Türkiyǝdǝ İran Türklǝri nǝdǝn Əcǝmlǝşir. Rûşǝni Bǝy. 1921
------------------------------------------------------------
RÛŞENİ BƏY: İRAN TÜRKLƏRİNİN HÜRRİYƏT VƏ İSTİQLALI TƏBİİ VƏ İNSÂNİ BİR HAQDIR- 1921
“Türkiyǝ, dünyanın muvazinǝt kǝffǝlǝrindǝ ağır basabilmǝk üçün, hǝr şeydǝn ǝvvǝl İran Türklǝrini ǝsarǝtdǝn qurtarmalı vǝ şǝrq hududumuzda quvvǝtli bir Türk Cumhuriyǝtinǝ istinad etmǝlidir. Bunun üçün, İran Türklǝrinin hürriyyǝt vǝ istiqlalı tǝbii vǝ insâni bir haq olmaqla bǝrabǝr, bizim üçün dǝ zǝruri vǝ hǝyâti bir mǝsǝlǝdir.”
روشني بهي: ايران توركلهرينين حورريهت و ايستيقلالي، طبيعي و اينساني بير حاقدير- ١٩٢١
"توركييه، دونيانين مووازينهت كففهلهرينده آغير باسابيلمهك اوچون، هر شئيدهن اهووهل ايران توركلهريني اسارهتدهن قورتارمالي و شرق حودودموزدا قووهتلي بير تورك جومهورييهتينه ايستيناد ائتمهليدير. بونون اوچون، ايران توركلهرينين حوررييهت و ايستيقلالي طبيعي و اينساني بير حاق اولماقلا برابهر، بيزم اوچون ده ضروري و حهياتي بير مسالهدير".
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------
دئشيلمهيه مؤحتاج بير درد: توركييهده ايران توركلهري ندهن عجهملهشير؟
روشهني بهي. ١٩٢١
حاضيرلايان: مئهران باهارلي
١-لاتين يازيسي ايله
٢-اؤزگون عرهب يازيسي ايله
Deşilmeye möhtac bir dǝrd: Türkiyǝdǝ İran Türklǝri nǝdǝn Əcǝmlǝşir. Rûşǝni Bǝy. 1921
Hazırlayan: Mehran Baharlı
1-Latın yazısı ilǝ
2-Özgün Ərǝb yazısı ilǝ
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Deşilmeğe muhtaç bir dert
Türkiyede İran Türkleri neden acemleşiyor?
25 Ağustos 1340 (1921)
Umumiyetle Türklük temsil meyilleri göstermiyor. Büyümek isteyen bir millet böyle yanılsa bir yolda kalamaz.
Bu makale ile büyük bir yaramızı deşmek isterim: Asırlarca derinleşerek müzminleşen yaralar mutlaka deşilmelidir. Çünkü başka türlü tedavi edilemez. Biz dâima yabancı bir tabiiyetle karşımıza çıkan insanları Türkün vǝ Türklüğün fevkinde mantıksız bir hürmetle karşılıyoruz. Bu, bizim bir kaş asırlık hastalığımızdır. Her hususta yabancının işini yabancı olduğu için tesri eder vǝ Türkün işini sürüncemede bırakırız. Keza yabancılara hoş görünmek için, onlