت (مئعيار) ديليميزده ايشله ديلمه سينه نه تك قارشي دئييله م، بلكه بونو واجيب و گره كلي بير ايش اولاراق گؤروره م.
٣-توركييه-بالكان توركجه سينده بيزيم توركجه يه سؤزجوك قازانديراركه ن، آلينان سؤزجوكله رين ياپيجا و آنلامجا دوغرو اولماسي و داها سونرا بيزيم لهجه ميزين اؤزه لليكله رينه اويدورولماسي شرطدير. اؤرنه يين توركييه توركجه سينده تؤره ديله ن "اوچاك" كلمه سي ياپيجا و آنلامجا دوغرودور. دولاييسي ايله بيز ده اونو اؤز ديليميزده قوللانابيله ريك. بورادا تك ياپيلماسي گره كه ن شئي، بيزيم لهجه ميزين اؤزه لليكله ريني گؤزه تله مه كدير. يعني ديليميزه اونو "اوچاك" دئييل، "اوچاق" اولاراق آلماليييق. "توتوكلاماك" قونوسوندا دا اولاي، عئينيدير. بو كلمه ياپيجا و آنلامجا دوغرودور و بيز اونو اؤز لهجه ميزين اؤزه لليكله رينه گؤره يعني "توتوقلاماق" اولاراق ايشله ده بيله ريك.
٤-منجه فارسجادا "بازداشت كردن"، "دستگير كردن" و "گرفتن" قاوراملاري آراسيندا، ان آزيندان توزه (حوقوق) ديلينده و توركييه توركجه سي ايله بوتون آوروپا ديلله رينده اولدوغو كيمي، فرق واردير. توزه ل (حوقوقي) ديلده "بازداشت كردن" اولايي، "دستگير كردن`ده ن سونرا گلير و شخصين يارقيج قرارينجا توتوق ائوينه قونماسي ايله گرچه كله شير. آنجاق "دستگير كردن" اورامين (خييابانين) اورتاسيندا دا اولابيله ر، يارقيج قراري گره كديرمه يه بيله ر و توتوق ائوي ايله سونوجلانماسي دا شرط دئييلدير. بو آيريق (فرقلي) قاوراملاري قارشيلاماق اوچون، گؤرولدويو كيمي، فارسجادا اوچ فرقلي فئعل واردير.
٥- فارسجاداكي بو اوچ آيريق (فرقلي) فئعلين آنلامينين فرقلي اولماديغيني وارسايساق بيله، بو دورومدا فارسجادا عئيني قاوراما قارشيليق اوچ ائش آنلاملي كلمه واردير دئمه كدير. فارسجادا ائش آنلاملي كلمه له ر بولونوركه ن، بيزده نده ن اولماسين؟
٦-فرقلي قاوراملاري، بير بيرينه ياخين اولسالار بيله، قارشيلاياجاق فرقلي كلمه له رين بولونماسي بير ديلين و اوندان دا اؤنه مليسي او ديلي قونوشان خالق و توپلومون اورال (مده ني) گليشمه وتوپلومسال ( سوسيال)-اوسول (ذئهني) ياشامينين قارماشيقلاشماسي ايله ايلگيلي و اورانتيليدير. چئشيتلي قاوراملاري سينيرلي بير نئچه دئگي (كلمه) ايله قارشيلاماق ايسه، گليشمه ميش توپلوم و ديلله رين كومپلئكسله شمه ميش سوسيال و ايلكه ل بوگوشسه ل (فلسه في) ياپيسينين گؤسته رگه سيدير. بيرئيله رده ده بئله بير ديل گنه لده انتئلئكتوئل اوياريلاردان اوزون سوره يوخسون قالميش يئتيشگينله ر، يا دا ببه ك و اوشاقلارين ديلي اولابيله ر.
٧-توركجه بيزيم آزه ربايجاندا، عوثمانلينين ترسينه، بيليمسه ل (عئلمي)، بوگوشسه ل (فلسه في)، گؤركول (اده بي)، يازين، اركله ت (دئوله ت) و توغرالي (رسمي) ديل اولماميشدير. بونا اك اولاراق ايران و آزه ربايجاندا ياشايان خالقيميز، يوز ايلله رجه فارس و دولاييسي ايله اورتادوغو اكينجي (كولتورو) و ايسلام دونياسي گئري قالميشليغينين آغير ائتگيسي آلتيندا قالميشدير. بو ايكي نده ن ايسه، ديليميزين جيليزلاشما، سيسقالاشما، آريقلاما و اؤلوشگه مه يه اوز توتماسينا و يئني كلمه اوره تمه سوره جيني دوردورماسينا نده ن اولموشدور. بو، قوزئي آزه ربايجان`ين توغرالي (رسمي) و گؤركول (اده بي) ديلي اوچون ده گئچه رليدير. بوگون گونئيده و قوزئيده اوچ فرقلي "بازداشت كردن"، "دستگير كردن"، "گرفتن" قاوراملار، تك بير "توتماق" فئعلي ايله قارشيلانيرسا بو ديلين گوجو دئييل، گوجسوزلويونو، و بو ديلي ايشله ده ن توپلومون او آلاندا گليشمه ميشليييني گؤسته رير.
٨-منجه "ديليميز"ي سئومه نين آنلامي، "ديليميزي بوتون اولاناق و گيزيلله ري (پوتانسييئلله ري) ايله" سئومه كدير. اينديكي آزه ربايجان جومهورييه تينده سيسقالاشان آزه ربايجانجا`ني و يا ايراندا تينجيقمايا اوز توتموش گونجه ل ديليميز و بونلارين تمه لينده (اساسيندا) بيچيمله نمه كده اولان و دار چئوره له رين ايشله تدييي گؤركول (اده بي)، يازين (مكتوب) و توغرالي (رسمي) ديلي دئييل. ديليميزده اوچ آيريق "توتوقلاماق"، "ياخالاماق" و "توتماق" ائديمي واردير. بونلارين گؤركول، يازين و يا دا توغرالي ديلده قوللانيلماماسي ديليميزين سورونو دئييلدير، ديليمزين گيزيل و اولاناقلارينا بله د اولمايان يا دا بو اولاناق و گيزيلله ري قوللانماقدان چكينه ن بيزيم سورونوموزدور.
تارتيشمانين ايكينجي بؤلومونده سؤيله ديكله ريمين اؤزه تي:
توركجه ده وار اولان توتوقلاماق (بازداشت كردن)، ياخالاماق (دستگير كردن) و توتماق (گرفتن) كلمه له ريني گؤركول (اده بي) و يازين ديليميزه قازانديرماق؛ توركجه ني قوروماق، وارسيللاشديرماق و گليشديرمه كله ياناشي، قارماشيق (كومپلئكس)، يئنيجيل (مودئرن) و چاغداش (موعاصير) توپلوم و بئيينله رين گره كسينيمله رينه يانيت وئرمه دوغرولتوسوندادير.
سوندا من ده سيزه قاتيليرام: بيز ديليميزه اؤزه نله ياناشماليييق. اصلينده بو تارتيشمانين ياپيلماسي بيله، يئني قوشاغين گره كه ن و گؤزله نه ن بو اؤزه ني گؤسته رمه يه باشلاديغينين و بو اوزده ن ده بو سفه ر خالقيميزين اوتقون (غاليب) اولاجاغينين قانيتيدير.
سايقيلاريملا
مئهران باهارلي
سؤزلوكSözlük
آراشديرماAraşdırma : تحقيق
اركله تƏrklәt : دولت
آريقArıq : لاغر
آشقينAşqın : متجاوز
آلانAlan : عرصه
آنلامAnlam : مفهوم
آيريقAyrıq : متفاوت
اكƏk : علاوه
اكينجƏkinc : فرهنگ
اله شديريƏlәşdiri : تنقيد
اوتقونUtqun : غالب
اورالUral : مدني
اورامUram : خيابان
اورانتيليOrantılı : متناسب
اورتادوغوOrtadoğu : خاورميانه
اؤرنه يينÖrnәyin : به عنوان مثال
اوره تمهÜrәtmә : توليد
اؤزه تÖzәt : خلاصه
اؤزه لليكÖzәllik : خصوصيت
اؤزه نÖzәn : دقت، اهتمام
اوسولUsul : ذهني
اولاناقOlanaq : امكانات
اولايOlay : حادثه
اؤلچوتÖlçüt : معيار
اؤلوشگه مهÖlüşgәmә : پژمردگي
اؤنه مليÖnәmli : مهم
اوياريUyarı : ايمپالس
اويساOysa : در حاليكه
اويقونUyqun : مطابق
ائتگيEtgi : تاثير
ائديمEdim : فعل
ائش آنلامليEşanlamlı : مترادف
ايشله تمه كİşlәtmәk : بكار بردن
ايلكه لİlkәl : بدوي
ايلگيليİlgili : مربوط
اينجه له مهİncәlәmә : بررسي
اينجهİncә : ظريف
ببه كBәbәk : كودك
بوگوشسه لBügüşsәl : فلسفي
بولونماقBulunmaq : موجود بودن، حضور داشتن
بيچيمله نمه كBiçimlәnmәk : شكل گرفتن
بيرئيBirey : فرد
بيلهBilә : حتي
بيليمسه لBilimsәl : عئلمي
بئيينBeyin : مغز
پيتيكPitik : كتاب
تارتيشماTartışma : بحث
تمه لTәmәl : اساس
توپارTopar : گروه، زمره
توپلومToplum : جامعه
توپلومسالToplumsal : اجتماعي
توتوق ائويTutuqevi : بازداشتگاه
تؤره تيTörәti : مولود
توزه لTüzәl : حقوقي
توزهTüzә : حقوق
توغراليTuğralı : رسمي
تينجيقماTıncıqma : فاسد شدن
جيليزCılız : نزار
چاغداشÇağdaş : معاصر
چالارÇalar : نوانس
چكينمه كÇәkinmәk : امتناع كردن
چئشيتليÇeşitli : متنوع
چئورهÇevrә : محيط
دورولاشماDurulaşma : شفاف شدن
دورومDurum : وضعيت
دوشونجهDüşüncә : فكر، انديشه
دوغرولتوDoğrultu : استقامت
دولاييسي ايلهDolayısı ilә : بنابر اين، از اينرو
دئگيDegi : كلمه، گفته
سايينSayın : محترم، گرامي
سوره جSürәc : روند
سورهSürә : مدت
سورونSorun : مساله
سورونلوSorunlu : مساله دار
سونوجSonuc : نتيجه
سونوجلانماقSonuclanmaq : منجر شدن
سيسقاSısqa : نحيف
سينيرليSınırlı : محدود
قارشيليقQarşılıq : معادل
قارماشيقQarmaşıq : پيچيده
قانيتQanıt : اثبات
قاورامQavram : مفهوم
قوداQuda : خويشاوند
قورالQural : قاعده
قوروماقQorumaq : پاسداشتن، محافظت كردن
قوشاقQuşaq : نسل
قوللانماقQullanmaq : استعمال كردن
قونوQonu : موضوع
قونوشماقQonuşmaq : تكلم كردن
گرچه كله شمه كGәrçәklәşmәk : متحقق شدن
گره كديرمه كGәrәkdirmәk : ايجاب كردن
گره كسينيمGәrәksinim : احتياج
گره كليGәrәkli : واجب
گره كه نGәrәkәn : بايا
گليشمه ميشليكGәlişmәmişlik : عدم توسعه
گليشمهGәlişmә : توسعه
گنه لدهGәnәldә : عموما
گؤركولGörkül : ادبي
گؤزله نه نGözlәnәn : مورد انتظار
گؤزه تله مه كGözәtlәmәk : ملاحظه كردن
گؤسته رگهGöstәrgә : نشانگر
گونجه لGüncәl : روزمره
گئچه رليGeçәrli : معتبر
گيزيلGizil : پتانسيل
نده نNәdәn : سبب
وارسايماقVarsaymaq : فرض كردن
وارسيللاشديرماقVarsıllaşdırmaq : غني ساختن
ياپيYapı : ساختار
يارقيجYarqıc : قاضي، حاكم
يازينYazın : مكتوب
ياشامYaşam : زندگي، حيات
ياناشماقYanaşmaq : نزديك شدن
ياناشيYanaşı : در جنب، در مجاورت
يانيتYanıt : جواب، پاسخ
يوخسونYoxsun : محروم
يؤنYön : جهت
يئتيشگينYetişgin : بالغ، بزرگسال
يئنيجيلYenicil : مدرن
İncә qavram vә çalarları qarşılayabilәn yenicil vә çağdaş dilimiz
Mehran Baharlı
--------------------------------
Sayın Hâdi Bәy Qaraçay:
Mәncә tәmәl qonu olduqca durulaşmışdır:
a-"Tutuklamak" edimi (fe'li) Turkiyә Türkcesinde Farsca "Bazdaşt Kәrdәn" anlamında işlәdilir.
b-Bu fe'l yeni bir törәtidir vә Əski Türkcәdә bulunan vә axtalaşdırmaq anlamı daşıyan fe'llә eyni deyildir.
c-Bu yeni törәti yapıca vә anlamca Türkcәnin qurallarına uyqundur.
Bundan sonrakı tartışmam, sizin bu yeni törәtinin bizim Türkcәmizdә işlәdilmәsini uyqun bulmamanızla ilgilidir. Bu doğrultuda ilәri sürdüyünüz arqumanlar haqqında öz düşüncülәrimi qıssaca yazıram:
1-Türkiyәdә tördilәn yeddi mini aşqın yeni degi (kәlmә) vardır. Bunların yüzdә onu yә'ni 700ә yaxını bu vә ya o yöndın sorunludurlar. Bu sorunlu yeni törәtilәr haqqında çox sayıda incәlәmә vә әlәşdiri pitiyi (kitabı) ilә yüzlәrcә mәqalә yazılmışdır. Ancaq mәnim bildiyim qәdәri ilә indiyәcәn bu araşdırmalardan kimsә "Tutuklamak" fe'linin yanlış olduğunu söylәmәmişdir.
2-Mәn bizim Türkcә ilә örnәyin Qazaqcanı iki ayrı, ancaq quda (qohum) dil sayıram. Oysa Türkiyә-Balkanlar Türkcәsi ilә Azәrbaycan-Güney İran-Xorasan Türkcәsini iki ayrı dil deyil, tәk bir dilin lәhcә toparları (qurupları) olaraq görürәm. Bunun sonucunda da Türkiyә-Balkan Türkcәsindә var olan bütün türkcә sözlәri -Xorasan vә İranın Güneyi Türkcәsindә var olan bütün Türkcә sözlәr kimi -öz sözlәrimiz vә özümüzünkü diyә qәbul edirәm. Bu üzdәn dә onların görkül (әdәbi), yazın (mәktub), tuğralı (rәsmi) vә ölçüt (me’yar) dilimizdә işlәdilmәsinә nә tәk qarşı deyilәm, bәlkә bunu vacib vә gәrәkli bir iş olaraq görürәm.
3-Türkiyә-Balkan Türkcәsindәn bizim Türkcәyә sözcük qazandırarkәn alınan sözcüklәrin yapıca vә anlamca doğru olması vә daha sonra bizim lәhcәmizin özәlliklәrinә uydurulması şәrtdir. Örnәyin Türkiyәdә törәdilәn "Uçak" kәlmәsi yapıca vә anlamca doğrudur, dolayısı ilә biz dә onu öz dilimizdә qullanabilәrik. Burada tәk yapılması gәrәrkәn şey, bizim lәhcәnin özәlliklәrini gözәtlәmәkdir. Yә'ni dilimizә onu "Uçak" deyil, "Uçaq" olaraq almalıyıq. "Tutuklamak" qonusunda da olay eynidir. Bu kәlmә yapıca vә anlamca doğrdur vә biz onu öz lәhcәmizin özәlliklәrinә görә, yә'ni "Tutuqlamaq" olaraq işlәdәbilәrik.
4-Mәncә Farscada "Bazdaşt Kәrdәn", "Dәstgir Kәrdәn" vә "Gereftәn" qavramları arasına әn azından tüzә (huquq) dilindә vә Türkiyә Türkcәsi ilә bütün Avropa dillәrindә olduğu kimi fәrq vardır. Tüzәl (huquqi) dildә Bazdaşt Kәrdәn olayı, Dәstgir Kәrdәndәn sonra gәlir vә şәxsin yarqıc qәrarınca tutuqevinә qonması ilә gәrçәklәşir. Ancaq Dәstgir Kәrdәn uramın (xiyabanın) ortasında da olabilәr, yarqıc qәrarı gәrәkdirmәyәbilәr vә tutuqevi ilә sonuclanması da şәrt deyildir. Bu ayrıq (fәrqli) qavramları qarşılamaq üçün görüldüyü kimi Farscada üç fәrqli fe'l vardır.
5-Farscadakı bu üç ayrıq (fәrqli) fe'lin anlamının fәrqli olmadığını varsaysaq bilә, bu durumda Farscada eyni qavrama qarşılıq üç eşanlamlı kәlmә vardır demәkdir. Farscada eşanlamlı kәlmәlәr bulunurkәn bizdә nәdәn olmasın?
6-Fәrqli qavramları, bir birinә yaxın olsalar bilә, qarşılayacaq fәrqli kәlmәlәrin bulunması bir dilinin vә ondan da önәmlisi o dili qonuşan xalq vә toplumun ural (mәdәni) gәlişmә vә toplumsal (sosyal)- usul (zehni) yaşamının qarmaşıqlaşması ilә ilgili vә orantılıdır. Çeşiltli qavramları sınırlı bir neçә degi (kәlmә) ilә qarşılamaq isә gәlişmәmiş toplum vә dillәrin komplekslәşmәmiş sosyal vә bügüşsәl (fәlsәfi) yapısının göstәrgәsidir. Bireylәrdә dә belә bir dil gәnәldә entelektüel uyarılardan uzun sürә yoxsun qalmış yetişginlәr, ya da bәbәk vә uşaqların dili olabilәr.
7-Türkcә Bizim Azәrbaycanda, Osmanlının tәrsinә, bilimsәl (elmi), bügüşsәl (fәlsәfi), görkül (әdәbi), yazın, әrklәt (devlәt) vә tuğralı (rәsmi) dil olmamışdır. Buna әk olaraq İran vә Azәrbaycanda yaşayan xalqımız, yüzillәrcә Fars vә dolayısı ilә Ortadoğu әkinci (kültürü) vә İslam dünyası geri qalmışlığının ağır etgisi altında qalmışdır. Bu iki nәdәn isә dilimizin cılızlaşma, sısqalaşma, arıqlama vә ölüşgәmәyә üz tutmasına vә yeni kәlmә ürәtmә sürәcini durdurmasına nәdәn olmuşdur. Bu Quzey Azәrbaycanın tuğralı (rәsmi) vә görkül (әdәbi) dili üçün dә geçәrlidir. Bugün Güneydә vә Quzeydә üç fәrqli Bazdaşt Kәrdәn, Dәstgir Kәrdәn vә Gereftәn qavramlar tәk bir Tutmaq fe'li ilә qarşılanırsa, bu dilin gücü deyil gücsüzlüyünü, vә bu dili işlәdәn toplumun o alanda gәlişmәmişliyini göstәrir.
8-Mәncә dilimizi sevmәnin anlamı dilimizi bütün olanaq vә gizillәri (potansiyelleri) ilә sevmәkdir. İndiki Azәrbaycan Cumhuriyәtindә sısqalaşan Azәrbaycancanı vә ya İranda tıncıqmaya üz tutmuş güncәl dilimiz vә bunların tәmәlindә (әsasında) biçimlәnmәkdә olan vә dar çevrәlәrin işlәtdiyi görkül (әdәbi), yazın (mәktub) vә tuğralı (rәsmi) dili deyildir. Dilimizdә üç ayrıq "Tutuqlamaq", "Yaxalamaq" vә "Tutmaq" edimi vardır. Bunların görkül, yazın ya da tuğralı dildә qullanılmaması dilimizin sorunu deyildir, dilimizin gizil vә olanaqlarına bәlәd ya da bu gizil vә olanaqları qullanmaqdan çәkinәn bizim sorunumuzdur.
Tartışmanın ikinci bölümündә söylәdiklәrimin özәti:
Türkcәdә var olan Tutuqlamaq (Bazdaşt Kәrdәn), Yaxalamaq (Dәstgir Kәrdәn) vә Tutmaq (Gereftәn) kәlmәlәrini görkül (әdәbi) vә yazın dilimizә qazandırmaq Türkcәni qorumaq, varsıllaşdırmaq vә gәlişdirmәklә yanaşı, qarmaşıq (kompleks), yenicil (modern) vә çağdaş (muasir) toplum vә beyinlәrin gәrkәsinimlәrinә yanıt vermә doğrultusundadır.
Sonda mәn dә sizә qatılıram: Biz dilimizә özәnlә yanaşmalıyıq. Əslindә bu tartışmanın yapılması bilә, yeni quşağın gәrәkәn vә gözlәnәn bu özәni göstәrmәyә başladığının vә bu üzdәn dә bu sәfәr xalqımızın utqun (qalib) gәlәcәyinin qanıtıdır .
sayqılarımla
Mehran Baharlı
Monday, October 05, 2009
ديل ياراسي: ايكي آيري توتوقلاما
مئهران باهارلي
http://www.sozunsozu.com/forum/showthread.php?p=52666#post52666
سايين اولكه ر خانيم و هادي به ي قاراچاي:
سعيد متين پور آنيسينا باشلاديلان "توتوقلاما ائديمي" قونوسونون ايليگينج اولماسينا اك اولاراق، بو تارتيشمادا منيم آديم و يازيلاريمدان بيري ده گئچدييي اوچون، اونا قاتيلما و بير ايكي قيسساجيق آچيقلامادا بولونما گره يي دويدوم.
توتوقلاما ائديمينه گلمه ده ن اؤنجه، توركجه ميزه يئني كلمه قازانديرما يوللاري حاققيندا بير يازيمين اولدوغونو و اورادا بير نئچه آيري قونو يانيندا، سايين هادي قاراچاي`ين توخوندوغو قونولارين دا تارتيشيلديغيني آنيمساتماق (خاطيرلاتماق) ايسته رديم. او يازينين آدي و ايزله يي بئله دير: توركجه يه يئني كلمه قازانديرما يوللاري
توتوقلاما ائديمينه گلينجه بو قونو ايله ده ايلگيلي ديل ياراسي آدلي يازي ديزيمده بير نئچه سطير يازميشديم. سايين اولكه ر`ين زحمه ت چكيب آلينتي ياپديغي او يازينين آدي و ايزله يي بئله دير: ديل ياراسي-٢: توتماق، توتوقلاماق، ياخالاماق، توتساق، دوستاق، تورمه و قازامات
من او يازيمدا توتوقلاماق ائديمينين فارسجا بازداشت كردن آنلاميندا اولدوغونو سؤيله ميشديم: "توتوقلاماق (بازداشت كردن): توركجه توتوقلاماق فئعلي، فارسجا بازداشت كردن آنلاميندادير. بورادا بير شخصين ياسالار گره يي، قانون يولويلا و ياسال گوجله ر طره فينده ن آلينماسي و اؤزه ل بير يئره (توتوق ائوينه، دوستاغا) آپاريليب يئرله شديريلمه سي سؤز قونوسودور. اؤرنه يين: گؤسته ري سيراسيندا اونلارجا اؤيره نجي توتوقلاندي".
Tutuğ: رهين
Tutuk: آختا
آنجاق آنلاديغيم قده ري ايله سايين هادي قاراچاي، توتوقلاماق حاققيندا باشقا تورلو دوشونور. اونا گؤره:
١-توتوقلاماق، ياخالاماق آنلاميندا دئييلدير.
٢-توركييه توركجه سينده (توتوقلاماق`ا؟، بازداشت كردن`ه ؟ قارشيليق) ايشله ديله ن ائديمله ر بونلاردير: توتماكTutmak ، ياكالاماكYakalamak
٣-توتوقلاماق ائديمي بايري (آرخاييك) ديليميزده ن گونجه ل، گؤركول (اده بي) و يؤنه تگيل (سيياسي) ديليميزه داشينميش.
٤-توتوقلاماق ائديمينين كؤكه ني انه نميش (آختالانميش) آنلاميندا اولان توتوق (تتق)`دور.
٥-توتوقلاماق ائديمينين كؤكونه دؤنه رسه ك، ياخالاماق آنلاميندا ايشله ديلمه سي يانليشدير.
من ايسه سايين هادي قاراچاي`ين يوخاريدا سيرالانان دوشونجه له رينه – آشاغيدا آچيقلاديغيم نده نله رده ن دولايي- قاتيلميرام:
١-سايين هادي قاراچاي توتوقلاما`نين ياخالانما آنلاميندا اولماديغيني سؤيله يير. آنجاق توتوقلاماق ائديمينين گونجه ل ديليميزده ياخالاماق (فارسجاسي بازداشت كردن) آنلاميندا اولدوغو بيلينه ن بير گرچه كدير. منيم بو ساويمين (ايدديعامين) قايناغي، گونجه ل توركجه نين اؤزودور. سيز هر هانسي بير گونجه ل توركجه سؤزلويونو آچسانيز، اورادا بو آنلامي داشييان توتوقلاماق`لا قارشيلاشارسينيز. من بورادا اؤرنه ك اوچون هؤرون آراسيندا (اينتئرنئتده) بولونانو تورك ديل قورومونون يايينلاديغي "بويوك توركچه سؤزلوك"ده كي تانيمي وئريره م: "Tutuklamak: (-i) Kanun yoluyla hürriyeti kısıtlayarak bir yere kapatmak, tevkif etmek". "توتوقلاماق: قانون يولويلا حوررييه تي قيسيتلاياراق بير يئره قاپاتماق، توقيف ائتمه ك".Güncel Türkçe Sözlük
سسلي توركچه سؤزلوك`ده ده توتوقلاماق ائديمينين آنلامي و بير سيرا آوروپا ديلله رينده كي قارشيليغي وئريلميشدير. بو قارشيليقلارين هاميسي، فارسجا بازداشت كردن`له عئينيدير: Sesli Türkçe Sözlük: Tutuklamak
٢-سايين هادي قاراچاي توركييه توركجه سينده ن وئردييي اؤرنه كده (بازداشت كردن`ين قارشيليغيني؟) توتماق و ياخالاماق اولاراق گؤسته رير. اويسا توركييه توركجه سينده ن وئريله ن قارشيليقلار بازداشت كردن دئييل، فارسجا گرفتن قارشيليغيدير. سانيرام بورادا توركييه توركجه سينده وار اولان توتوقلاماق فئعلي سايين هادي قاراچاي`ين گؤزونده ن قاچميشدير. بوتون فارسجا-توركجه سؤزلوكله رده بازداشت كردن`ين قارشيليغي توتوقلاماق اولاراق وئريلير. حتتا گوگول`ون هؤرون آراسي (اينتئرنئت) چئويرمه ني ده توركجه توتوقلاماق قارشيليغيندا، فارسجا بازداشت كردن ائديميني وئرمه كده دير: Google Translation: Persian » Turkish بازداشت كردن Tutuklama
٣-سايين هادي قاراچاي توتوقلاماق ائديمينين بايري (آرخاييك) ديلده ن گونجه ل ديليميزه داشينديغيني سؤيله يير. بورادا بير يانيلقينين وار اولدوغونو دوشونمه كده يه م. توتوقلاماق ائديمي، بايري ديلده ن گونجه ل ديليميزه داشينان و يا باشقا بير دئييشله ديرچه لديله ن اونوتولموش كلمه له ريميزده ن بيري دئييلدير. بلكه ديليميزده وار اولان و رهين آنلامي داشييان "توتوغ-تتغ" كلمه سينه، گينه ده ديليميزده وار اولان –لاماق سون اكي آرتيريلاراق ياپيلميش يئني بير تؤره تيدير. اسكي توركجه ده بازداشت كردن آنلامي اولان توتوقلاماق-تتغلمق ائديمي ايشله ديلمه ميش و يوخ ايدي. اؤته ياندان آرخاييك ديليميزده وار اولان كلمه، آختالاماق آنلاميندا اولان "توتوقلاماق-تتقلمق" ايدي. بوگون بو كلمه بايريلاشاراق (آرخاييكله شه ره ك) گونجه ل ديليميزين سؤزداغارجيغيندا يئر آلماماقدادير. دولاييسي ايله گونجه ل ديليميزده بازداشت كردن آنلامي داشييان توتوقلاماق ائديمي، يئني بير تؤره تي اولوب و اسكي توركجه ده بولونان و آنلامي آختالاماق اولان توتوقلاماق-تتقلمق فئعلي و يا اونون يانليش قوللانيشي دئييلدير.
٤-سايين هادي قاراچاي بوگون گونجه ل توركجه ده بازداشت كردن آنلاميندا ايشله ديله ن توتوقلاماق فئعلينين كؤكه نيني اسكي توركجه ده وار اولان و آنلامي آختا، بورولموش اولان توتوق-تتق دييه گؤسته رير. بو ساپتاما (تثبيت) دوغرو دئييلدير و اسكي توركجه ده فرقلي آنلاملارا يييه ايكي آيري آنجاق كؤكده ش اولان "تتغ" ايله "تتق" كلمه له رينين بير بيري ايله قاريشديريلماسيندان قايناقلانير.
اسكي توركجه ده قونو ايله ايلگيلي ايكي كلمه واردير. بونلاردان بيري "تتق" و اؤته كي "تتغ" اولاراق گؤسته ريله ن كلمه له ردير. "تتق"، آختا و "تتغ" رهين آنلاميندادير. بوگون ديليميزده بازداشت كردن آنلاميندا اولان توتوقلاماق فئعلينين كؤكه ني، رهين آنلاميندا اولان" تتغ"دور و نه آختا آنلاميندا اولان "تتق". بو ايكي كؤكده ش كلمه بوتون توركجه ائتيمولوژيك (كؤكه ن بيليمي) سؤزلوكله رينده هميشه و اؤزه نله بيربيرينده ن آيري اولاراق گؤسته ريلميشدير. نئجه كي كلاوسن`ين ائتيمولوژيك سؤزلويونده ده (An Etymological Dictionary of Pre-Thirteen Century Turkish) بونلار تتق (Tutuk) و تتغ (Tutuğ) دييه ايكي آيري باشليقدا اله آلينير:
عره ب يازيلي اسكي بتيكله رده (متينله رده) ده بو ايكي كلمه نين فرقي بيلينيردي. ماحميت قاشقارلي دا د.ل.ت.`ده رهين آنلاميندا اولاني "تتغ" و آختا آنلاميندا اولاني "تتق" دييه گؤسته رميشدير: Tutuğ rehin, tutu• I, 373; III, 63. Tutuk enenmiş, iğdiş edilmiş• I, 380 ديوان لغات الترك ديزيني
٥-دئمه لي اسكي توركجه ده ايكي كؤكده ش اولان "تتق" و "تتغ" كلمه سي وار ايدي. "تتق" كؤكه نينده ن ياپيلميش و آنلامي آختا اولان توتوقلاماق فئعلي، اسكي توركجه ده ايشله ك اولماسينا قارشين، بوگون گونجه ل ديليميزده ايشله ديلمير. "تتغ" كؤكه نينده ياپيلميش اولان و آنلامي بازداشت كردن اولان توتوقلاماق فئعلي ايسه يئني بير تؤره تيدير و اسكي توركجه ده بولونماز. اسكي توركجه ده آنلامي رهين اولان "تتغ" كؤكونه –لاماق سون اكي اكله نه ره ك ياپيلان بو فئعل، فارسجا بازداشت كردن آنلاميندادير. يئني تؤره ديله ن بو كلمه ياپيم و آنلام آچيسيندان تورك ديلي قوراللارينا اويقون اولوب و قوللانيلماسيندا هر هانسي بير سورون و يا يانليشليق يوخدور.
يوخاريدا سؤيله ديكله ريمي اؤزه تله مه ك ايسته رسه م:
آ-بوگون گونجه ل توركجه ده ايشله ديله ن توتوقلاماق ائديمي، فارسجا بازداشت كردن آنلاميندادير.
ب-بو كلمه، اسكي توركجه ده رهين آنلامي داشييان "تتغ" كلمه سينه –لاماق سون اكي آرتيريلاراق ياپيلميش يئني بير تؤره تيدير.
ج-بو كلمه اسكي توركجه ده آختالاشديرماق آنلاميندا اولان "تتقلمق" فئعلي ايله باغلانتيلي دئييلدير.
د-بازداشت كردن آنلاميندا اولان توتوقلاماق فئعلي، ياپي و آنلام باخيميندان سورونلو اولمايان بير كلمه دير و بو آنلامدا قوللانيلماسيندا هر هانسي بير يانليشليق و يا ساخينجا سؤز قونوسو دئييلدير.
ر-آنلامجا و ياپيجا دوغرو اولان بير كلمه نين قوللانيلماسيني، اسكي توركجه ده ايشله ك دئييلدي دييه يانليش و يا ساخينجالي سايماق، يانليش بير توتوم و داورانيشدير و ديلين ياشاما و گليشمه سي ايله ده باغداشماز. يوخسا سايين هادي قاراچاي`ين يازيسيندا قوللانديغي آني، دوغوم، دؤنه م، بويوت، سؤزجوك، داغارجيق، گونجه ل و اونلارجا باشقا كلمه ني ده يانليش سايمالي اولاريق.
بو تارتيشماني باشلادان و اونا قاتقيدا بولونان هامييا تشه ككور ائدير و سايين هادي قاراچاي`ين سؤيله دييي بو چوخ يئرينده و ده يه رلي سؤزله ريني گينه له ييره م: "ديليميزي داها ياخشي اؤيره نه ك، ديليميزي داها دا گليشديره ك".
مئهران باهارلي
İki Ayrı Tutuqlama
Mehran Baharlı
http://www.sozunsozu.com/forum/showthread.php?p=52666#post52666
Sayın Ülkәr Xanım vә Hâdi Bәy Qaraçay:
Sәid Mәtinpur anısına başladılan "Tutuqlamaq edimi" qonusunun ilginc olmasına әk olaraq, bu tartışmada mәnim adım vә yazılarımdan biri dә anıldığı üçün, ona qatılma vә bir iki qıssacıq açıqlamada bulunma gәrәyi duydum.
"Tutuqlamaq" ediminә geçmәdәn öncә, Türkcәmizә yeni kәlmә qazandırma yolları haqqında bir yazımın olduğunu vә orada bir neçә ayrı qonu yanında sayın Hâdi Qaraçay'ın toxunduğu qonuların da tartışıldığını anımsatmaq (xatırlatmaq) istәrdim. O yazının adı vә izlәyi belәdir: توركجه يه يئني كلمه قازانديرما يوللاري
"Tutuqlamaq" ediminә gәlincә, bu qonu ilә dә ilgili "Dil Yarası" adlı yazı dizimdә bir neçә sәtir yazmışdım. Sayın Ülkәr'in zәhmәt çәkip alıntı yapdığı o yazının adı vә izlәyi belәdir: ديل ياراسي-٢: توتماق، توتوقلاماق، ياخالاماق، توتساق، دوستاق، تورمه و قازامات
Mәn o yazımda "Tutuqlamaq" ediminin Farsca "Bazdaşt Kәrdәn" anlamında olduğunu söylәmişdim: "Tutuqlamaq (bazdaşt kərdən): Türkcə "Tutuqlamaq" fe'li, Farsca "Bazdaşt Kərdən" anlamındadır. Burada bir şəxsin yasalar gərəyi, qânun yoluyla və yasal güclər tərəfindən alınması və özəl bir yerə (tutuqevinə, dustağa) aparılıb yerləşdirilməsi söz qonusudur. Örnəyin: "Göstəri sırasında onlarca öyrənci tutuqlandı".
Ancaq anladığım qәdәri ilә sayın Hâdi Qaraçay "Tutuqlamaq" haqqında başqa türlü düşünür. Ona görә:
1-Tutuqlanmaq, yaxalanmaq anlamında deyil.
2-Türkiyә Türkcәsindә (Tutuqlamaq'a?, Bazdaşt Kәrdәn'ә ? qarşılıq) işlәdilәn edimlәr bunlardır: Tutmak, Yakalamak.
3-Tutuqlamaq edimi bayrı (arxayik) dilimizdәn güncәl, görkül (yazın) vә yönәtgil (siyâsi) dilimizә daşınmış.
4-Tutuqlamaq ediminin kökәni enenmiş (axtalanmış) anlamında olan "Tutuq"dur.
5-Tutuqlamaq ediminin kökünә dönәrәk, yaxalamaq anlamında işlәdilmәsi yanlışdır.
Mәn isә sayın Hâdi Qaraçay'ın yuxarıda sıralanan düşüncәlәrinә -aşağıda açıqladığım nәdәnlәrdәn dolayı- qatılmıram:
1-Sayın Hâdi Qaraçay Tutuqlanmanın yaxalanmaq anlamında olmadığını söylәyir. Ancaq Tutuqlamaq ediminin güncәl dilimizdә yaxalamaq (Farscası Bazdaşt Kәrdәn) anlamında olduğu bilinәn bir gәrçәkdir. Mәnim bu savımın (iddiamın) qaynağı, güncәl Türkcәnin özüdür. Siz hәr hansı bir güncәl Türkcә sözlüyünü açsanız, orada bu anlamı daşıyan Tutuqlamaqla qarşılaşarsınız. Mәn burada örnәk üçün hörünarasında (internetdә) bulunan vә Türk Dil Kurumunun yayınladığı "Büyük Türkçe Sözlük"dәki tanımı verirem: "Tutuklamak: (-i) Kanun yoluyla hürriyeti kısıtlayarak bir yere kapatmak, tevkif etmek". Güncel Türkçe Sözlük
Sesli Türkçe Sözlükdә dә Tutuklamak ediminin anlamı vә bir sıra avropa dillәrindәki qarşılıqları verilmişdir. Bu qarşılıqların hamısı, Farsca Bazdaşt Kәrdәnlә eynidir: Sesli Türkçe Sözlük: Tutuklamak
2-Sayın Hâdi Qaraçay Türkiyә Türkcәsindәn verdiyi örnәkdә (Bazdaşt Kәrdәn'in qarşılığını ?) Tutmak vә Yakalamak olaraq göstәrir. Oysa Türkiyә Türkcәsindәn verilәn qarşılıqlar "Bazdaşt Kәrdәn" deyil, Farsca "Gereftәn" qarşılıqlarıdır. Sanıram burada Türkiyә Türkcәsindә bulunan vә anlamı Bazdaşt Kәrdәn olan Tutuklamak edimi sayin Hâdi Qaraçay'ın gözündәn qaçmışdır. Bütün Farsca-Türkcә sözlüklәrdә Bazdaşt Kәrdәn'in qarşılığı Tutuqlamaq olaraq verilir. Hәtta Google'un hörünarası (internet) çevirmәni dә Türkcә "Tutuklamak" qarşılığında Farsca "Bazdaşt Kәrdәn" edimini vermәkdәdir: Google Translation: Persian » Turkish بازداشت كردن Tutuklama
3-Sayın Hâdi Qaraçay Tutuqlamaq ediminin bayrı (arxayik) dildәn güncәl dilimizә daşındığını söylәyir. Burada bir yanılqının var olduğunu düşünmәkdәyәm. Tutuqlamaq edimi bayrı dildәn güncәl dilimizә daşınan vәya başqa bir deyişlә dirçәldilәn unutulmuş kәlmәlәrimizdәn biri deyildir. Bәlkә dilimizdә var olan vә rәhin anlamı daşıyan "Tutuğ" kәlmәsinә, ginә dә dilimizdә var olan -lamaq sonәki artırılaraq yapılmış yeni bir törәtidir. Əski Türkcәdә Bazdaşt Kәrdәn anlamı olan Tutuqlamaq edimi işlәdilmәmiş vә yox idi. Ötә yandan arxayik dilimizdә var olan kәlmә axtalamaq anlamında olan "Tutuklamaq" idi. Bugün bu kәlmә bayrılaşaraq (arxayiklәşәrәk) güncәl dilimizin sözdağarcığında yer almamaqdadır. Dolayısı ilә bugün güncәl dilimizdә Bazdaşt Kәrdәn anlamı daşıyan Tutuqlamaq edimi, yeni bir törәti olup vә Əski Türkcәdә bulunan vә anlamı axtalamaq olan Tutuqlamaq fe'li vәya onun yanlış qullanışı deyildir.
4-Sayın Hâdi Qaraçay bugün güncәl Türkcәmizdә Bazdaşt Kәrdәn anlamında işlәdilәn Tutuqlamaq fe'linin kökәnini Əski Türkcәdә var olan vә anlamı axta, burulmuş olan "Tutuq" diyә göstәrir. Bu saptama (tәsbit) doğru deyildir vә Əski Türkcәdә fәrqli anlamlara yiyә iki ayrı ancaq kökdәş olan "Tutuğ" ilә "Tutuk" kәlmәlәrinin bir biri ilә qarışdırılmasından qaynaqlanır.
Əski Türkcәdә qonu ilә ilgili iki kәlmә vardır, bunlardan biri "Tutuk" vә ötәki "Tutuğ" olaraq göstәrilәn kәlmәlәrdir. "Tutuk" axta vә "Tutuğ" rәhinә anlamındadır. Bugün güncәl dilimizdә Bazdaşt Kәrdәn anlamında olan Tutuqlamaq fe'linin kökәni, rәhin anlamında olan "Tutuğ"dur vә nә axta anlamında olan "Tutuk". Bu iki kökdәş kәlmә bütün Türkcә Etimolojik (Kökәnbilimi) sözlüklәrdә hәmişә vә özәnlә birbirindәn ayrı olaraq göstәrilmişdir. Necә ki Clauson'ın Etimolojik Sözlüyündә dә (An Etymological Dictionary of Pre-Thirteen Century Turkish) bunlar "Tutuğ" ilә "Tutuk" diyә iki ayrı başlıqda әlә alınmıdır: Tutuğ: rәhin, Tutuk: axta
Ərәb yazılı әski mәtinlәrdә dә bu iki kәlmәnin fәrqi bilinirdi. Mahmıt Qaşqarlı da DLTdә rәhin anlamında olanı "Tutuğتتغ" vә axta anlamında olanı "Tutukتتق" diyә göstәrmişdir: Tutuğ rehin, tutu• I, 373; III, 63. Tutuk enenmiş, iğdiş edilmiş• I, 380. ديوان لغات الترك ديزيني
5-Demәli Əski Türkcәdә iki kökdәş olan Tutuğ vә Tutuk kәlmәsi var idi. Tutuk kökәnindәn yapılmış vә anlamı axtalaşdırmaq olan Tutuqlamaq fe'li әski Türkcәdә işlәk olmasına qarşın, bugün güncәl dilimizdә işlәdilmir. Tutuğ kökәndindәn yapılmış vә anlamı Bazdaıt Kәrdәn olan Tutuqlamaq fe'li isә, yeni bir törәtidir vә Əski Türkcәdә bulunmaz. Əski Türkcәdә anlamı rәhin olan Tutuğ kökünә, -lamaq әklәnәrәk yapılan bu fe'l, Farsca Bazdaşt Kәrdәn anlamındadır. Yeni törәdilәn bu kәlmә, yapım vә anlam açısından Türk dili qurallarına uyqun olub vә qullanılmasında da hәr hansı bir sorun vәya yanlışlıq yoxdur.
Yuxarıda söylәdiklәrimi özәtlәmәk istәrsәm:
a-Bugün güncәl Türkcәdә işlәdilәn Tutuqlamaq edimi, Farsca Bazdaşt Kәrdәn anlamındadır.
b-Bu kәlmә Əski Türkcәdә rәhin anlamı daşıyan Tutuğ kәlmәsinә -lamaq sonәki artırılaraq yapılmış yeni bir törәtidir.
c-Bu kәlmә Əski Türkcәdә axtalaşdırma anlamında olan Tutuklama fe'li ilә bağlantılı deyildir.
d-Bazdaşt Kәrdәn anlamında olan Tutuqlamaq fe'li, yapı vә anlam baxımından sorunlu olmayan bir kәlmәdir vә bu anlamda qullanılmasında hәr hansı bir yanlışlıq vәya saxınca söz qonusu deyildir.
e- Anlamca vә yapıca doğru olan bir kәlmәnin qullanılmasını, Əski Türkcәdә işlәk deyildi diyә yanlış vә saxıncaı saymaq, yanlış bir davranış vә tutumdur vә dilin yaşama vә gәlişmәsi ilә dә bağdaşmaz. Yoxsa sayın Hâdi Qaraçay'ın yazısında qullandığı anı, doğum, dönәm, boyut, sözcük, dağarcık, güncәl, vә onlarca başqa kәlmәni dә yanlış saymalı olarıq.
Bu tartışmanı başladan vә ona qatqıda bulunan hamıya tәşәkkür edir vә sayın Hâdi Qaraçay'ın söylәdiyi bu çox yerindә vә dәyәrli sözlәrini ginәlәyirәm: "Dilimizi daha da yaxşı öyrənək, dilimizi daha da gəlişdirək".
Mehran Baharlı
Tuesday, September 29, 2009
بيز، ياشيل حره كه ت، دئموكراسي و دئموكراتيكله شمه
مئهران باهارلي
توزگون- سيخمان آيي ٢٩- ٢٠٠٩
(سه شنبه، ٢٩ سپتامبر)
سؤزوموز
ياشيل حره كه ت، دئموكراسي حره كه تي دئييلدير، بير سيرا دئموكراتيك ايسته ك و اؤزه لليكله ري اولان بير رئفورم حره كه تيدير. بو حره كه تين اؤنده رله رينين اؤزله ري ده هئچ واخت و هئچ يئرده دئموكراسي ايسته ديكله ريني ايدديعا ائتمه ميش، بلكه هر يئرده بونون ترسيني سؤيله ميشله ردير. اونلار -اؤز دئديكله رينه گؤره- دئموكراسي ايسته مير، دين دئوله تينده بير سيرا رئفورملارين گرچه كله شمه سيني ايسته ييرله ر. اويسا اورتادوغو`دا دئموكراسينين تمه ل.له رينده ن بيري لاييك دئوله تدير.
ياشيل حره كه ت، فارس خالقي و فارسيستان`دا پاتلاق وئره ن نؤوبه تي رئفورم حره كه تله رينده ن بيري و ان سونونجوسودور. بو حره كه ت تورك خالقي و آزه ربايجان`ين قاتيليمي ايله اورتايا چيخماديغي كيمي، بونلارين دئموكراسي آنلاييشي و ميللي ايسته كله ريني ده اؤزونده يانسيتمير.
ياشيل حره كه تين بوگونكو اؤنده رله ري، دين دئوله تي ايچينده ن چيخميش دئوله ت آداملاريدير. اؤنده رليك دوزئيينده بو چكيشمه، فارس ايران ايسلام جومهورييه تي قوروجو و باشچيلاري آراسيندا پاتلاق وئره ن بير ايچ چكيشمه دير.
ياشيل حره كه تين فارس خالقي و فارسيستان`ين رئفورم حره كه تي و ايران ايسلام جومهورييه تي`نين قوروجو و يؤنه تيجيله رينين ايچ چكيشمه سي اولماسي، بيزيم اونا لاقئيد قالماميز گره كدييي آنلاميندا دئييلدير. چونكو بو اولايلار بيزي ده ائتگيله يير، باشدا بونا گؤره كي فارس دئوله تي بيزه ده حاكيمدير.
آنجاق بيزيم بو حره كه ته آكتيو اولاراق و اؤزه لليكله اونون ايرانچي-فارسچي و دينچي-ويلايه ت-ي فقيه چي اؤنده رلييينه (رفسنجاني، خاتمي، موسوي، ...) اوياراق قاتيلماميز دا سؤز قونوسو اولابيلمه ز. تورك خالقي هئچ بير فارسچي و ده دينچي شخصييه تي اؤز اؤنده ري اولاراق قبول ائتمه ز و هئچ واخت دا بئله آخيملارا آكتيو اولاراق آرخا چيخماز.
ياشيل حره كه تين بير سيرا سمبول و شوعارلاري آچيقجا تورك و آزه ربايجان`ين ميللي كيمليك و سيياسي آنلاييشينا يوزده يوز ترسدير (ياشيل بويا، آللاهو اكبه ر شوعاري، يا حوسئين، جومعه نامازلاري، قودس گونو يورويوشو، جومهوري-يي ايراني، ايران بايراقلاري، آرياچيليق، ...).
ياشيل حره كه ت و ايران ايسلام جومهورييه تي يؤنه تيجيله ري آراسيندا پاتلاق وئره ن چكيشمه، بيزي او قده ر ايلگيله نديرير كي فيليسطينليله ري ايسراييل`ده ليكود و كاديما پارتيله ري آراسينداكي رقابه ت و چكيشمه ايلگيله نديرير. فيليسطينليله ر دوغال اولاراق بو چكيشمه طره فله ري آراسيندا داها دئموكرات و ليبئرالراق ايسته ك و پيلانلاري اولان و اؤزله رينين ميللي چيخارلارينا داها چوخ اويان طره في، اؤزو ده پاسيو اولاراق دسته كله رله ر. آنجاق هئچ بير زامان جوووتله رين ايچ چكيشمه و رقابه تله رينه آكتيو اولاراق قاتيشماز، قاتيشابيلمه ز ده. جوووتله رين اؤنده ر و آخيملاريني اؤز اؤنده ر و آخيملاري اولاراق گؤرمه سي ده ماحالدير.
تورك خالقي و آزه ربايجان`ين ياشيل حره كه ته قاتيلماماسينين ان تمه ل نده ني، ايران توركله رينين ميلله تله شمه-اولوسلاشما سوره جي، گونئي آزه ربايجان`ين وطه نله شمه سي و بونلارين فارس ميلله تي ايله فارسيستان`دان آيريشما و قوپمايا اوز توتماسيدير. بو ايسه، تاريخي اؤنه مي اولان سون دره جه اولوملو، حتتا قوتلو بير گليشمه دير.
تورك خالقينين اولوسلاشماسي و گونئي آزه ربايجان`ين وطه نله شمه سوره جله ري، گئري دؤنولمه زدير. دولاييسي ايله بوندان سونرا بيز فارس و تورك خالقلاري و فارسيستان ايله آزه ربايجان`ين سيياسي اولايلاردا، داها دا چوخ فرقلي، حتتا ضيدد داورانيشلار گؤسته ره جه يينه تانيق اولاجاغيق. بو فرقليليكله رين بيرگون قارشي قارشييا دورما آشاماسينا گله جه يي كسيندير. بيز اؤزوموزو او گونه حاضيرلاماليييق.
بيزيم ايران اولايلارينا قاتيلماميزين آنلامي، فارس خالقينين ياراتديغي بوتون سيياسي اولايلار و چالخانتيلارا، بلوچ و يا لور خالقينين ياراتديغي بوتون سيياسي اولايلار و چالخانتيلار كيمي، قاريشماق و اونلارين دالينا دوشمه ك دئييلدير.
تورك خالقينين ايران اولايلارينا و بو آرادا دئموكراسي ساواشيمينا قاتيلماسي گره كدييينين آنلامي، فارسلاردان باغيمسيز و اؤز مودورييه تي (يؤنه تيمي) آلتيندا، و اؤز ميللي چيخارلاري دوغرولتوسوندا ايران`ين سيياسي گونده ميني بليرله مه ك، اونا يؤن وئرمه ك و يؤنه تمه كدير.
بيزيم ايران دئموكراسيسينه ائده بيله جه ييميز ان بؤيوك خيدمه ت و قاتقي، فارسلار و فارسيستان`دان بوتونويله آيري اولان، ايران ايچي و ديشيندا گوج مركه زي اولابيله جه ك، بوتون ايران توركله ريني اؤز قاناتلارينا آلان باغيمسيز بير تورك و گونئي آزه ربايجان ميللي حره كه تي ياراتماقدير.
بيز قونشو خالق فارس ميلله تي و قونشو اؤلكه فارسيستان`دا شو آندا داوام ائده ن ياشيل حره كه ت و بوندان سونرا اورتايا چيخاجاق دئموكراتيك و ليبئرال سؤيله ملي، فارس ديكتا و دينچي رئژيمي ضعيفله ده بيله جه ك، يا دا بو دئوله تين گونئي آزه ربايجان`داكي حاكيمييه تينه سون وئره بيله جه ك بوتون خالق حره كه تله ري و ايچ ويا ديش سيياسي گوجله ره باشاريلار ديله يير و اونلاري، ايمكانلاريميز داخيلينده و معنه وي اولاراق دسته كله ييريك.
آنجاق، فارس خالقي و فارسيستان`دا گرچه كله شه ن رئفورم حره كه تله ري، حتتا داها بؤيوك پئرسپئكتيوده دئموكراسي حره كه تي، ديبده فارس خالقي و فارسيستان`ين سورونو و اوغراشيسيدير، گونئي آزه ربايجان و تورك خالقينين دئييلدير.
بيز دويقوسالليغا قاپيلاراق، باشقا خالق و باشقا بير اؤلكه نين سيياسي و يا ميللي موجاديله سيني اؤزوموزونكو سايماق، و اؤز ميللي موجاديله ميزي اونلارا اندئكسله مه ك يانليشليغيندان اوزاق دورماليييق.
تورك آزه ربايجان ميللي دئموكراتيك حره كه تي، گونئي آزه ربايجان و تورك خالقينين "دئموكراسي"ده ن داها چوخ "دئموكراتيكله شمه" سورونو واردير. دئموكراسي سورونو، فارس كيمي دئوله تي اولان بير خالق و اونون دئوله تي اوچون سؤز قونوسو اولابيله ر. بيزده ايسه دئوله تسيز بير خالق اولاراق، مده نيله شمه (مده نيله شه نمه مه)، چاغداشلاشما، دؤزوملولوك، ايله تيشيم قورابيلمه، اله شديري و ايلكه له ريني بيلمه و اويقولاما، سوسيال هؤرگوتله نمه كيمي سورونلار اؤن پيلاندادير.
گرچه يه هو!!!!
Biz, Yaşıl Hәrәkәt, Demoķrasi vә Demoķratiklәşmә
Mehran Baharlı
Sıxman Ayı, Tozgün, 2009
Sözümüz
Yaşıl Hәrәkәt demoķrasi hәrәkәti deyildir, bir sıra demoķratik istәk vә özәlliklәri olan bir reform hәrәkәtidir. Bu hәrәkәtin öndәrlәrinin özlәri dә heç vaxt vә heç yerdә demoķrasi istәdiklәrini iddia etmәmiş, bәlkә hәr yerdә bunun tәrsini söylәmişlәrdir. Onlar - öz dediklәrinә görә - demoķrasi istәmir, din devlәtindә bir sıra reformların gәrçәklәşmısini istәyirlәr. Oysa Ortadoğu’da demoķrasinin tәmәllәrindәn biri laik devlәtdir.
Yaşıl Hәrәkәt Fars xalqı vә Farsistan’da patlaq verәn növbәti reform hәrәkәtlәrinin biri vә әn sonuncusudur. Bu hәrәkәt Türk xalqı vә Azәrbaycan’ın qatılımı ilә ortaya çıxmadığı kimi, bunların demoķrasi anlayışı vә milli istәklәrini dә özündә yansıtmır.
Yaşıl Hәrәkәt’in bugünkü öndәrlәri din devlәti içindәn çıxmış devlәt adamlarıdır. Öndәrlik düzeyindә bu çәkişmә, Fars İran İslam Cumhuriyәti’nin qurucu vә başçıları arasında patlaq verәn bir iç çәkişmәdir.
Yaşıl Hәrәkәt’in Fars xalqı vә Farsistan’ın reform hәrәkәti vә İran İslam Cumhuriyәti’nin qurucu vә yönәcilәrinin iç çәkişmәsi olması, bizim ona laqeyd qalmamız gәrәkdiyi anlamında deyildir. Çünkü bu olaylar bizi dә etgilәyir, başda buna görә ki Fars devlәti bizә dә hakimdir.
Ancaq bizim bu hәrәkәtә aktiv olaraq vә özәlliklә onun İrançı-Farsçı vә Dinçi-Vilayәt-i fәqihçi öndәrliyinә (Rәfsәncani, Xatәmi, Musәvi) uyaraq qatılmamız da söz qonusu olabilmәz. Türk xalqı heç bir Farsçı vә dә heç bir dinçi şәxsiyәti öz öndәri olaraq qәbul etmәz vә heç vaxt da belә axımlara aktiv olaraq arxa çıxmaz.
Yaşıl Hәrәkәt’in bir sıra sәmbol vә şuarları açıqca Türk xalqı vә Azәrbaycan’ın milli kimlik vә siyasi anlayışına yüzdә yüz tәrsdir (Yaşıl boya, Allah-u әkbәr şuarı, Ya hüseyn, Cümә namazları, Quds günü yürüyüşü, Cumhuri-ye İrani, İran bayraqları, Ariyaçılıq, …).
Yaşıl Hәrәkәt vә İran İslam Cumhuriyәti yönәticilәri arasında patlaq verәn bu çәkişmә, bizi o qәdәr ilgilәndirir ki Filistinlilәri İsrayil’dә Likud vә Kadima partilәri arasındakı rәqabәt vә çәkişmә ilgilәndirir. Filistinlilәr doğal olaraq bu çәkişmә tәrәflәri arasında daha demoķrat vә liberalraq istәk vә pılanları olan vә özlәrinin milli çıxarlarına daha çox uyan tәrәfi, özü dә pasiv olaraq dәstәklәrlәr. Ancaq heç bir zaman Cüvütlәrin iç çәkişmә vә rәqabәtlәrinә aktiv olaraq qatışmaz, qatışabilmәz dә. Cüvütlәrin öndәr vә siyasi axımlarını öz öndәr vә axımları olaraq görmәsi dә mahaldır.
Türk xalqı vә Azәrbaycan’ın Yaşıl Hәrәkәt’ә qatılmamasının әn tәmәl nәdәni, İran Türklәrinin millәtlәşmә vә uluslaşma sürәci, Güney Azәrbaycan’ın vәtәnlәşmәsi vә bunların Fars millәti ilә Farsistan’dan ayrışma vә qopmaya üz tutmasıdır. Bu isә, tarixi önәmi olan son dәrәcә olumlu, hәtta qutlu bir gәlişmәdir.
Türk xalqının uluslaşması vә Güney Azәrbaycan’ın vәtәnlәşmә sürәclәri geri dönülmәzdir. Dolayısı ilә bundan sonar biz Fars vә Türk xalqları vә Farsistan ilә Azәrbaycan’ın siyasi olaylarda daha çox fәrqli, hәtta zidd davranışlar göstәrәcәyinә tanıq olacağıq. Bu fәrqliliklәrin bir gün qarşı qarşıya durma aşamasına gәlәcәyi kәsindir. Biz özümüzü o günә hazırlamalıyıq.
Bizim İran olaylarına qatılmamızın anlamı, Fars xalqının yaratdığı siyasi olaylar vә çalxantılara, Bәluç vәya Lor xalqının yaratdığı bütün siyasi olaylar vә çalxatılar kimi, qarışmaq vә onların dalına düşmәk deyildir.
Türk xalqının İran olaylarına vә bu arada demoķrasi savaşımına qatılması gәrәkdiyinin anlamı, Farslardan bağımsız vә öz müdiriyyәti (yönәtimi) altında vә öz çıxarları doğrultusunda, İran’ın siyasi gündәmini bәlirlәmәk, ona yön vermәk vә yönәtmәkdir.
Bizim İran demoķrasisinә edәbilәcәyimiz әn böyük xidmәt vә qatqı, Farslar vә Farsistan’dan bütünüylә ayrı olan, İran içi vә dışında güc mәrkәzi olabilәcәk, bütün İran Türklәrini öz qanatları altına alan bağımsız bir Türk vә Güney Azәrbaycan milli hәrәkәti yaratmaqdır.
Biz qonşu xalq Fars millәti vә qonşu ölkә Farsistan’da şu anda davam edәn Yaşıl Hәrәkәt, vә bundan sonra ortaya çıxacaq demoķratik vә liberal söylәmli, Fars dikta vә dinçi rejimi zәyiflәdәbilәcәk, ya da bu devlәtin Güney Azәrbaycan’dakı hakimiyyәtinә son verәbilәcәk bütün xalq hәrәkәtlәri vә iç vәya dış siyasi güclәrә başarılar dilәyir vә onları, imkanlarımız daxilindә vә mә’nәvi olaraq dәstәklәyirik.
Ancaq Fars xalqı vә Farsistan’da gәrçәklәşәn reform hәrәkәtlәri, hәtta daha böyük perspektivdә demoķrasi hәrәkәti, dibdә Fars xalqı vә Farsistan’ın sorunu vә uğraşısıdır, Güney Azәrbaycan vә Türk xalqının deyildir.
Biz duyqusallığa qapılaraq başqa xalq vә başqa bir ölkәnin siyasi vә ya milli mucadilәsini özümüzünkü saymaq vә öz milli mucadilәmizi onlara әndekslәmәk yanlışlığından saxınmalıyıq.
Türk-Azәrbaycan milli demoķratik hәrәkәti, Güney Azәrbaycan vә Türk xalqının Demoķrasi’dәn daha çox Demoķratiklәşmә sorunu vardır. Demoķrasi sorunu, Fars kimi devlәti olan bir xalq vә onun devlәti üçün söz qonusudur. Bizdә isә - devlәtsiz bir xalq olaraq- mәdәnilәşmә (mәdәnilәşәnmәmә), çağdaşlaşma, dözümlülük, ilәtişim qurabilmә, әlәşdiri vә ilkәlәrini bilmә vә uyqulama, sosyal hörgütlәnmә kimi sorunlar önpılandadır.
Gәrçәyә Hu!!!
Friday, September 25, 2009
رسميت انحصاري فارسي در ايران، ناهنجار با عرف منطقه
مئهران باهارلي
٢٠٠٩
سؤزوموز
"مسئله زبانهاي ملي" جزئي از "مسئله ملي" و به اعتباري مقدمه آن است، اما همه و عين آن نيست. مديريت "مسئله زبانهاي ملي" نيز از بسياري جهات سهلتر از مديريت "مسئله ملي" مي باشد. اين درست است كه کشورهاي منطقه خاورميانه از جمله ترکيه، عراق، ايران و افغانستان همچنان با “مسئله گروههاي ملي (قومي)” دست به گريبانند، اما مي توان گفت كه امروزه “مسئله زبانهاي ملي” در كشورهاي عراق، افغانستان و پاكستان حل گرديده است. سه دولت مذكور با قبول تنوع زباني کشور و مردم خود، لزوم بيطرفي زباني دولت و داشتن اراده براي مديريت عقلاني مسئله زبانهاي ملي، به بهبود و عادي سازي وضعيت در عرصه حقوق زباني ملل و اقليتهاي ملي ساکن در کشورهاي خود دست زده اند. در اين راستا مي توان اقداماتي اساسي نظير تضمين برابري گروههاي زباني در قانون اساسي، موقعيت رسمي دادن به زبانهاي ملل و اقليتهاي ملي در سطح سراسري و يا منطقه اي و موظف نمودن دولت به حفظ و گسترش بدون تبعيض زبانهاي رايج در کشورهاي مذکور از جمله از طريق کاربرد اين زبانها در مدارس، اسناد رسمي، رسانه ها و ... را برشمرد.
امروز در سه كشور همسايه عراق، افغانستان و پاكستان، تقريبا همه زبانهاي رايج عمده به عنوان زبان رسمي سراسري و يا زبان رسمي منطقه اي از طرف دولتهاي متبوع شناخته شده اند. چنانچه در كشور عراق دو زبان عربي و كردي زبانهاي رسمي سراسري و زبانهاي توركماني (تركي آزربايجاني جنوبي) و آسوري زبانهاي رسمي منطقه اي؛ در افغانستان دو زبان دري و پشتون دو زبان رسمي سراسري و زبانهاي ازبكي، تركمني، بلوچي، نوريستاني، پاشائي و پاميري زبانهاي رسمي منطقه اي و در پاكستان دو زبان اردو و انگليسي زبانهاي رسمي سراسري و زبانهاي پونجابي، بلوچي، پشتون، سيندگي و سرائيكي زبانهاي رسمي منطقه اي اند. بنابراين در اين سه كشور، "مسئله زبانهاي ملي" با رسمي كردن سراسري و يا منطقه اي زبان مادري نزديك به صد در صد از مردم، به درجه بسيار مهمي حل شده است.
در منطقه ما تنها دو كشور ايران و تركيه باقي مانده اند كه در آنها علاوه بر "مسئله ملي"، "مسئله زبانهاي ملي" نيز هنوز وجود دارد. با توجه به اين كه تركيه در حال حل سريع و دمكراتيك "مساله زبانهاي ملي" طبق نورمهاي اروپائي و معاهدات بين المللي است، در واقع در منطقه ما اين تنها كشور ايران است كه در آن دو "مسئله ملي" و "مسئله زبانهاي ملي" همچنان وجود دارند. در ايران نه تنها گامي براي حل دمكراتيك اين دو مسئله برداشته نمي شود، بلكه در اثر نبود "نيت"، "اراده" و "ويزيون" براي حل آنها در ميان دولتمردان، وضعيت روبروز وخيمتر و حادتر مي گردد.
براي حل "مساله زبانهاي ملي"، در ايران آنچه انجام آن- با توجه به عرف موجود در منطقه- ضروري مي باشد رسمي نمودن همزمان دو پرمتكلمترين زبانهاي كشور يعني فارسي و تركي در سطح سراسري؛ رسمي نمودن زبانهاي كردي، لري، عربي، بلوچي، تركمني، لاري، گيلكي، مازني و لكي در سطح منطقه اي و كاربرد بقيه زبانهاي اقليتهاي ملي در آموزش در مدارس است.
خواستي افراطي و غيرواقعي ويا واقعگرايانه و ميانه روانه؟
رسميت زبان تركي در سطح سراسري كشور، خواست اساسي زباني و مطالبه بنيادين فرهنگي تركان ساكن در ايران است. (براي تعريف زبان رسمي به ضميمه پاياني مراجعه كنيد). اين خواست بدون كوچكترين شبهه اي در آينده اي بسيار نزديك محقق خواهد شد. دلائل بسياري بر ضرورت تحقق خواست رسميت زبان تركي در سطح سراسري وجود دارد. از جمله اينكه:
١-مردم ايران از دو ملت عمده ترك و فارس با شمار نزديك به يكديگر تشكيل ميشود (جمعا هشتاد درصد). رسميت زبان تركي شرط لازم براي گرفتار نشدن دولت ايران به بي عدالتي ملي و بحران تمثيل و مشروعيت ملي ناشي از آن است،
٢-زبان تركي در طول قريب به يك هزار سال گذشته همواره يكي از زبانهاي دولتي دولتهاي تركي حاكم بر ايران فعلي بوده است. رسميت زبان تركي در راستاي حفظ اين سنت تاريخي دولتمداري در ايران و جلوگيري از ايجاد گسست در حافظه تاريخي جامعه ايراني است،
٣-رسميت زباني تركي، در همخواني با ميثاقهاي بين المللي ناظر به حقوق بشر، مسئوليتهاي دولتها در حفظ زبانها و فرهنگهاي بومي خويش و در راستاي رشد دموکراسي و اصلاحات دموکراتيک است،
٤-رسميت زبان تركي لازمه توسعه پايدار، جهاني شدن و ضرورت استانداردهاي جهاني، ايجاد جامعه مدني، نيازهاي زمانه و نوآوريهاي فرهنگي است،
با اين همه، عده اي از هم كشوريهاي فارس، خواست رسمي شدن زبان تركي در سطح سراسري در ايران را خواستي افراطي و غيرواقعي تصور مي نمايند. اين همكشوريهاي فارس، سخت در اشتباهند. زيرا اين خواست، خواستي بسيار معقول، ميانه روانه و حتي محافظه كارانه است. چرا كه عرف دولتمداري و مديريت مساله زبانهاي ملي در منطقه بر اساس آن شكل گرفته و مويد آن است.
عرف موجود در منطقه: رسميت زبان مادري اكثريت مطلق اهالي
يكي از دلائل ضرورت رسمي شدن زبان تركي در سطح سراسري در ايران، لزوم تبعيت از عرف موجود در جهان و بويژه در كشورهاي همسايه ايران است. در منطقه ما در رابطه با زبان و يا زبانهاي رسمي دو عرف زير شكل گرفته است:
١- عرف نخست: همه كشورهاي همسايه با تركيب ائتنيكي-زباني مشابه ايران (صاحب اندكس تنوع ملي-زباني بسيار بالا، چند ملتي و يا كثيرالمله)، همزمان داراي دو زبان رسمي سراسري و چندين زبان رسمي منطقه اي مي باشند.
٢- عرف دوم: در همه كشورهاي همسايه، فارغ از تركيب ملي-ائتنيكي و يا تعداد زبانهاي رايج در آنها، زبان مادري اكثريت مطلق اهالي- در اغلب موارد زبان مادري بيش از ٩٠٪ اهالي- داراي موقعيت رسمي بودن است (به شكل تنها يك زبان رسمي سراسري و يا دو زبان رسمي سراسري به علاوه چندين زبان رسمي منطقه اي). چنانچه در تركيه زبان مادري ٨٠٪ از اهالي، در آزربايجان و تركمنستان زبان ٩١٪، در پاكستان زبان ٩٥٪، در ارمنستان و عراق زبان ٩٨٪ و در افغانستان زبان ٩٩،٢٪ از اهالي داراي موقعيت رسمي بودن سراسري و يا منطقه اي است.
تنها استثناء در منطقه ما، كشور ايران است كه وضعيت زبان رسمي در آن، بر خلاف هر دو عرف شكل گرفته در منطقه مي باشد. در ايران يك زبان رسمي سراسري يعني فارسي، آن هم زبان يك اقليت قومي با وزنه جمعيتي ٣٥٪-٣٠٪ وجود دارد. اين انحراف از عرف جاافتاده منطقه است كه روشي نامعقول، غيرواقعي و افراطي شمرده مي شود.
دو طريق رسمي كردن زبان مادري اكثريت مطلق اهالي يك كشور در منطقه
با بررسي عرف موجود در منطقه ما، آشكار مي شود كه رسمي كردن زبان مادري اكثريت مطلق يك كشور، اصل است. اين غايه به دو شكل زير مي تواند متحقق شود:
الف-يك زبان رسمي سراسري با اكثريت مطلق اهالي (در كشورهاي هموژن به لحاظ ملي داراي اقليتهاي ملي): اگر در يك كشور خاص متكلمين يك زبان، داراي اكثريت مطلق باشند (معمولا چيزي بيش از ٨٠٪)، با رسمي كردن اين زبان در سطح سراسري، رسمي بودن زبان مادري اكثريت مطلق اهالي آن كشور حاصل مي گردد و در عمل نيازي به رسمي نمودن سراسري و يا منطقه اي يك و يا چند زبان اقليتهاي ملي باقي نمي ماند. چنانچه در چهار كشور همسايه ارمنستان، تركيه، تركمنستان و آزربايجان با پيروي از اين روش، زبان مادري اكثريت مطلق اهالي يعني به ترتيب زبانهاي ارمني (زبان مادري ٩٨٪ از اهالي كشور)، تركي استانبولي (زبان مادري ٨٠٪ از اهالي كشور)، زبان تركمني (زبان مادري ٩١٪ از اهالي كشور) و تركي آزربايجاني (زبان مادري ٩١٪ از اهالي كشور) داراي موقعيت رسمي بودن در سطح سراسري شده اند. بدين ترتيب در اين چهار كشور، زبان رسمي در سطح سراسري، در عين حال زبان مادري اكثريت مطلق شهروندان اين كشورها مي باشد.
ب-دو زبان رسمي سراسري، چندين زبان رسمي منطقه اي (در كشورهاي كثيرالمله و يا چند ملتي): اگر در يك كشور خاص، متكلمين هيچ زباني داراي اكثريت مطلق جمعيتي نباشد (ايران نيز به اين دسته تعلق دارد)، بناچار با رسمي كردن همزمان دو زبان در سطح سراسري (براي جلوگيري از تسلط انحصاري يك گروه زباني بر كشور) و چندين زبان ديگر در سطح منطقه اي، رسمي بودن زبان مادري اكثريت مطلق مردم حاصل مي گردد. چنانچه در سه كشور همسايه عراق، افغانستان و پاكستان با پيروي از اين روش، زبان مادري اكثريت مطلق اهالي داراي موقعيت رسمي بودن شده است.
در حال حاضر در كشور عراق دو زبان عربي و كردي زبانهاي رسمي در سطح سراسري و زبانهاي توركماني و آسوري در مناطقي كه داراي اكثريت جمعيتي اند زبان رسمي منطقه مورد نظر اعلام گرديده اند. در افغانستان دو زبان دري و پشتو در سطح سراسري و زبانهاي ازبكي، تركمني، بلوچي، نوريستاني، پاشائي و پاميري در سطح منطقه اي، و در پاكستان دو زبان اردو و انگليسي در سطح سراسري و زبانهاي پونجابي، پشتون، سيندگي، سرائيكي و بلوچي در سطح منطقه اي زبانهائي رسمي اعلام شده اند. بدين ترتيب در اين سه كشور، زبان مادري به ترتيب ٩٨٪، ٩٩٪ و ٩٥٪ از شهروندان، زباني رسمي (در مقياس سراسري و يا منطقه اي) است.
بنابراين اصل در يك كشور خاص، حداقل آن تعداد از زبانها مي بايست رسمي اعلام شوند تا زبان مادري اكثريت مطلق مردم (چيزي بيش از ٨٠٪ در منطقه ما) داراي موقعيت رسمي بودن گردد. اگر در يك كشور يك زبان خاص داراي اكثريت مطلق جمعيتي (بيش از ٨٠٪) باشد، با رسمي كردن اين زبان در سطح سراسري هدف مذكور تحقق مي يابد. و اگر در يك كشور خاص هيچ زباني داراي اكثريت مطلق جمعيتي (بيش از ٨٠٪) نباشد، با اعلام نمودن دو زبان همزمان به عنوان زبان رسمي سراسري و چندين زبان به عنوان زبان رسمي منطقه اي اين هدف تحقق مي يابد. اين همان روشي است كه در همه كشورهاي همسايه ايران اجرا شده است.
وضعيت زبانهاي رسمي سراسري و منطقه اي در كشورهاي دسته الف (هموژن ملي با اقليتهاي ملي)
ارمنستان: يك زبان رسمي سراسري ٩٨ درصدي: در كشور همسايه ارمنستان، زبان ارمني تنها زبان رسمي (سراسري) در اين كشور است. ارمني زبان مادري بيش از ٩٧،٩٪ از اهالي اين كشور مي باشد. با اين وصف، در ارمنستان زبان مادري قريب به ٩٨٪ از اهالي اين كشور، در سطح سراسري زباني رسمي است. (ديگر گروههاي زباني در ارمنستان شامل روس، كرد جمعا ٢،١٪)
تركمنستان: يك زبان رسمي سراسري ٩١ درصدي: در كشور همسايه تركمنستان، زبان تركمني تنها زبان رسمي (سراسري) در اين كشور است. تركمني زبان مادري بيش از ٩١٪ از اهالي اين كشور مي باشد. با اين وصف، در تركمنستان زبان مادري بيش از ٩١٪ از اهالي اين كشور، در سطح سراسري زباني رسمي است. (ديگر گروههاي زباني در تركمنستان شامل ازبك، روس، قازاق، تاتار، اوكران، ارمني، ترك آزربايجاني، بلوچ، ... جمعا ٩٪).
آزربايجان: يك زبان رسمي سراسري ٩١ درصدي: در كشور همسايه آزربايجان، زبان تركي (=تركي آزربايجاني) تنها زبان رسمي (سراسري) در اين كشور است. تركي زبان مادري بيش از ٩٠،٦٪ از اهالي اين كشور مي باشد. با اين وصف، در آزربايجان زبان مادري ٩٠،٦٪ از اهالي اين كشور، در سطح سراسري زباني رسمي است. (ديگر گروههاي زباني در آزربايجاني شامل لزگين، روس، ارمني، تالش، آوار، ترك استانبولي، تاتار، اوكران، تساخور، گرجي، كرد، تات، .يهودي، ..... جمعا كمتر از ٩،٤٪)
تركيه: يك زبان رسمي سراسري ٨٠ درصدي: در كشور همسايه تركيه، زبان تركي (=تركي استانبولي)، تنها زبان رسمي (سراسري) اين كشور است. تركي زبان مادري بيش از ٨٠٪ از اهالي اين كشور است. با اين وصف در تركيه، زبان مادري بيش از ٨٠٪ از اهالي كشور، در سطح سراسري زباني رسمي است (ديگر گروههاي زباني در تركيه شامل زبان كردي، عربي، زازا، چركسي، يوناني، گرجي، ارمني، انگليسي، ... نزديك به ٢٠٪).
وضيعت زبانهاي رسمي سراسري و منطقه اي در كشورهاي دسته ب (چندملتي)
عراق: دو زبان رسمي سراسري، دو زبان رسمي منطقه اي: در كشور همسايه عراق، طبق قانون اساسي اين كشور، دو زبان عربي (٨٠٪-٧٥٪) و كردي (٢٠٪-١٥٪) دو زبان رسمي در سطح سراسري اند. دو زبان توركماني (لهجه هائي از تركي آزربايجاني-٢،١٪) و آسوري (از لهجه هاي آرامي نو-٠،٩٪) نيز در نواحي با اكثريت جمعيتي زبان رسمي منطقه اي اند. بنابر اين در كشور عراق، زبان مادري حدود ٩٥٪ از مردم در سطح سراسري و زبان مادري حدود ٣٪ از مردم در سطح منطقه اي داراي موقعيت رسمي بودن مي باشد. با اين وصف، جمعا زبان مادري بيش از ٩٨٪ از اهالي عراق، زباني رسمي است (بقيه گروههاي زباني جمعا كمتر از ٢٪)
افغانستان: دو زبان رسمي سراسري، شش زبان رسمي منطقه اي: در كشور همسايه افغانستان، طبق قانون اساسي اين كشور، دو زبان پشتو (٤٢٪) و دري (٣٩٪) دو زبان رسمي در سطح سراسري اند. زبانهاي ازبكي (١٠٪)، تركمني (٤٪)، بلوچي (٢٪)، نوريستاني (كافيري، ٠،٨٪)، پاشائي (٠،٧٪) و پاميري (٠،٧٪) نيز در سطح منطقه اي زبانهائي رسمي اند. بنابراين در كشور افغانستان، زبان مادري بيش از ٨١٪ از مردم كشور در سطح سراسري و زبان مادري حدود ١٨،٢٪ از مردم در سطح منطقه اي زبانهائي رسمي اند. با اين وصف، جمعا زبان مادري بيش از ٩٩،٢٪ از اهالي افغانستان زباني رسمي است. (بقيه گروههاي زباني جمعا كمتر از ٠،٨٪)
پاكستان: دو زبان رسمي سراسري، پنج زبان رسمي منطقه اي: در كشور همسايه پاكستان، طبق قانون اساسي اين كشور، دو زبان اردو (موهاجير، ٧،٦٪) و انگليسي، دو زبان رسمي در سطح سراسري اند. زبانهاي پونجابي (٤٤،٦٪)، پشتو (پاتان، ١٥،٤٪)، سيندگي (١٤،١٪)، سرائيكي (٩،٥٪) و بلوچي (٣،٨٪) نيز در سطح منطقه اي زبانهائي رسمي اند. بنابراين در كشور پاكستان، زبان مادري ٧،٦٪ از مردم كشور در سطح سراسري و زبان مادري حدود ٨٧،٤٪ از مردم در سطح منطقه اي زبانهائي رسمي اند. با اين وصف، جمعا زبان مادري بيش از ٩٥٪ از اهالي پاكستان زباني رسمي است. (بقيه گروههاي زباني جمعا كمتر از ٥٪)
ايران، يك زبان رسمي سراسري ٣٠-٣٥ درصدي: در ايران، طبق قانون اساسي اين كشور، تنها زبان رسمي زبان فارسي است. زبان فارسي زبان مادري ٣٠ الي ٣٥ درصد از اهالي اين كشور است. در ايران زبان تركي (٣٥٪-٤٠٪) علي رغم آنكه زبان اكثريت نسبي مردم اين كشور است، نه در سطح سراسري و نه در سطح منطقه اي (شمال غرب ايران، جنوب ايران، شمال شرق ايران) زباني رسمي نيست. هيچكدام از ديگر زبانهاي ملي رايج در ايران يعني زبانهاي كردي (٦٪)، لري (٥٪)، مازني (٤،٥٪)، گيلكي (٤٪)، عربي (٢٪)، تركمني (٢٪)، لكي (٢٪)، بلوچي (٢٪) و ..... نيز نه در سطح سراسري و نه در سطح منطقه اي داراي موقعيت رسمي بودن نمي باشند. با اين وصف در ايران، زبان مادري اقليتي ٣٠-٣٥ درصدي تنها زبان رسمي اين كشور مي باشد. به عبارت ديگر در ايران، زبان مادري بيش از ٦٥-٧٠ درصد از مردم كشور، يعني زبان اكثريت مطلق اهالي، نه در سطح سراسري و نه در سطح منطقه اي زباني رسمي بشمار نميرود.
اندكس تنوع ملي-زباني
يكي از اندكسهائي كه در بررسي تنوع زباني كشورها و قضاوت در باره درجه كثيرالملگي آنها بكار مي رود، اندكس گرين بئرگ (حداكثر يك= بيشترين تنوع و يا ناهمگن، حداقل صفر= بدون تنوع و يا همگن) است. معمولا اگر در كشوري اين اندكس بيش از ٠،٦٥-٠،٧٠ بوده و همزمان هيچ گروه ملي (فرهنگي، زباني، ....) داراي اكثريتي بيش از ٦٠٪-٧٥٪ نباشد، مي توان آن كشور را كشوري "ناهمگن به لحاظ ملي" و يا "كثيرالمله" ناميد. از سوي ديگر اگر در يك كشور، اندكس تنوع ملي كمتر از ٥٠٪ بوده و يك گروه ملي (فرهنگي، زباني، ...) داراي اكثريتي بيش از ٦٠٪-٧٥٪ بوده باشد آن كشور را مي توان "هموژن به لحاظ ملي" و يا "تك ملتي اما داراي اقليتهاي ملي" شمرد.
در ايران اندكس تنوع ملي ٠،٨٢٢ مي باشد، در حاليكه پرشمارترين ملت ساكن در اين كشور يعني ملت ترك صرفا ٤٠٪-٣٥٪ از جمعيت كشور را تشكيل مي دهد. بنابراين ايران كشوري ناهمگن به لحاظ ملي و يا كثيرالمله (چند ملتي) است. در منطقه ما علاوه بر ايران، كشورهاي پاكستان (٠،٧٦٢)، افغانستان (٠،٧٤١) و عراق (٠،٦٧٤) نيز كشورهاي چند ملتي بشمار مي روند.
در تركيه اندكس تنوع ملي ٠،٣٠٠ بوده و خلق ترك در اين كشور به تنهائي بيش از ٨٠٪ جمعيت را تشكيل ميدهد، بنابراين تركيه به عنوان كشوري به لحاظ ملي همگن اما داراي اقليتهاي ملي پذيرفته مي شود. در منطقه ما علاوه بر تركيه، كشورهاي ارمنستان (٠،١٥٩)، آزربايجان (٠،٤٥٥) و تركمنستان (٠،٣٨٦) نيز كشورهاي همگن به لحاظ ملي اما داراي اقليتهاي ملي بشمار مي روند.
كاربرد اندكس تنوع ملي-زباني در حل مسئله زبانهاي ملي
يكي از فوائد تقسيم بندي كشورها به دو دسته "ناهمگن ملي" (چند ملتي) و "همگن با اقليت ملي" (تك ملتي)، كمك به يافتن طريق بهينه براي حل دو "مسئله زبانهاي ملي" و خود "مسئله ملي" در آن كشور است.
حل مسئله زبانهاي ملي و اندكس تنوع: حل مسئله ملي در يك كشور "كثيرالمله"، عموما با رسمي نمودن دو و يا چند زبان در سطح سراسري و رسمي نمودن چندين زبان در سطح منطقه اي انجام مي گيرد. اما حل مسئله زبانهاي ملي در يك كشور "همگن با اقليت ملي" معمولا از طريق رسمي نمودن زبان مادري اكثريت مطلق اهالي در سطح سراسري و اعطاي حقوق زبان اقليتي به اقليتهاي ملي (مانند كاربرد در نظام آموزشي) انجام مي پذيرد.
حل مسئله ملي و اندكس تنوع: حل مسئله ملي در يك كشور "كثيرالمله" مي تواند با تاسيس نظام "فدراليسم ملي" متشكل از ملتهاي با حقوق برابر انجام گيرد. حل مسئله ملي در يك كشور "هموژن به لحاظ ملي اما داراي اقليت ملي" با اعطاي حقوق اقليت ملي به اقليتهاي ملي تحقق مي پذيرد. به عبارت ديگر در يك كشور خاص، مساله ملي آنگاه صرفا عبارت از مساله اقليتهاي ملي است كه آن كشور مركب از يك ملت كه اكثريت مطلق ملي (معمولا بيش از ٦٠٪-٧٠٪ جمعيت كشور) را تشكيل مي دهد و چندين گروه اقليت ملي بوده باشد. همچو كشوري كثيرالمله نبوده و به لحاظ ملي همگن شمرده مي شود.
رسميت انحصاري فارسي در ايران، استثنائي ناهنجار در منطقه است
١-در ميان كشورهاي منطقه، ايران داراي بالاترين اندكس تنوع ملي-زباني است (٠،٨٢٢). اين بدان معني است كه با توجه به عرف موجود در منطقه، حل مسئله زبانهاي ملي در ايران تنها مي تواند با رسمي كردن دو زبان تركي و فارسي در سطح سراسري و رسمي كردن ديگر زبانهاي ملي در سطح منطقه اي انجام پذيرد.
٢-اندكس تنوع ملي-زباني بسيار بالاي ايران را مي توان به شكل ضرورت رسمي كردن تعداد بيشتري از زبانهاي منطقه اي در مقايسه با چهار زبان عراق (٠،٦٧٤)، هشت زبان در افغانستان (٠،٧٤١) و هفت زبان در پاكستان (٠،٧٦٢) به منظور رسيدن به بالاترين درصد اهالي كه زبان مادري آنها رسمي است نيز تفسير نمود. ايران داراي بالاترين اندكس تنوع ملي-زباني در منطقه است و بنابراين انتظار مي رفت كه داراي بيشترين تعداد زبانهاي رسمي و بالاترين درصد اهالي كه زبان مادري آنها رسمي است باشد. حال آنكه در ايران، وضع كاملا معكوس بوده و نه تنها تعداد بيشتري از زبانها در ايران در مقايسه با سه كشور مذكور رسمي نيستند، و صرفا يك زبان يعني زبان فارسي رسمي مي باشد، بلكه در منطقه داراي پائين ترين درصد اهالي كه زبان مادري آنها رسمي است مي باشد.
٣- در همه كشورهاي همسايه كه داراي فقط يك زبان رسمي مي باشند اين زبان، زبان مادري اكثريت مطلق اهالي (در تركيه ٨٠٪، در آزربايجان و تركمنستان ٩١٪ و در ارمنستان ٩٨٪) مي باشد، حال آنكه در ايران تنها زبان رسمي يعني فارسي، صرفا زبان مادري ٣٥٪-٣٠٪ از اهالي كشور است. به عبارت ديگر از منظر زباني، دولت ايران، تمثيل كننده اكثريت مردم خويش نيست و داراي بحران تمثيل و مشروعيت است.
٤- اندكس تنوع ملي ايران (٠،٨٢٢) بيش از دو تا پنج برابر اندكس تنوع ملي كشورهاي مذكور است (ارمنستان ٠،١٥٩؛ تركيه ٠،٣٠٠؛ تركمنستان ٠،٣٨٦؛ آزربايجان ٠،٤٥٥). و اين بدان معني است كه تبعيت و گرته برداري ايران از الگوي كشورهاي مذكور در رسمي كردن صرفا يك زبان نابجاست. الگوي رسميت يك زبان در كشورهاي همگن به لحاظ ملي و تك ملتي فوق، قابل انطباق بر كشور به لحاظ ملي ناهمگن و چندملتي ايران نمي باشد.
٥-در مورد حل مساله ملي نيز (سيستم يونيتار، سيستم فدرالي)، كشورهائي مانند فرانسه و اسپانيا با ضريب ناهمگني ملي كمتر از ٠،٥٠٠، نميتوانند مدلي مناسب براي ايران كه داراي يكي از بالاترين ضريبهاي ناهمگني در جهان است به حساب آيند. سيستم يونيتار ممكن است كه در كشورهاي به لحاظ ملي همگن و تك ملتي داراي اقليتهاي ملي كارآمد باشد، اما در كشورهاي كثيرالمله، تنها نظام كارآمد، سيستم فدرالي ملي است.
ايران چاره اي جز متابعت از عرف معقول و كاراي منطقه ندارد
جمهوري اسلامي ايران در مسيري بر خلاف کشورهاي منطقه و کل جهان در راهپيمائي است. ايران تنها كشور در منطقه و نمونه اي نادر در جهان مي باشد كه زبان مادري اكثريت مردم آن داراي موقعيت رسمي بودن نيست. در قانون اساسي جمهوري اسلامي زبان و خط قوم اقليت فارس همچنان تنها زبان و خط رسمي است. اين وضعيت، نشاني قطعي از توسعه نيافتگي دولت جمهوري اسلامي ايران و جامعه فارس زبان كشور و گسستگي هر دوي آنها از واقعيتهاي جهان خارج است. ايران كشوري كثيرالمله است و شرايط آن با شرايط كشورهايي مانند عراق، پاكستان و افغانستان شباهت دارد. در شرايط فعلي ايران و عرف سياسي شكل گرفته در منطقه حداقل خواست دمكراتيك و مقدمه حل مساله ملي در اين كشور، مشابه آنچه در پاكستان، افغانستان و عراق انجام شده است، اعلام دو زبان عمده يعني تركي و فارسي توامان به عنوان دو زبان رسمي در مقياس سراسري و به رسميت شناختن بدون تبعيض زبانهاي ملي ديگر مانند عربي، لري، كردي، بلوچي، تركمني، گيلكي، مازني، لاري و لكي در مقياس منطقه اي است. اعلام زبان هاي تركي و فارسي توامان به عنوان دو زبان رسمي در سطح سراسري و به رسميت شناختن زبانهاي ملي عربي، لري، كردي، بلوچي، تركمني، گيلكي، مازني، لاري و لكي در مناطق خود ميبايد- مانند قوانين اساسي كشورهاي افغانستان و عراق و پاكستان- صريحا در قانون اساسي ذكر و تضمين شود.
خواست آموزش زبان مادري، خواستي واپس مانده از شرايط و نيازهاي امروز است
١-اخيرا در بيانيه ها و اسناد منتشره از سوي شخصيتهاي سياسي فارس و گروههاي سراسري به حق آموزش زبان مادري اشاره هائي مي شود و از آن حمايت مي گردد. در وهله اول اين اشاره دير آمده، ممكن است اشاره اي مترقي بشمار برود، اما واقعيت آن است كه با تغييرات حادثه در منطقه و بويژه كشورهاي همسايه، اين اشاره كاملا عقب مانده و ارتجاعي است. آنچه براي كشور ايران با توجه به عرف سياسي شكل گرفته در منطقه لازم است رسمي شدن زبانهاي ملي در سطح سراسري و يا منطقه اي است و نه فقط آموزش اين زبانها و يا حتي تحصيل بدانها. اكنون همسايه هاي ايران كه داراي تركيب زباني و ملي مشابهي با آنند، هر كدام داراي دو زبان رسمي سراسري و چندين زبان رسمي منطقه اي اند. در اين شرايط ديگر شعار حق آموزش زبان مادري و حق تحصيل به آن، كه عليرغم تصريح قانون اساسي هرگز نيت و اراده سياسي براي اجراي آن در جمهوري اسلامي ايران موجود نشد، شعاري بي پشتوانه و واپس گرايانه است.
٢-در حاليكه در كشورهاي شرق و غرب ايران دو زبان در سطح سراسري و چندين زبان در سطح منطقه اي رسمي است و در حاليكه در كشورهاي شرق و غرب و جنوب و شمال ايران، بلا استثنا زبان اكثريت مطلق اهالي زبان رسمي در شكل سراسري و يا منطقه اي مي باشد، رسميت انحصاري زبان فارسي در ايران كه صرفا زبان جمعيتي ٣٠-٣٥ درصدي است آينده اي ندارد و بزودي تاريخ خواهد شد. بنابراين وظيفه سازمانها و شخصيتهاي سياسي پيشرو و آينده نگر آن است كه با واقعگرائي و پراگماتيسم به پيشواز اين امر محتوم بروند و وقت و انرژي خود و مردم ايران را با شعارهائي عقب مانده مانند تحصيل زبان مادري بيش از اين به هدر ندهند.
٣-اعلام زبان تركي به عنوان يكي از دو زبان رسمي در سطح سراسري امري جدا از مساله خودگرداني مناطق ملي و فدراليسم است. چه ايران به نظامي فدرال گذر كند و چه يونيتار متمركز بماند، موقعيت زبان تركي به عنوان يكي از دو زبان عمده ايرانيان ميبايست به زبان رسمي در سطح سراسري ارتقا داده شود.
٤-خواست اعلام زبان تركي به عنوان يكي از دو زبان رسمي در سطح سراسري، مساله اي مربوط به عموم ملت ترك ساكن و پراكنده در ايران است، حال آنكه خواست تاسيس دولت فدرال آزربايجان بيشتر متوجه آن بخش از خلق ترك كه در آزربايجان ساكن ميباشد است.
ضميمه: زبان رسمي
زبان رسمي زباني است كه بدان موقعيت قانوني ويژه اي مانند كاربرد در امور اداري، مجلس و قضائي يك كشور و .... اعطا شده است. همچنين زبان رسمي زباني است كه بسته به شرايط در سيستم آموزشي و انتشارات دولتي و .. ... نيز بكار مي رود.
موقعيت رسمي بودن يك زبان لزوما ارتباطي با تعداد متكلمين آن زبان در يك كشور خاص ندارد، چنانچه در نيوزلند زبان مائوري كه صرفا زبان ٥ در صد از جمعيت است و يا در كشور همسايه ما پاكستان، زبان اردو كه صرفا زبان ٧ درصد جمعيت است زبانهاي رسمي در سطح سراسري اعلام شده اند.
زبان رسمي دوفاكتو، زباني است كه هرچند داراي موقعيت رسمي بودن به لحاظ قانوني نيست اما عملا در مناسبات رسمي به طور گسترده اي بكار مي رود، مانند زبان انگليسي در ايالات متحده آمريكا.
رسمي نمودن يك زبان از طريق قانون، مانند رسمي نمودن زبان فارسي در ايران، اغلب منجر به به حاشيه راندن زبانهاي ديگر مي گردد. از طرف ديگر رسمي نمودن زبانهاي قبلا به حاشيه رانده شده، در اغلب موارد بخشي از روند رستاخيز فرهنگي و ملي ملل و اقليتهاي ملي در سراسر جهان است.
گرچه يه هو!!!!
Friday, September 18, 2009
رژيم زباني جنبش "هاراي هاراي، من تورك`ه م"
مهران بهاري- ٢٠٠٨
انقلاب مشروطه آزربايجان شكست خورد زيرا كارتهاي عروسي و سنگ قبرها را به تركي نمي نوشت!
سؤزوموز
بن بست فارسي و بن بست شكني تركي
جامعه ايران همچنان در وضعيتي سوررئاليستي و سردمداران و قوميتگرايان فارس حاكم بر دولت جمهوري اسلامي در وضعيتي شيزوفرنيك به سر مي برند. در ايران وجود و هويت خلق ترك كه اكثريت جمعيت كشور را تشكيل مي دهد به طور رسمي انكار ميشود و اين توده دهها ميليوني، محروم از داشتن حتي يك مهد كودك و كودكستان ترك، هنوز در حسرت آزادي زبان ملي اش تركي به سر مي برد. سردمداران و قوميتگرايان فارس حاكم بر دولت كه در تلاش حقنه كردن زبان و فرهنگ و هويت فارسي به تركان و ديگر ملل ساكن در اين كشوراند، در پريشان انديشي اي حيرت انگيز و گسستگي اي عميق از واقعيتهاي جهان خارج، طبيعي و قابل ادامه بودن اين وضعيت سفيلانه و بالاتر از آن رضاي تركان ايران در مقابل آنرا مي پندارند. اين توهمي بيش نيست.
اگر حقيقتا امر بر دولت ايران و قوميتگرايان فارس مشتبه شده و آنها باور كرده اند ملتي را كه دهها امپراتوري تاسيس كرده و صدها سال بر بخش اعظم خاورميانه و فققاز حاكم بوده است، مي توان تا ابد تحميق نمود و با وي معامله اسير كرد، سخت در اشتباهند. خلق ترك و نخبگان آن، دير يا زود اين بن بست فارسي را نيز در هم خواهد شكست و سرنوشت خود را خود رقم خواهد زد. بن بست شكني و تاريخ سازي، خصلت ملي تركان و آزربايجان است.
جنبشهاي ناآگاهانه و غيرهدفمند و شكل گرفتن تاريخ مشترك در ميان تركان آزربايجاني
در تاريخنگاري ترك، جنگهاي ايران و روسيه در اوائل قرن نوزده و عقد قراردادهاي توركمانچاي و گلستان، به عنوان آغاز عصر مدرنتيه در آزربايجان پذيرفته مي شوند. پس از آن و با ورود خلق ترك به عصر مدرنيته، اين خلق تا امروز موجد خيزشهاي مردمي و سياسي بسيار بوده است. عصيان بابي سالهاي ١٨٥٢- ١٨٥١ در شهر زنجان آزربايجان؛ مجموعه شورشها و تلاطمهاي موسوم به انقلاب مشروطيت در آزربايجان؛ قتل و كشتارهاي جيلوولوق، قاچاقلار و سيميتقو در غرب آزربايجان به سالهاي جنگ جهاني اول به ترتيب توسط نيروهاي آسوري، ارمني و كرد؛ عصيان ايلات ترك در جنوب ايران به رهبري صولت الدوله قشقائي در همين سالها؛ قيام كلنل پسيان در خراسان؛ حركت آزادستان در آزربايجان به رهبري خياباني و متعاقب آن قيام لاهوتي در تبريز؛ جنبش ٢١ آزر به رهبري پيشه وري و تاسيس حكومت ملي آزربايجان؛ انقلاب بهمن ١٣٥٧ و خيزش خلق مسلمان؛ و آخرينشان قيام هاراي هاراي من توركه م در خرداد ٨٥ از مهمترين اين خيزشهاي مردمي و سياسي است.
با اينهمه بسياري از اين رويدادهاي تاريخي را به معني مدرن، نمي توان حركتهائي آگاهانه و هدفمند شكل گرفته بر اساس هويت ملي ملت ترك و مفهوم وطن آزربايجاني و منافع ملي آنها و در نتيجه به عنوان ملي پذيرفت. اغلب اين جنبشها، رفلكسهائي اجتماعي در پاسخ به فشارها و وضعيت و تغييرات حادثه محلي، منطقه اي و جهاني، در چهار چوب اسلاميت و ايرانيت و .... غيره و فاقد هويت ملي تركي و آزربايجاني بوده اند. بويژه دو حركت مشروطيت در آزربايجان و حركت آزادستان، از آنجائيكه زبان فارسي، ايران، هويت ايراني و منافع ملي ملت ايران را آنهم داوطلبانه به عنوان زبان ملي، وطن، هويت و منافع ملي خويش برگزيده بودند، جنبشهائي ضدملي، ضد ترك و ضد آزربايجاني اند.
اما علي رغم اين واقعيت، بسياري از حوادث تاريخي و جنبشهاي فوق، حتي دو جنبش غيرملي و ضدتركي مشروطيت در آزربايجان و آزادستان، به طور طبيعي به شكل گرفتن گام به گام نوعي تاريخ مشترك در ميان تركان آزربايجاني خدمت نموده اند. اين حركتها و حوادث كه همه مختص به خلق ترك و اكثرا شمال غرب ايران و يا آزربايجان بوده اند، هرچند ناآگاهانه و غيرهدفمند به ايجاد نوعي هويت جمعي ملي، مفهوم وطن و ادراك تاريخي ويژه اين خلق و منطقه – در اينجا هويت ملي تركي و وطن آزربايجاني- كه جدا از بقيه ايران و بويژه قوم فارس مي باشد كمك نموده اند.
حكومت ملي آزربايجان: استثنائي در تاريخ خلق ترك
تنها استثناء موجود در ميان جنبشهاي گذشته، حكومت ملي آزربايجان است كه از همه جهت يك حركت آگاهانه و هدفمند ملي شكل گرفته بر اساس هويت و منافع ملي خلق ترك و وطن آزربايجاني بود. مي توان به طور مفصل در باره خصوصياتي كه حركت ٢١ آزر و حكومت ملي آزربايجان را از حركات پيش و پس از خود در آزربايجان جدا مي كند و دلايل ملي بودن مضمون و جهت گيري آن، قلم فرسائي كرد. اما به نظر من توجه صرف به يك خصوصيت، يعني نقش ملت سازي زبان تركي و رژيم زباني در اين حركت و يا هر حركت ديگر در آزربايجان و ملت ترك، براي مشخص كردن وجود و يا عدم وجود جهت گيري و مضمون ملي آن كافي است. در حاليكه در حركت مشروطيت، سران انجمن تبريز بدون وجود هرگونه اجباري و در حاليكه هم دولت ايران و هم رهبري حركت مشروطه در دست تركان و آزربايجانيان بود، زبان فارسي را زبان رسمي خود اعلام مي كردند و روزنامه ها و شبنامه ها و كتابهاي رهبران ترك و آزربايجاني حركت مشروطه در داخل و خارج ايران به فارسي منتشر مي شد؛ در حاليكه در حركت آزاديستان، سران اين حركت در نشستي، به فارسي نويسي داوطلبانه و ترك تركي نويسي راي مي دادند؛ و در حاليكه رهبر معنوي حركت خلق مسلمان آيه الله شريعتمداري در پاسخ پرسشگري ادعا مي نمود كه (دستور) زباني بنام تركي وجود ندارد؛ اين صرفا رهبران حكومت ملي آزربايجان و در راس آنها شخص پيشه وري بود كه در اقدامي تاريخي زبان تركي را زبان رسمي و ملي وطن آزربايجاني اعلام مي نمود و از روزنامه ها و كتب درسي و اسكناسها و بخشنامه ها گرفته تا آگهيهاي تجاري و اعلاميه هاي ترحيم و .... همه را به تركي چاپ و نشر مي كرد.
وجود همين شعور ملي و رژيم زباني تركي آگاهانه و هدفمند است كه حركت ٢١ آزر و حكومت ملي آزربايجان را علي رغم شكست ظاهري اش، از همان آغاز حركتي غالب و پيروز و در جهت منافع ملي خلق ترك و نتيجتا ملي ميساخت؛ و عدم وجود همين شعور ملي و رژيم زباني تركي آگاهانه و هدفمند است كه جنبش مشروطه و ديگر جنبشهاي آزربايجاني ايران مركز، را علي رغم پيروزي ظاهريشان، از همان آغاز حركتي شكست خورده و در جهت منافع ملي قوم فارس و نتيجتا ضدملي، ضد تركي و ضد آزربايجاني مي نمود.
رژيم زباني جنبش "هاراي هاراي من توركه م"
و اما حركت معاصر هاراي هاراي من توركه م در ايران، به جهت مضمون و خودآگاهي توده اي ملي و وطني خويش حتي از حركت حكومت ملي آزربايجان نيز بسيار جلوتر است. در حركت ٢١ آزر، شعور ملي ترك و رژيم زباني به همه حال جرقه اي از بالا به پائين، از سوي رهبران و روشنفكران منسوب به حركتي ايدئولوژيك و همچنين دولت آزربايجان شوروي در حال گسترش در ميان توده هاي مردم بود و در نتيجه اين ديناميزم خاص و به اعتباري معكوس، با مقاومتهائي از سوي مردم نيز مواجه مي گرديد (در نوشته هاي بازمانده از آن دوران ذكر مي شود كه گروهي از مردم تبريز در اثر شكل نگرفتن هويت ملي تركي در آن مقطع تاريخي، نسبت به چاپ اعلاميه هاي ترحيم خود و حتي روزنامه ها به زبان تركي واكنشي سرد از خود نشان داده اند). دقيقا به همين دليل است كه پس از قطع و سركوب ايندو محركه و جرقه، حركت ٢١ آزر با شتابي غيرقابل تصور و باورنكردني منهدم شد و در روند ملت شوندگي توده هاي ترك در ايران وقفه اي نيم قرني بوجود آمد.
اما در جنبش فراايدئولوژيك هاراي هاراي من توركه م، و با وجود نبود محركه و جرقه نخبگان و حمايت آشكار و پوشيده هيچ دولتي، نطفه بسته شده شعور ملي ترك و رژيم زباني تركي از پائين به بالا، به صورتي قانونمند و از ميان توده هاي مردم به سوي روشنفكران و نخبگان در حال رشد و گسترش است. و اين دقيقا همان عاملي است كه به اين حركت خاصيت شكست ناپذيري عطا نموده و غالبيت قطعي آنرا تضمين مي كند.
امروز زبان تركي تبديل به مولفه مركزي در تعريف هويت ملي خلق ترك در ايران، در روند ملت شوندگي تركزبانان پراكنده در آن و در سير بار كردن مفهوم وطن به آزربايجان شده است. به عبارت ديگر تركي نويسي رمز كليد استقلال معنوي و ملي خلق ترك و آزربايجان است. اصرار بر تركي نويسي، همچنين محوري ترين مولفه مقاومت منفي و نافرماني مدني در مقابل سياست هاي آپارتايد ملي، استعماري و فارسسازي دولت ايران، و در عين حال افشاء كننده ماهيت و چهره دشمنان دوست نماي خلق ترك و آزربايجان و يا پان ايرانيستهاي خجالتي مي باشد.
افزون بر آن توده ترك اينبار و بر خلاف گذشته، بر همه اين نقشها و كاركردهاي زبان تركي، كاملا واقف و آگاه است. اين وقوف و آگاهي است كه علامت فارقه بين حركت هاراي هاراي من توركه م با همه حركتهاي پيشين خلق ترك و آزربايجان در ايران ميباشد.
گرچه يه هو!!!
Thursday, September 17, 2009
زبان مادري مرا پس بده!
قابلاما قاشيقلي پيروتئست:
دئوله تده ن آنا ديليمي گئري ايستيره م!
كامپانياسي
مهران بهاري-٢٠٠٦
http://sozumuz.blogspot.com/
سؤزوموز
جمهوري اسلامي ايران: نژادپرستي زباني فارسي، نسل كشي زباني تركها و زبان كشي دولتي
آنچه در عرصه روابط دولت جمهوري اسلامي و ملل ساكن در ايران در جريان است، مصداق بارز "نژادپرستي تباري" (آريايي-ايران زميني) است. اما در عرصه زباني نيز، طبق معيارهاي نهادهاي بين المللي مانند يونسكو ميتوان اين روابط را مشخصا در سه سر فصل "نژادپرستي زباني فارسي"، "نسل كشي زباني تركها و ديگر غيرفارسان" و "زبان كشي دولتي" مطالعه نمود. ايران مصداق كلاسيك كشوري است كه در آن علاوه بر "نژادپرستي تباري" (Racism)؛ "نژادپرستي زباني"، "نسل كشي زباني" و "زبان كشي دولتي" حضور گسترده و نهادينه شده اي دارند.
"لينگوئيسيسم" و يا "نژادپرستي زباني" (Linguicism) همه ايدئولوژيها، ساختارها و اجرائاتي هستند كه در خدمت مشروع نمودن، عملي ساختن، تنظيم، توليد و حفظ تقسيم ناعادلانه قدرت و منابع مادي و معنوي بين گروههاي زباني ميباشند و شامل مواردي مانند تحقير زبانهاي بومي و يا محروم نمودن كودكان از سيستم آموزشي به زبان مادري و ملي خود ميگردند.
"نسل كشي زباني" (Linguistic Genocide) ممنوعيت كاربرد زبان يك گروه در مراوده در مدارس، و يا ممنوعيت چاپ و پخش انتشارات به آن زبان و مجبور كردن كودكان به انحاء مختلف به ترك زبان پدران و مادرانشان از طرف دولت مي باشد.
"زبان كشي" (Linguicide) به صورت نابود ساختن عمدي، سيستماتيك و طراحي شده يك زبان تعريف شده است.
در ايران، دولت جمهوري اسلامي كه تحت سيطره همه جانبه و بلامنازع قوميتگرايان افراطي فارس و در مواردي پان ايرانيستها (حداد عادل، هاشمي رفسنجاني، ....) قرار دارد خود، ملت موهوم ايران و هويت ملي آن را بر اساس زبان و خط و هويت اقليت قومي فارس تعريف نموده و "نژادپرستي زباني" فارسي، "نسل كشي زباني" و "زبان كشي دولتي" را به سياست راهبردي، رسمي، كلان و مستمر خويش تبديل نموده است. در اين كشور اين سياستها، شامل همه زبانهاي غير فارسي بوده و مشخصا زبان تركي- زبان اكثريت نسبي ايرانيان- را نشانه گرفته اند.
نژادپرستي فارسي- سياستهاي استعماري فارسستان
در تاريخ معاصر جهان و در اكثر موارد "نژادپرستي زباني" و "نسل كشي زباني" براي حفظ و افزايش قدرتي استعماري (خارجي و يا داخلي) بكار برده ميشوند. در نمونه ايران نيز، ما شاهد آنيم كه دولت جمهوري اسلامي با همه نهادها و ارگانهاي خود (مقام رهبري، مجمع تشخيص نظام مصلحت، مجلس خبرگان رهبري، شوراي نگهبان قانون اساسي، شوراي عالي امنيت ملي، شوراي عالي انقلاب فرهنگي، مقام رياست جمهوري، رياست مجلس شوراي اسلامي، فرهنگستان زبان و ادب فارسي، همه وزارتخانه ها، حوزه هاي علميه، صدا و سيما، سپاه پاسداران و بسيج، ....) روز به روز رنگ و هويت فارسي بيشتري به خود گرفته و تبديل به دولت صرفا فارسستاني ميشود (پديده اي مشابه تبديل شدن گام به گام دولت يوگسلاوي به دولت صربستان در سالهاي واپسين عمر آن دولت). به موازات تبديل شدن جمهوري اسلامي به دولتي فارس و فارسستاني، رابطه اين دولت فارسگرا و فارس مركز با مناطق ملي ديگر و از جمله مناطق سه گانه ملي ترك نشين اين كشور (آزربايجان جنوبي، قشقايستان و افشار يورد در شمال خراسان) نيز با شتاب تمام و از همه جهت خصلت و رنگي استعماري به خود ميگيرد. تا آنجا كه برخي از محققين تئوري استعمار داخلي آزربايجان و ديگر مناطق ملي ايران از سوي فارسستان را مد نظر قرار داده اند.
جهشي تاريخي به سوي جلو
تظاهرات خياباني-قيامهاي شهري ملت ترك در ماه گذشته برجسته ترين و ماندگارترين حركت ملي اين خلق در تاريخ آزربايجان جنوبي است. اين قيام مردمي بيشك ميبايست به مثابه موفقيت آشكار روشنفكران و فرهنگيان آگاه ترك در توده اي كردن مطالبات دمكراتيك ملي خلق ترك در آزربايجان جنوبي تلقي گردد. پس از اين حركت، بويژه دو جنبش ناكام مشروطه در آزربايجان و حركت آزادستان به رهبري خياباني، از لحاظ مضمون ملي و اهميت نمادين، به حاشيه رانده شده اند. همگام با خيزش ملي اخير، خلق ترك در ايران و آزربايجان جنوبي اقلا در سه عرصه "روند ملت شوندگي"، "سياسي شدن حركت ملي ترك" و "عرصه حقوق بشري" جهشي تاريخي به سوي جلو را تجربه كرده است.
شعارها و مطالبات فرهنگي مطرح شده در قيام اخير خلق ترك در آزربايجان جنوبي و ديگر نقاط ايران، بسيار صريح، روشن و شفاف است:
1. قبول صريح و قانوني "هويت ملي خلق ترك" و "نام ملي آن ترك" از سوي دولت جمهوري اسلامي،
2. قبول و تضمين حقوقي و قانوني برابري دو ملت ترك و فارس در همه عرصه هاي سياسي، زباني، فرهنگي، اجتماعي، اقتصادي، ....
3. لغو رسميت نژادپرستانه و انحصاري زبان و خط فارسي در قانون اساسي،
4. لغو مصوبه هاي تحريك آميز و نژادپرستانه نظام كه زبان و خط قوم اقليت فارس را اصل و معيار تعريف هويت ملي همه شهروندان و ملل ساكن در ايران مي شمارد،
5. رسمي و دولتي نمودن زبان و خط تركي در ايران- زبان اكثريت نسبي مردم اين كشور-، به عنوان يكي از دو زبان و خط رسمي سراسري ايران،
6. رفع محدوديتها و ممنوعيتها در راه ايجاد نهادها، موسسات و .... فرهنگي دانشگاهي و آكادميك لازم در جهت شناسايي، حفظ و گسترش زبان، فرهنگ، تاريخ تركي مانند ايجاد فرهنگستان زبان، ادب و تاريخ تركي، و دانشكده هاي زبان و تاريخ تركي
7. تاسيس راديو و تلويزيونهاي سراسري خصوصي و دولتي و نشر روزنامه ها، نشريات و .... سراسري دولتي و غير دولتي به زبان تركي معيار و ادبي
8. آغاز به تعليم و تعلم به زبان تركي در همه مناطق ترك نشين ايران و در همه مقاطع تحصيلي، از مهد كودكها تا دانشگاهها
9. كاربرد گسترده و دولتي زبان تركي در عرصه هاي سمبليك مانند انتشار قانون اساسي، چاپ اسكناس و سكه، شناسنامه ها، كارتهاي شناسايي و پاسپورتها، تابلوها و علائم خياباني، محاكم قضايي و دوائر دولتي، نمايندگيهاي خارج كشور و ....
10. تصحيح تقسيمات اداري و پايان دادن به تجزيه ارضي سرزمين آزربايجان بين دوازده استان فعلي، هر كدام وابسته مستقيما به تهران،
11. تاسيس پارلمان منطقه اي آزربايجان، به نحوي كه همه نواحي و مراكز ترك نشين شمال غرب كشور را پوشش دهد.
جمهوري اسلامي بار ديگر و كماكان از اداي وظايف اساسي خود سرباز زده است
پس از قيام اخير بسياري از سران و نهادهاي نظام جمهوري اسلامي به واكنش و ابراز موضعگيري در باره آن پرداخته اند. در ميان اين سران و نهادها مي توان از مقام رهبري جمهوري اسلامي، روساء و اعضاي مجمع تشخيص مصلحت نظام، مجلس شوراي اسلامي، شوراي عالي امنيت ملي، شوراي نگهبان، مجلس خبرگان رهبري، شوراي عالي انقلاب فرهنگي، فرهنگستان زبان و ادب فارسي، رياست جمهوري، سازمان صدا و سيما، وزارتخانه هاي كشور، اطلاعات، آموزش و فرهنگ عالي، آموزش و پرورش، كانون پرورش فكري كودكان، سازمان ميراث فرهنگي، فرماندهان سپاه پاسداران و .... نام برد.
واكنش و موضع مقامات و نهادهاي فوق نشان از عدم وقوف نظام جمهوري اسلامي و سران و دولتمردان آن به واقعيتها و اشراف بر مصالح ايران دارد. اين واكنشها و مواضع را مي توان به شكل عدم جديت، وقت كشي و عوام فريبي و اصرار بر ادامه سياستهاي نژادپرستانه فارسي دولت جمهوري اسلامي خلاصه و تفسير نمود. در واكنش و اعلام مواضع مقامات و نهادهاي فوق، كوچكترين اشاره اي به خواستهاي اساسي خلق ترك (لغو رسميت انحصاري زبان و خط فارسي، رسميت دوباره زبان تركي، ....) نميشود. تاكنون هيچ اقدام رسمي و جدي براي تحقق حتي يكي از اين خواستها برداشته نشده و نشاني از وجود نيت براي گامبرداري در اين راستا از سوي دولت در آينده نزديك نيز وجود ندارد.
وظيفه و مسئوليت دولت ايران آن است كه پيام مردم خود را شنيده و با جان و دل در راه اجراي خواست مردم و تضمين برخورداري شهروندان و ملل ساكن در ايران از حقوق شهروندي و ملي خود اقدام نمايد. گمان نميرود كه نظام جمهوري اسلامي ايران، پيام خلق ترك به مثابه بزرگترين عنصر ملي ايران به خود را نشنيده باشد. با اين وصف، بنظر مي رسد جمهوري اسلامي بار ديگر و كماكان از اداي وظيفه خود سرباز زده است. اما خلق ترك و آزربايجان از اين پس از اداي وظيفه خود هرگز سرباز نخواهد زد و آن وظيفه عبارت است از رساندن صداي خود به مقامات و مسئولين با هر وسيله ممكن و وصول به حقوق ملي خود، بي كم و كاست، در كمترين زمان و با حداقل هزينه.
بدون گسست از زبانتان مراقبت كنيد، ناظر بي تفاوت مرگ هويتتان نباشيد
ملت ترك ساكن در شمال غرب ايران، در جنوب و مركز آن، در شمال شرق آن و در پايتخت تهران، نميبايست ناظر بي صداي مرگ زبان، هويت و فرهنگ و تاريخ تركي در وطن خويش باشد. امروز دانشجويان و جوانان پيشتاز براي تحقق خواست رسمي شدن زبان تركي در سطح سراسري و تعليم و تعليم به زبان مادري و ملي تركي در سراسر كشور بپا خواسته اند. اين خواست، خواست همه خلق ترك در ايران است. نميبايست تنها به حرف بسنده كرد. ميبايست برنامه هاي عملي آماده نمود و سازماندهيهاي متناسب را ايجاد كرد.
يكي از عرصه هايي كه خلق ترك مي بايست پس از اين براي رساندن صداي حق خود به مقامات و افكار عمومي ايران و جهان، و به زانو در آوردن و در هم شكستن نظام نژادپرستي فارسي به گستردگي تمام از آن استفاده كند، مبارزه منفي است. يكي از اهداف اصلي مبارزه منفي مي بايست متمركز شدن بر اهداف قابل اندازه گيري باشد. آنگونه كه اكنون تثبيت شده است، اولين، پايه اي ترين و عاجل ترين خواست قابل اندازه گيري ملت ترك در ايران و آزربايجان جنوبي در عرصه فرهنگي، آغاز آموزش و تحصيل به زبان تركي در همه مناطق ترك نشين شمال غرب كشور (آزربايجان جنوبي)، در جنوب ايران (قشقايستان) و در شمال شرق ايران (افشار يورد) و متعاقب آن رسميت زبان تركي در سطح سراسري و كل ايران (مانند كشورهاي همسايه افغانستان، پاكستان و عراق كه در هر كدام دو زبان، زبان رسمي سراسري اند) مي باشد.
در اين راستا، پيشنهاداتي از سوي برخي از دانشجويان ترك شده است كه در اينجا يكي از جالبترين آنها بنام "قابلاما قاشيق پيروتئستي: دئوله تده ن آنا ديليمي گئري ايستيره م! كامپانياسي" تقديم ميشود:
"قابلاما قاشيقلي پيروتئست: دئوله تده ن آنا ديليمي گئري ايستيره م! كامپانياسي"
كامپانياي "قابلاما قاشيقلي پيروتئست: دئوله تده ن آنا ديليمي گئري ايستيره م!" (اعتراض قابلمه-قاشقي: زبان مادري ام را از دولت باز مي خواهم) ملهم از مبارزات توده اي شهري در آمريكاي لاتين است. اين سبك از اعتراض و مقاومت توده هاي متوسط شهري براي نخستين بار در آرژانتين به صورت كوبيدن قاشق و ملاقه از سوي تظاهركنندگان بر قابلمه ها و ديگها و تاوه ها، براي ايجاد صدا و جلب توجه در حين تظاهرات روزانه ابتدائا مسالمت آميز، و در اعتراض به شرايط طاقت فرساي معيشتي و سياستهاي نابجاي كلان اقتصادي دولت بكار رفته است. نخستين نمونه هاي اعتراضات قابلمه-قاشقي، خودجوش و غير پارتيزان بوده و از طرف توده هاي متوسط شهري، پيشه وران و زنان كه به طور كلاسيك وابستگي به هيچ حزب و جريان سياسي خاصي نداشته اند انجام گرفته است.
پرتستهاي قابلاما-قاشيقلي، بعدها در كشورهاي گوناگون ديگر به مناسبتهاي متفاوت بكار گرفته شده است. يكي از موفقيت آميزترين اينها نمونه تركيه در دهه قبل است. در اين كشور پرتستهاي قابلاما-قاشيق (تنجره-تاوالي پيروتئست) بر عليه فساد دولتي و پس از افشا شدن رابطه تنگاتنگ بين مافيا و گروههاي زير زميني با برخي از مقامات امنيتي و پليس و به طور خودجوش آغاز شد. در نمونه تركيه، آنچه قابل توجه بود تغيير در فرم پروتست با توجه به شرايط جامعه تركيه است. پروتئستهاي قابلاما-قاشيقلي در تركيه، به جاي آنكه مانند آمريكاي لاتين در روز روشن و در حين تظاهرات - با توجه به محدوديتهاي موجود در تجمعات در آن برهه از زمان - انجام شوند، به شبها و به پشت بامها و پنجره خانه ها انتقال يافته بود. در طول پروتستها كه در مدت بسيار كوتاهي فراگير شده و به همه شهرهاي بزرگ كشور سرايت نمود، مردم همه شب در ساعت معيني چراغ خانه هاي خود را خاموش نموده و در مقابل پنجره ها و يا بر پشت بامها به مدت ١٠-١٥ دقيقه به كوبيدن قابلمه و ديگ و تاوه با قاشق و ملاقه و كفگير مي پرداختند.
مبارزه ضد نژادپرستي فارسي در ايران، تازه آغاز ميشود
آنچه براي ايران پيشنهاد شده است، با توجه عدم وجود شرايط دمكراتيك براي تجمع و بيان آرا و عقايد در اين كشور، شدت و حدت نژادپرستي فارسي در جامعه و سياستهاي سركوبگرانه و ضد حقوق بشري دولتي، نمونه تركيه است؛ يعني تجمع هفته اي شبانه هر شنبه ساعت ٩ شب در مقابل پنجره ها و پشت بامها و كوبيدن بر قابلمه ها و ديگها و تاوه ها در همه شهرها و روستاهاي ترك نشين و بويژه در تهران، در اعتراض به رسميت انحصاري زبان و خط فارسي، در اعتراض به ملاك گرفتن زبان و خط قوم اقليت فارس در تعريف هويت ملل ساكن در ايران، درخواست رسميت زبان و خط تركي در سطح سراسري و نيز آغاز تحصيل به زبان تركي در سراسر كشور،
- براي شرايط ايران، انجام پرتست قابلاما-قاشيقلي در روز اول هر هفته (شنبه) ساعت ٩ شب به مدت ١٠-١٥ دقيقه بر پشت بامها و جلوي پنجره ها و بر بالكنها و ايوانها، به شكل كوبيدن قاشق و كفگير و ملاقه بر قابلمه و ديگ و تابه ها توصيه شده است.
- در ماه شهريور و قبل از گشايش مدارس فارسي زبان در مناطق غير فارس، مي توان بر تواتر پرتست قابلاما-قاشيق افزود و تا گشايش مدارس در اول مهر، هر شب آنرا انجام داد.
- اين كامپانيا، متدي مدني، مدرن، شهري و با قابليت فوق العاده همه گير شدن، دمكراتيك با هزينه و فشار فوق العاده كم بر توده هاي مردم است.
- دولت نه تنها نميتواند با اين تدبير مخالفت كند، حتي قدرت كنترل آنرا نيز نخواهد داشت.
- اين كامپانيا و مبارزه مدني توده اي عمدتا شهري، مي تواند به صورت نامحدود تا آغاز شدن تعليم و تعلم به زبان تركي در همه مناطق ترك نشين ايران و حتي تا رسمي شدن زبان تركي در ايران در سطح سراسري ادامه يابد.
- ميبايست به برپايي گسترده اين كامپانيا در شهر تهران اهميت ويژ ه اي داد. از جمله به دلايل زير: شهر تهران شهري نيمه ترك بر مرز دو منطقه ملي آزربايجان و فارسستان است، اين شهر، بزرگترين شهر ترك نشين و آزربايجاني ايران است، اين شهر پايتخت ايران و محل استقرار دولتمردان و مقامات فارس و فارس گراست، شهر تهران محل استقرار هيتهاي ديپلماتيك و سفارتخانه ها، نمايندگان آژانسهاي خبري جهاني و يونسكو .... است،
- شايسته است كه همه ملل ايراني غير فارس در همه مناطق ملي غير فارس به كامپانياي فوق بپيوندند. در اين ميان پيوستن ملتهاي كرد، عرب، تركمن، بلوچ، گيلك، لر، لار، لك و مازني بسيار مفيد خواهد بود.
دعوت از دولت جمهوري اسلامي ايران براي سر فرود آوردن در مقابل زبان مادري ملل ايراني
"زبان مادري از حقوق بنيادين بشري است". بنا به اعلاميه جهاني حقوق بشر، همه افراد از حق تعلم و تعليم به زبان مادري، از حق آفرينش و توليد به زبان مادري در عرصه هاي هنري و علمي برخوردارند. ايران از زاويه زبانها و فرهنگها داراي ثروت، تنوع و غنايي است كه از تاريخ و تمدنهاي منطقه سرچشمه گرفته است. ايران، هم به سبب ميراثداري ارث بيادگار مانده از توده ها و اقوامي كه در طول قرون و اعصار در اين سرزمين زيسته اند، هم به سبب محل و مقصد كوچهاي بيشمار انساني بودن، به موزائيكي واقعي از ملتها، زبانها و فرهنگها تبديل شده است. در ايران ملل ترك، فارس، عرب، كرد، لر، بلوچ، تركمن، گيلك، تبري، لار، لك، تاجيك، ارمني، آسوري، براهويي، خلج، پشتون و .... قرنها با هم زيسته، بر فرهنگ همديگر تاثير گذارده و از فرهنگ همديگر تاثير گرفته اند.
اما نظام جمهوري اسلامي ايران در دام راسيسم پان ايرانيستي و كولونياليسم فارسي گرفتار آمده است. تضييقات و فشارهاي اعمال شده دولتي و رسمي بر زبان و فرهنگ تركي و آزربايجان در قرن بيستم بر همه كس آشكار است. در قرن بيستم در ايران با خواست دستيابي زبان و فرهنگ تركي به آزادي و حق تعليم و تعلم و رسمي شدن، همواره با سركوب و فشارهاي امنيتي، با به زندان انداختنها و تبعيد و شكنجه ها برخورد شده است. ادامه اين وضعيت با گذشته و تاريخ ملل ايراني و با فرهنگ مردم ما اكيدا ناهمخوان است.
واژه ها نميتوانند زنداني شوند، ممنوعيتها ميبايست لغو گردند
آموزش و تعليم زبان تركي، كه زبان مادري و ملي خلق ترك در ايران است، حفظ فرهنگ اين خلق كه به شكل آداب و رسوم و فلكلور پويا به حيات خود ادامه ميدهد، و توليد و گسترش آن در حيطه هاي هنري، اجتماعي و علمي، ضرورت حقوق بشر و آزاديهاي اساسي است. تركها از عناصر اصلي سازنده مدنيت و فرهنگ و توده مردم ايرانند و زبان و ادبيات تركي در مجموعه زبانها و ادبياتهاي ايراني جايگاه ويژه اي دارد. تركها نيز مانند فارسها، حتي به مقياسي گسترده تر، عنصري از تمدن و فرهنگ ايرانند.
آموزش و آموختن همه فرهنگهاي ايراني بدور از تبعيضات سياسي و اجتماعي، از جهت كمك به توسعه مدني جامعه مفيد بوده و از اصول غيرقابل تحديد حقوق بشر و آزاديهاي اساسي است. براي نايل شدن زبان و فرهنگ تركي به آزادي و حريت خود، به منظور رشد علمي زبان و فرهنگ تركي كه پاره اي از اين فرهنگ و سرزمين است، نظام جمهوري اسلامي مي بايست به شناسائي حق رسمي شدن اين زبان در سطح سراسري، حق تعليم و تعلم به اين زبان، شروع انتشارات گسترده نوشتاري، صوتي و تصويري به تركي، احداث دانشكده هاي زبان و فرهنگ و تاريخ تركي براي تدقيق زبان و فرهنگ و تاريخ تركي و آزربايجان، و در مقطع دانشگاهي گشايش دانشكده ها و دانشگاههاي تركي زبان براي همه كس اقدام نمايد.
حق تعليم به زبان مادري را نمي توان محدود نمود
همه از حق كاربرد زبانهاي مادري در رسانه ها و از حق حفظ و توسعه زبان مادري خويش برخوردارند. حق تعليم و تعلم به زبانهاي ملي را نميتوان ممنوع نمود. سياستهاي مبتني به زور دولت ايران كه كمابيش به مدت يكصد سال ادامه داشته است، حتي از مطرح شدن مشكل تعليم و تعلم به زبانهاي ملي در ايران نيز وحشت داشته و آنرا با منافع ملي تنگنظرانه قوميت اقليت اما حاكم فارس مطابق نمي بيند. اين ذهنيت به وجود گروهها و اقليتهاي زباني مسلمان غيرفارس در ايران و حقوق آنها اعتقادي ندارد.
ممنوعيت و تضييقاتي كه در ايران بر تعليم و تعلم به زبانهاي ملي و مادري وجود دارد، ممنوعيت بر بسياري از آزاديهاي اساسي از جمله آزادي بيان، افاده و دانش اندوزي نيز است. از اينرو مبارزه براي لغو اين ممنوعيتها و تضييقات مبارزه اي در راه مدنيت است. تركان ايران خواهان لغو ممنوعيتها و تحريمهاي موجود بر زبان و فرهنگ تركي در ايران، اعاده و بازگردانيدن آزاديهاي سلب شده زبان، فرهنگ، علم و هنر به خلق ترك در ايران هستند. اكنون هر هنرمند و نويسنده اي كه خواهان ياد گرفتن زبان، فرهنگ، اشعار، داستانها و ....ي ملل ايراني بر آيد با مشكلات عديده اي روبروست. سد نمودن راه آزاديهاي اساسي گوناگون شهروندان و ملل ساكن در ايران، تدبيري غيرقابل قبول است.
ما همه روشنفكران ايراني و همه شهروندان ايراني را براي حمايت از اين مبارزه دعوت مينماييم. ما از همه هنرمندان و فرهنگياني كه به نحوي با زبان در ارتباطند خواستاريم به شكلي فعال از اين حقوق حمايت كنند. ما خواهان پايان دادن به حبس واژه ها در ايران هستيم. ما به مبارزه در راه مدنيت ادامه خواهيم داد.
گرچه يه هو!!!
Wednesday, September 16, 2009
توركييه`ده "تورك" و "آزه ري" ميللي آدلارينين يانليش ايشله ديليشي
سايين م. اوجال اولوتورك، سلام:
يازيشمانيز اؤنه ملي بير قونو اوزه رينه دير.
سايين عاريف كسكين`ين يازيلاريني گنه لده ايزله ييره م. منجه عاريف كسكين ده يه رلي دوشونور و تئوريسييه نله ريميزده ن بيريدير. "تورك" و "آزه ري" كلمه له رينين توركييه`ده نئجه ايشله ديلدييي حاققيندا سؤيله ديكله ري ده دوغرودور. من ده بونون بئله اولدوغونو بيليرديم.
آنجاق بو كلمه له رين نئجه ايشله ديلمه سي گره كدييي حاققيندا من سيزين كيمي دوشونوره م. منجه توركييه`ده "آزه ري" و اؤزه لليكله "تورك" آدلاري، يانليش بيچيم و آنلاملاردا ايشله ديلير. بيز، باشدا توركييه`ده اولانلاريميز بو آدلارين توركييه`ده ايشله ديله ن يانليش آنلاملارينا ديققه ت ائتمه لي و اونلارين دوغرو آنلام و بيچيمده قوللانيلماسينا اؤزه ن گؤسته رمه ليييك. زامان ايچينده ده اوراداكي يانليش ايشله ديليشي دوزه لتمه ليييك.
توركييه`ده "تورك"، اوچ آيري آنلامدا ايشله ديلير:
١-توركييه لي (يورتداشليق و وطه نداشليق آدي اولاراق). بو آنلامدا توركييه`ده ياشايان كوردله ر ده، "تورك" ساييلير. بو آناياسال قوللانيش، يانليش اولماقلا بيرلكيده عيرقچي بير تمه له دايانير. (هر هانسي بير اؤلكه ده بوتون يورتداشلاري او اؤلكه ده ياشايان تك بير ائتنيك قوروبون آدي ايله آدلانديرماق عيرقچيليقدير. بو نده نله آزه ربايجان جومهورييه تينده هم تورك ائتنيك قوروبو و هم بو اؤلكه نين بوتون يورتداشلاريني "آزه ربايجانلي" اولاراق آدلانديرماق دا، عيرقچيليقدير).
٢-توركييه- بالكانلار-قيبريس`ده ياشايان "تورك" خالقينين ميللي (ائتنيك)آدي اولاراق. بو آنلامدا بو اوچ قوروپدان اولان كيمسه له ر، توركييه وطه نداشي اولسونلار و يا اولماسينلار، "تورك" ساييليرلار.
٣-"توركول" (توركيك) ديلله ري عاييله سينه منسوب ديلله ر و بو ديلله ري قونوشان خالقلار اوچون (ديلله ر عاييله سي آدي اولاراق). (سؤزوموزده آوروپا كؤكه نلي "توركيك" كلمه سينه قارشيليق "توركول" كلمه سي ايشله ديلير).
باشقا طره فده ن توركييه`ده "تورك" آدي ميللي بير آد (ائتنيك آد) اولاراق ايشله ديلدييينده تكجه توركييه (و بالكانلار-قيبريس) توركله ريني اؤز ايچينه آلير و اؤرنه يين عيراق، سورييه و ايران`دا ياشايانلاري، حتتا بونلار اؤزله ريني "تورك" آدلانديرسالار بيله، قاپسامير. توركييه رسمي گؤروشو "تورك"و تكجه اؤزله رينين ميللي آدي (ائتنيك آدي) اولاراق قبول ائدير.
توركييه رسمي گؤروشو، "تورك"و ميللي آد اولاراق تكجه اؤزله رينينكي بيلدييينده ن دولايي دا، اؤته كي "توركول" (توركيك) ميلله تله ره، بيره ر باشقا ميللي آد بولموش و يا قوندارميشدير. اؤرنه يين قازاق، اؤزبه ك، اويقور، تاتار، توركمه ن، قيرقيز، ... بيزه ايسه اؤزه ل بير ميللي آد تاپاماديقلاريندان دولايي، گئچميشده عره ب گزگينله رينين آزه ربايجان`دا ايشله ك اولان بير سيرا "ايراني" (ايرانيك) ديلله ريني آدلانديرماق اوچون قوللانديقلاري و بوگون ده پان ايرانيستله ر و ايران دئوله تينين بيزي آدلانديرمادا ايشله تدييي "آزه ري" آديني منيمسه ميشله ر.
سونوجدا توركييه رسمي گؤروشو، ميلله ت آدي اولاراق، اؤزله ريني "تورك" و بيزي "آزه ري" و ان ياخشي حالدا "آزه ري توركو" (سولانديريلميش تورك) دييه تانيملايير و بيلير. باشقا بير دئييشله توركييه ليله ر بيزيم ده اورتاق اولدوغوموز "تورك" ميللي آديني موصاديره ائتميش، داها دوغروسو بو ميللي آدي بيزده ن چالميشلار. اونوتولماماليدير توركييه`ده اؤزله ريني "عوثمانلي" آدلانديرديقلاري زامانلاردا، بيز اؤزوموزو "تورك" آدلانديريرديق، ايندي ده "تورك" آدلانديريريق.
منيم بو قونوداكي گؤروشله ريم اؤزه تله بئله دير:
١-"آزه ري" آديني، "تورك" خالقي و ديلي اوچون قوللانماق، تمه لسيز و يانليشدير. بو آد، نه ايران`دا، نه توركييه`ده، نه ده اينگيليزجه ده بيز و ديليميزي آدلانديرماق اوچون ايشله ديلمه مه ليدير.
٢-"توركول" (توركيك) خالق و ميلله تله ر هر بيري اؤز به يه نديكله ري، منيمسه ديكله ري و ايشله تديكله ري آدلارلا آدلانديريلماليديرلار. اؤرنه يين اؤزبه¬ك، اويقور، تاتار، توركمه ن، قازاق، قيرقيز، ....
٣-"توركول" (توركيك) خالقلار آراسيندا ميللي آدي اورتاق و "تورك" اولان ايكي ميلله ت واردير. او دا بيز و توركييه-بالكان-قيبريس`ده اولانلاردير. بو ايكي ميلله تي آدلانديراندا، اؤزه لليكله بونلاري بير بيرينده ن آييرت ائتمه ك ايسته ركه ن، "توركييه توركو"، و "آزه ربايجان توركو" دييه آدلانديرماليييق. نئجه كي "بالكان توركو" و "قيبريس توركو" دئييريك.
٤-آجي گرچه ك بودور كي ميللي آديميز اولان "تورك"و تكجه ايران دئوله تي و پان ايرانيستله ر دئييل، توركييه رسمي گؤروشو ده بيزيم اليميزده ن آلمايا، بيزده ن چالمايا قالخيشميشدير. بو داورانيش، كسينليكله بيزيم قبول ائده بيله جه ييميز بير داورانيش دئييلدير.
٥-توركييه توركله ري، اؤزه لليكله بو اؤلكه نين ائليتي و رسمي گؤروشو، بيزيم ميللي آديميز اولان "تورك"و بيزه گئري قايتارماق و داها دوغروسو "تورك" ميللي آديني بيزيمله پايلاشماق زورونداندير. توركييه رسمي گؤروشو، "تورك"ون (ميلله ت آدي و ائتنيك آد اولاراق) تكجه اونلاري دئييل، بيزي ده تمثيل ائتديييني، بو ميللي آدين ايكي ميلله ته عاييد اولدوغونو قبول ائتمه لي و بو گرچه يه سايقي گؤسته رمه ليدير.
٦-بو دوغرولتودا، توركييه مئديياسيندا چيخان "تورك-ايران ايليشگيله ري" كيمي تركيبله ر، تمه لده ن يانليشدير. بيرينجيسي بونا گؤره كي "ايران" بير دئوله ت آديدير، ميلله ت آدي دئييلدير. دولاييسي ايله "ايران"ين قارشيليغي "توركييه" اولماليدير و نه "تورك". ايكينجيسي "تورك"، توركييه دئوله تي ايله ائشيت توتولاماز، توركييه دئوله تي بوتون توركييه ليله رين و نه تكجه بو اؤلكه ده ياشايان توركله¬رين دئوله تيدير. آيريجا تورك"ده ن آماج بير ميلله ت ايسه ده، اونو توركييه`ده ياشايانلارا تكه ل و اؤزه ل ائتمه ك يانليشدير. "تورك"، توركييه توركله رينين ميللي آدي اولدوغو قده ر، بيزيم ده ميللي آديميزدير.
سايقيلاريملا
مئهران باهارلي
Türkiyә’dә “Türk” vә “Âzәri” milli adlarının yanlış işlәdilişi
Sayın M. Ucal Ulutürk, Salam:
Yazışmanız önәmli bir qonu üzәrinәdir.
Sayın Ârif Kәskin’in yazılarını gәnәldә izlәyәrәm. Mәncә Ârif Kәskin dәyәrli düşünür vә teorisiyәnlәrimizdәn biridir. “Türk” vә “Âzәri” kәlmәlәrinin Türkiyә’dә necә işlәdildiyi haqqında söylәdiklәri dә doğrudur. Mәn dә bunun belә olduğunu bilirdim.
Ancaq bu kәlmәlәrin necә işlәdilmәsi gәrәkdiyi haqqında mәn sizin kimi düşünürәm. Mәncә Türkiyә’dә “Âzәri” vә özәlliklә “Türk” adları yanlış biçim vә anlamlarda işlәdilir. Biz, başda Türkiyә’dә olanlarımız, bu adların Türkiyә’dә işlәdilәn yanlış anlamlarına diqqәt etmәli vә onların doğru anlam vә biçimdә qullanılmasına özәn göstәrmәliyik. Zaman içindә dә oradakı yanlış işlәdilişi düzәltmәliyik.
Türkiyә’dә “Türk” üç ayrı anlamda işlәdilir:
1-Türkiyәli (Yurtdaşlıq vә vәtәndaşlıq adı olaraq): Bu anlamda Türkiyә’dә yaşayan “Kürd”lәr dә “Türk” sayılır. Bu anayasal qullanış, yanlış olmaqla birlikdә ırqçı bir tәmәlә dayanır. Hәr hansı bir ölkәdә bütün yurtdaşları o ölkәdә yaşayan tәk bir etnik qurubun adı ilә adlandırmaq, ırqçılıqdır. (Bu nәdәnlә Azәrbaycan Cumhuriyәtindә hәm “Türk” etnik qurubu vә hәm bu ölkәnin bütün vәtәndaşlarını “Azәrbaycanlı” diyә adlandırmaq da ırqçılıqdır).
2-Türkiyә-Balķanlar-Qibris’dә yaşayan Türk xalqının milli (etnik) adı olaraq: Bu anlamda, bu üç qurupdan olan kimsәlәr, Türkiyә vәtәndaşı olsunlar vәya olmasınlar, “Türk” sayılırlar.
3-Türkül (Turkic) dillәri âyilәsinә mәnsub dillәr vә bu dillәri qonuşan xalqlar: (Dillәr âyilәsi adı olaraq). Sözümüz’dә isә Avropa kökәnli “Turkic” kәlmәsinә qarşılıq “Türkül” kәlmәsi işlәdilir.
Başqa tәrәfdәn, Türkiyә’dә “Türk” adı milli (etnik) bir ad olaraq işlәdildiyindә, tәkcә Türkiyә vә Balķanlar-Qibris Türklәrini öz içinә alır vә örnәyin İraq, Suriyә vә İran’da yaşayanları, hәtta bunlar özlәrini “Türk” adlandırsalar bilә qapsamır. Türkiyә rәsmi görüşü, “Türk”ü tәkcә özlәrinin milli (etnik) adı olaraq qәbul edir.
Türkiyә rәsmi görüşü, “Türk”ü milli ad olaraq tәkcә özlәrininki bildiyindәn dolayı da, ötәki Türkül (Turkic) millәtlәrә birәr başqa milli ad bulmuş vәya qondarmışdır. Örnәyin Qazaq, Özbәk, Uyqur, Tatar, Türkmәn, Qırqız, .... Bizә isә özәl bir milli ad tapamadıqlarından dolayı, geçmişdә Ərәb gәzginlәrinin Azәrbaycan’da işlәk olan İrani (Iranic) dillәrini adlandırmaq üçün qullandıqları vә bugün dә Paniranistlәr vә İran devlәtinin bizi adlandırmada işlәtdiyi “Âzәri” adını mәnimsәmişlәr.
Sonucda Türkiyә rәsmi görüşü, millәt adı olaraq özlәrini “Türk” vә bizi “Âzәri” vә әn yaxşı halda “Âzәri Türkü” (sulandırılmış Türk) diyә tanımlayır vә bilir. Başqa bir deyişlә, Türkiyәlilәr bizim dә ortaq olduğumuz “Türk” milli adını musadirә etmiş, daha doğrusu bu milli adı bizdәn çalmışlar. Unutulmamalıdır Türkiyә’dә özlәrini “Osmanlı” adlandırdıqları zamanlarda, biz özümüzü “Türk” adlandırırdıq, indi dә “Türk” adlandırırıq.
Mәnim bu qonudakı görüşlәrim özәtlә belәdir:
1-“Âzәri” adını, “Türk” xalqı vә dili üçün qullanmaq tәmәlsiz vә yanlışdır. Bu ad nә İran’da, nә Türkiyә’dә, nә dә İngilizcәdә biz vә dilimizi adlandırmaq üçün işlәdilmәmәlidir.
2-Türkül (Turkic) xalq vә millәtlәr hәr biri öz bәyәndiklәri, mәnimsәdiklәri vә işlәtdiklәri adlarla adlandırılmalıdırlar. Örnәyin Özbәk, Uyqur, Tatar, Türkmәn, Qazaq, Qırqız, ....
3-Türkül (Turkic) xalqlar arasında, milli adı ortaq vә “Türk” olan iki millәt vardır. O da biz vә Türkiyә-Balķan-Qibris’dә olanlardır. Bu iki millәti adlandıranda, özәlliklә bunları bir birindәn ayırt etmәk istәrkәn, “Türkiyә Türkü” vә “Azәrbaycan Türkü” diyә adlandırmalıyıq. Necәki “Balķan Türkü” vә “Qibris Türkü” deyirik.
4-Acı gәrçәk budur ki milli adımız olan “Türk”ü, tәkcә İran devlәti vә Paniranistlәr deyil, Türkiyә rәsmi görüşü dә bizim әlimizdәn almaya, bizdәn çalmaya qalxışmışdır. Bu davranış kәsinliklә bizim qәbul edәbilәcәyimiz bir davranış deyildir.
5-Türkiyә Türklәri, özәlliklә bu ölkәnin eliti vә rәsmi görüşü, bizim milli adımız olan “Türk”ü bizә qaytarmaq vә daha doğrusu “Türk” milli adınını bizimlә paylaşmaq zorundadır. Türkiyә rәsmi görüşü, “Türk”ün millәt adı vә etnik ad olaraq tәkcә onları deyil bizi dә tәmsil etdiyini, bu milli adın iki millәtә âyid olduğunu qәbul etmәli vә bu gәrçәyә sayqı göstәrmәlidir.
6-Bu doğrultuda, Türkiyә mediyasında çıxan “Türk-İran ilişgilәri” kimi tәrkiblәr tәmәldәn yanlışdır. Birincisi buna görә ki “İran” bir devlәt adıdır, millәt adı deyildir. Dolayısı ilә “İran”ın qarşılığı “Türkiyә” olmalıdır vә nә “Türk”. İkincisi “Türk”, Türkiyә devlәti ilә eşit tutulamaz, Türkiyә devlәti bütün Türkiyәlilәrin vә nә tәkcә bu ölkәdә yaşayan Türklәrin devlәtidir. Ayrıca “Türk”dәn amac, bir millәt isә dә, onu Türkiyә’dә yaşayanlara tәkәl vә özәl etmәk yanlışdır. “Türk”, Türkiyәlilәrin milli adı olduğu qәdәr, bizim dә milli adımızdır.
Sayqılarımla
Mehran Baharlı
----------------
From: M. Ucal Uluturk
Subject: Yan: [TurkNews] Türkiye’nin Ortadoğu Politikasında Paradigma Değişikliği
To: AzerNews@yahoogroups.com
Date: Tuesday, September 1, 2009, 2:58 AM
Sayin Arif Keskin yine `Turkiye dis politikasi`ni, `TURK dis politikasi` olarak adlandirmislar!
Sayin Keskin`e bi sorum var:
Siz Quzey Azerbaycan ile ilgili bunun kimi bi yazida, acaba `Azerbaycan dis politikasi` yerine 'TURK dis politikai` terimini islder misiniz?
tesekkurler
------------------------
آرديني اوخويون- Ardını Oxuyun!
Yazan- يازانmehran bahari-چولا-1:35 PM
Tuesday, September 15, 2009
رسميت زبان تركي، كنگره ها و قطعنامه هاي زبان مادري
مهران بهاري
٠٧ يئلين آي، تويوق ايلي، ٢٠٠٥
توضيح عكس: زبان تركي از زبانهاي رسمي بكار برده شده بر ضرب سكه در ايران بوده است. قريب به تمام دولتهاي تركي حاكم بر ايران، زبان و عبارات تركي با خط عربي و يا اويغوري را به عنوان زباني رسمي و دولتي در سكه ها، مهرها، طغراها، توقيعات، فرمانها و نامه هاي خود بكار برده اند. سلسله هاي موغول، ايلخاني (هولاكويي)، جلايري (ايلكاني)، چوپاني، اينجويي (آل مظفر)، تيموري (گوركاني و ميرانشاهان)، قاراقويونلو (بارانلو)، آغ قويونلو (بايندري)، صفوي (قزلباشها)، افشار و قاجار در ميان اين دولتهاي تركي هستند. بر اغلب سكه هاي ترك، عبارت سؤزوموز (سوزيموز، سيوزمز) و يا بعضا سؤزوم (سزم) به معني "فرمان ما" ضرب و نام سلاطين ترك به زبان تركي و به يكي از سه خط اويغوري، عربي و چيني نگاشته ميشده است.
سؤزوموز
سال پيش در ايران قطعنامه "آزربايجان دانيشير- آزربايجان سخن ميگويد" همراه با ترجمه آن به زبانهاي فارسي، عربي و انگليسي منتشر گرديد. اين قطعنامه كه تاكنون به امضاي هزاران تن رسيده و در مجامع جهاني انعكاس وسيعي داشته است، عليرغم اهميت و نكات بسيار مثبت آن مانند تاكيد صريح بر لزوم گذر به نظام فدرالي در ايران؛ داراي تناقضات داخلي چندي مانند كاربرد همزمان تعبيرات يك ملت (ملت ايران)، چند ملت (ايران كثيرالمله) و چند قوم (تنوع قومي) نيز بود. حال آنكه با ابزاري مانند "يك ملت" و "قوم" نه ميتوان مساله ملي در ايران را به درستي درك و تبيين كرد و نه ميتوان آنرا حل نمود. همچنين در سال گذشته، به مناسبت روز جهاني زبان مادري نخستين كنگره زبان مادري در مركز آزربايجان تبريز برگزار گرديد. از نكات بسيار مثبت قطعنامه اين كنگره نام بردن از "مليتهاي ايران" و "زبان تركي" به جاي ترمهاي دولتي-راسيستي "قوم" و "آزري" است. ("قوم"، "آزري"، "زبان محلي"، "تدريس ادبيات به زبان مادري"به جاي "تحصيل به زبان ملي تركي" و "رسمي شدن آن در دولت مركزي" و .... جزء خزينه لغات و گفتمان پان ايرانيسم بوده و مطلقا ميبايد از فرهنگ سياسي ايران و بويژه فرهنگ سياسي ترك-آزربايجاني حذف شوند).
اين قطعنامه ها و نظاير آنان، با توجه به انعكاس و ثبت آنها در مجامع جهاني، اسناد تاريخي بسيار مهمي در سير مبارزات دمكراتيك خلق ترك و آزربايجان و ديگر ملل ايراني، روند مدني و معاصر شدن و آشتي جامعه ايراني با حقوق بشر، دمكراسي و مدرنيته ميباشند. با اينهمه قطعنامه هاي مذكور داراي دو كمبود اساسي، يعني نبود دو خواست حياتي و بنيادي "انجام اصلاحات دمكراتيك زباني در قانون اساسي موجود" و "رسميت يافتن زبان تركي" بودند. عدم اشاره، تاكيد و تلفظ اين دو خواست اهمالي بزرگ و غيرقابل توجيه در آنها بشمار ميرود.
لزوم اصلاحات دمكراتيك زباني در قانون اساسي
در قطعنامه روز زبان مادري اشاره اي به بعد حقوقي-قانوني مساله زبانهاي ملل ايراني و لزوم انجام اصلاحات در قانون اساسي و گنجاندن خواست دمكراتيك رسميت زبان تركي در آن نشده است. اصل ١٥ قانون اساسي فعلي، در راستاي نژادپرستي زباني (لينگوئيسيسم) و قوميتگرائي افراطي فارسي، زبان و خط فارسي را تنها زبان و خط رسمي كشور و دولت ايران، حتي زبان و خط مشترك همه مردم و ملل ساكن در ايران اعلام كرده است. اين اصل حتي در مقايسه با قانون اساسي مشروطيت نيز، كه در آن فقره اي در باره زبان رسمي وجود نداشت، اصلي عقب مانده و راسيستي است. (در قانون اساسي بعد از انقلاب مشروطيت ١٩٠٦ زبان رسمي كشور قيد نشده بود. با حركت از اين نقطه تسليت نامه ي مجلس اول در مرگ مظفرالدين شاه قاجار، در روزنامه ي مجلس به دو زبان فارسي و تركي چاپ گرديده است. دكتر ض. صدر، روزگار نو، شماره يِ آزر ١٣٧٥، ص ٦٨). اصول غيردمكراتيك ١٥ و ١٩ قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران، با رسميت دادن انحصاري به زبان و خط فارسي و به رسميت نشناختن وجود و هويت ملل مختلف در ايران (از جمله با تاكيد به "ملت ايران" به جاي "ملتهاي ايران")، خود از ريشه هاي مساله ملي و زباني در ايران شمرده ميشوند.
در ايران زبان اكثريت مردم از طرف دولت قانونا و حقوقا به رسميت شناخته نشده و در عمل اكثريت مطلق شهروندان و مليتهاي آن - به غير از فارسها و قسما ارمنيها - نسلهاست از كاربرد رسمي زبان ملي و مادري خود در همه عرصه هاي دولتي و اجتماعي، در ادارات و محاكم و مكاتبات رسمي، علائم خياباني و رسانه هاي عمومي سراسري و از حق تعليم و تعلم به زبانهاي ملي و مادري، از حق داشتن مراكز آموزشي و از امكانات گسترش فرهنگ خويش همانگونه كه فارسها از آن برخوردارند محروم نگاه داشته شده اند. و اين در حالي است كه در قانون اساسي كشور، زبان محلي قوم اقليت ٣٥٪ ي فارس، يگانه زبان رسمي و دولتي كشور كثيرالمله ايران و زبان جانشين و اجباري در همه عرصه هاي دولتي، اجتماعي، آموزشي و اقتصادي اعلام شده و از حمايت بي قيد و شرط و همه جانبه دولت جمهوري اسلامي برخوردار است.
هرگونه گشايش دمكراتيك در مساله ملي در ايران، از تغيير قانون اساسي به شدت عقب مانده فعلي كه با روح قوميتگرايي افراطي فارسي، كولونياليسم فرهنگي و نژادپرستي زباني (لينگوئيسيسم) نگاشته شده است شروع ميشود. پايان دادن به رسميت انحصاري زبان فارسي در قانون اساسي، نخستين نشانه ملموس آغاز روند واقعي پلوراليسم، دمكراتيزاسيون، معاصرشدن جامعه ايراني و دولت ايران و احترام گذاردن آن به هويت و حقوق شهروندان ايراني خواهد بود. در هر فراخواني براي دمكراسي و برابري ملل و زبانهايشان در ايران، ميبايست پيش از همه چيز لزوم تغييرات دمكراتيك و بازنويسي قانون اساسي خواسته شده باشد. هر حق و هر حقوقي كه براي خلق، زبان و فرهنگ فارسي رسما شناخته شده، قانونا تضمين و در عمل اجرا ميشود ميبايد عينا براي ملتها و ديگر گروههاي ملي ايران، زبانها و فرهنگهايشان نيز شناخته، تضمين و اجرا گردد.
رسميت زبان تركي، تنها تضمين عملي احترام به حقوق زباني خلق ترك در ايران
از نقيصه هاي قطعنامه روز زبان مادري، عدم اشاره و تاكيد نكردن به كليد حل مساله زبانهاي ملي يعني خواست محوري رسمي شدن زبانهاي ملي و بويژه زبان سراسري تركي - كه ذاتا در ايران به مدت دهها قرن زباني دولتي بوده است- ميباشد. خواست آموزش زبانهاي مادري و يا تحصيل به زبان تركي در ايران كه علي رغم تصريح قانون اساسي هرگز اراده سياسي اي براي اجراي آن در جمهوري اسلامي موجود نشد، به تنهايي و بدون رسمي شدن زبان تركي، شعاري عقيم و كوته نگرانه، خواستي بدون ضمانت اجرايي، واپس گرايانه و بدون آينده است و نشان از نشناختن قدرت نهادينه شده قوميتگرايان فارس در نظام دولتي ايران دارد. حتي در صورت اجراي اين اصول نارسا و اعاده برخي از حقوق معوقه ملي، زباني و فرهنگي ملل غيرفارس ايراني؛ اگر اين حقوق مستظهر به ذكر و تاكيد صريح رسمي بودن زبانها و برابري مطلق ملل ايراني در قانون اساسي اي مدرن و دمكراتيك نبوده باشند، هيچگونه تضمين عملي براي ادامه پايبندي دولت به اجراي آنها و قلع و قمع نشدنشان در آينده از سوي دولتها وجود نخواهد داشت. در شرايط ايران، تنها تضمين برابري زبانهاي فارسي و تركي و خلق هاي فارس و ترك، رسميت هر دو زبان تركي و فارسي و شناخته شدن و تصريح حقوقي و قانوني برابري اين دو خلق و اين دو زبان در قانون اساسي است. تجربيات سده اخير بوضوح نشانگر اين حقيقت است كه حل مساله برابري ملل ايراني و پاكسازي بقاياي نژادپرستي زباني (لينگوئيسيسم) و كولونياليسم فارسي ريشه دار و نهادينه شده از ساختار دولت ايران، امري نيست كه بدون داشتن پشتوانه قانون اساسي مدرن، دمكراتيك و عادلانه و تنها با بخشنامه هاي دولتي و يا سليقه فردي اين و يا آن مقام دولتي محلي و يا حتي حكومتها، امكان پذير باشد:
تجربه اول: پس از انقلاب ناكام مشروطيت ايران كه اساسا منشا تركي-آزربايجاني داشت و متاثر از تحولات تركيه (عثماني) و قفقاز روسيه (آزربايجان شمالي) و نتيجه آشنايي دولت و آريستوكراسي ترك-آزربايجاني قاجار با جهان غرب بود، قانون اساسي مشروطيت به تصويب رسيد. در اين قانون هيچكدام از زبانهاي فارسي و تركي رسمي و دولتي نبودند. اما اين بيطرفي و موازنه منفي قانوني، در عمل مانع از رخنه و تسلط نژادپرستي زباني و قوميتگرايي فارسي بر اركان دولت نگرديد.
تجربه دوم: با ايجاد حكومت ملي آزربايجان به سال ١٣٢٤ اين دولت زبان تركي را زبان رسمي دولت خويش اعلام نمود. اما در عمل دولت مركزي كه با عقد قراردادهايي با حكومت آزربايجان رسميت زبان تركي در خطه آزربايجان را كرها پذيرفته بود، از اجراي مفاد اين قراردادها سرپيچي نموده و پس از يورش به آزربايجان و به آتش كشيدن كتب تركي و تخريب و غارت مراكز آموزشي تركي، نه تنها زبان تركي در آزربايجان را رسما ممنوعه اعلام كرد، بلكه سياست همه جانبه ريشه كردن زبان تركي و امحاء هويت و ملت ترك در كل ايران را تشديد نمود.
تجربه سوم: پس از ساقط شدن دولت استعمار نشانده و پان ايرانيست پهلوي، در قانون اساسي جمهوري اسلامي حق آموزش ادبيات زبانهاي ملل ايراني به صورتي بسيار ناقص شناخته شد. اما پس از گذشت ٢٦ سال از تصويب اين قانون، هنوز اكثريت مردم و در اين ميان خلق ترك در سراسر ايران از آموزش به زبان ملي و مادري خود محروم نگاه داشته شده اند و دولت همچنان به لطائف الحيل از اجراي آن جلوگيري مينمايد.
سه تجربه قانون اساسي مشروطيت، توافقنامه هاي دولتين تبريز و تهران (آزربايجان و فارسستان) در دوره حكومت ملي آزربايجان و قانون اساسي جمهوري اسلامي نشان ميدهند كه - با توجه به قبضه شدن دولت ايران توسط قوميتگرايان افراطي فارس- كوچكترين اميدي به شناخته شدن حقوق زباني ملل ايراني، بدون رسمي و دولتي اعلام شدن زبانهاي ملي ايران و در راس آنها زبان سراسري تركي و انعكاس صريح اين حق دمكراتيك در قانون اساسي كشور وجود ندارد. در غير اينصورت، همانگونه تاكنون بوده است، مقامات دولتي همواره و به طور كيفي، بدون ارائه هيچ دليل و عذري و با فراغ خاطر، هر آن كه اراده نمايند ميتوانند از تحصيل به زبان مادري، حتي از سخن گفتن كودكان به تركي، از انتشار نشريات تركي و تركي نويسي، از كاربرد نامهاي تركي افراد و مغازه ها، از برگزاري كنگره هاي زبان مادري و..... نيز ممانعت كنند. چنانچه اخيرا:
-مقامات استان آزربايجان شرقي، بدون ارائه هر گونه دليلي از برگزاري دومين كنگره زبان مادري در تبريز ممانعت بعمل آورده اند،
-در برخي مدارس آزربايجان صندوقهاي جريمه براي تركي حرف زدن گذاشته شده است،
-شيوهنامه نشريات دانشجويي كاربرد نوشته هاي تركي و ديگر زبانهاي غيرفارسي را به سقف ٢٠% مطالب هر نشريه محدود نموده است،
-در برخي از شهرهاي آزربايجان كاربرد الفباي تركي لاتين در نشريات و استفاده از نامهاي تركي در نام مغازه ها گرديده است و .....
در اينجا مي بايست تاكيد كرد كه رفتار ظاهرا كيفي مقامات ترك ستيز استانهاي آزربايجاني و ديگر مناطق ترك نشين ايران و آزادي بيحد و حصر آنها در محدود نمودن حقوق ملي خلق ترك و دشمني با زبان و فرهنگ و هويت تركي، آنچنانكه بنظر ميرسند كيفي نبوده، در اصل جزئي از سياستهاي راهبردي و كلي دولتند.
رسمي شدن زبان ملي تركي، خواستي استراتژيک
در ايران و آزربايجان، ضرورت گذار از ذهنيتهاي سنتي و روشهاي کنوني و دمکراتيزه کردن سياست تركي به ميان آمده است. راه رسيدن به دمکراسي و حقوق ملي خلق ترك در ايران ميبايست با ديدگاه و راهکارهايي نوين هموار گردد. خواست استراتژيك "رسميت زبان تركي" در صدر اين راهكارها جاي دارد. رسمي بودن انحصاري زبان فارسي از همه جهت بر عليه منافع استراتژيك خلق ترك و زبان و فرهنگ تركي در ايران است. رسمي و دولتي شدن دوباره زبان تركي در ايران و ضرورت انجام تغييرات لازمه در اين راستا در قانون اساسي، اساسيترين، عاجلترين و غيرقابل چانه زني ترين نياز فرهنگي، حق طبيعي و خواست دمكراتيك مردم ترك در ايران است. هر كس با هر مشرب سياسي و از هر زاويه اي كه به اين مسئله نگاه كند؛ ايراندوستي، حقوق بشر، اسلاميت، پراگماتيسم سياسي، دمكراسي، توسعه اجتماعي-سياسي، مدرنيت .... ميبايست مصرا خواستار دولتي و رسمي شدن زبان تركي در ايران گردد. و البته مقصد نه در سطح منطقه اي و محلي (مثلا در آزربايجان) است، بلكه زبان سراسري تركي علاوه بر رسمي بودن در آزربايجان، شمال خراسان و جنوب ايران، ميبايست مانند گذشته يكي از زبانهاي رسمي و دولتي دولت مركزي ايران و در سطح سراسري باشد.
در ايران رسمي و دولتي شدن تنها زبان فارسي (و غيررسمي و غيردولتي شمرده شدن همه زبانهاي ديگر) محصول شرايط خاص سياسي ايران و جهان در آغاز قرن بيستم، در نتيجه و نشان نبود شرايط دمكراتيك، فقدان آگاهي و روشنگري در جامعه ايراني و عقب ماندگي آن، بيگانگي عميق ايرانيان و دولتيان با مقوله و مصاديق حقوق بشر، بي توجهي نخبگان و سياسيون به واقعيات ائتنيكي و تركيب ملي مردم كشور، دوري از سنن فرهنگي ايران و شعائر تمدن اسلامي، ناديده گرفتن نقش و موقعيت هزار ساله زبان تركي در سلسله ها، دربارها و ارتشهاي حاكم بر ايران، رواج انديشه نژادپرستي در آنروزگار در تمام دنيا و بويژه نبود خودآگاهي ملي در خلق ترك ايران و غفلت مهلك نخبگان سياسي و فرهنگي اش، يادگار استيلاي استعمار انگليس بر كشور، خواست و توطئه اين دولت، كودتاي نظامي پهلويها و .... بوده است. با هـويدا شدن شكل افراطي، برتري طلب، استعمارگر و نژادپرست ناسيوناليسم فارسي به جاي ميهن پرستي و ايران دوستي، و تبليغ و تدوين آن در داخل كشور بين دولتمردان و فرهنگيان و روحانيون و نظاميان، در پايان قرن نوزدهم مسئله زبان واحد و تـنش هاي ملي در اين مورد نيز آغاز شده و سرانجام پس از قريب به ٨٥ سال موقعيت زبان اقليت قومي فارس، جبرا و بزور سرنيزه حكومت دست نشانده رضاخاني و دوام آن، بعنوان تنها زبان دولتي و رسمي و رابط در ايران در تمامي زمينه هاي فرهنگي، آموزشي، اداري، كشوري و سياسي تثبيت گرديده است.
با اين اوصاف، تن در دادن به رسميت انحصاري زبان فارسي، به معني تاييد ادامه ذهنيت نژادپرستانه و استعمارگرانه، صحه گذاردن بر تبعيض ميان گروههاي گوناگون شهروندان و ملتهاي ايران و مشخصا انكار هويت و حقوق خلق ترك بوده و در ضديت با حقوق اساسي بشر، استقلال، ميهن دوستي، تجدد و توسعه و پيشرفت است. رسمي و دولتي بودن انحصاري زبان فارسي و رسمي و دولتي نبودن زبان تركي در ايران تماما در ضديت با خواستهاي دمكراتيك و منافع ملي خلق ترك در ايران بوده و به لحاظ خلق ترك كوچكترين مشروعيتي ندارد و مطلقا غيرقابل قبول است. تا زماني كه زبان فارسي يگانه زبان رسمي و دولتي در ايران و در سطح سراسري باشد، روح استعمار و نژادپرستي و سياستهاي ناشي از آنها در كشور ايران حضور خواهد داشت.
شرط مشاركت در روندهاي سراسري: رسميت زبان تركي
براي اينکه فرد ترك بتواند با هويت تركي خود قبول وظيفه و مسئوليت نموده و با شوق و پشتکار در روندهاي گوناگون زندگي خويش و حيات اجتماعي كشور دخيل باشد، بايستي زبان تركي در ايران به رسميت شناخته شود. تائيد و قبول اين درخواست از طرف سردمداران دولتي و حکومتي ايران، داراي اهميتي استراتژيک بوده و ميتواند مانند يک نيروي محرکه جامعه تركي را به حرکت در بياورد. از اين روست كه ميبايد تغيير قانون اساسي و رسمي و دولتي شدن دوباره زبان تركي در آن، همراه با حق ايجاد تشکيلات و تحزب آزاد براي تركها يك صدا به پيش شرط اصلي خلق ترك و همه نمايندگان و منسوبين فرهنگي و سياسي آن براي شرکت در پروسههاي سراسري در ايران و اشتراك در همه مناسبتها از جمله در هرگونه حمايت از هر شخصيت و كانديدا و فرقه و نهاد و حزب و حكومت و ..... در انتخابات نمايندگان مجالس مختلف و بويژه انتخابات رئيس جمهوري تبديل شود. وظيفه روشنفكران ترك ايراني، تلاش براي درك ضرورت و ماهيت استراتژيك اين خواست كليدي، همگاني و توده اي نمودن سريع آن در ميان پاره هاي خلق ترك در سراسر ايران، انعكاس رسمي و هر چه گسترده اين خواست ملي در تمام پلاتفرمهاي فرهنگي و سياسي داخل و خارج كشوري و تثبيت و تسجيل آن در بالاترين سطوح نهادهاي بين المللي است. و جاي خوشبختي بسيار است كه عمده روشنفكران ترك ايراني نيز مسئولانه و عملا در اين جهت گام برميدارند . (نگاه كنيد به نوشته: من از رسميت بخشيدن به زبان تركي سخن ميگويم).
خطاي استراتژيك برخي از فعالين ترك
در دهمين نشست پارلمان ادبيات دانشجويي ايران مدير جلسه وحيد حيدري گفته است: "در طول تاريخ، به خاطر سيستم حكومتها در حمايت از يك زبان و يك ملت، بقيه زبانها به اعدام و حبس ابد فرهنگي محكوم شدهاند". وي با تاكيد بر لزوم به رسميت شناختن زبان تركي ايران بهعنوان زباني كه از نظر مخاطب در اكثريت است، در كنار زبان فارسي و همچنين اجازه تدريس به زبان كردي ايراني در مدرسههاي كردنشين در گام اول، اضافه نموده است: "كشورهاي بيگانه دوست دارند امتياز چند زبانه كردن ايران را به نام خود ثبت كنند و با اين حركت دايگان مهربانتر از مادر شوند. ولي مسؤولان امر بايد در جهت به رسميت شناختن آنها اقدام كنند؛ زيرا اينجا نه افغانستان است؛ نه عراق. اينجا ايران است". با وجود چنين نهادهاي سراسري دمكراتيك ايراني كه صراحتا خواستار رسميت زبان تركي در ايران شده اند، متاسفانه و با حيرت فراوان شاهديم كه در بعضي از نوشته و ديدارهاي ف
| 
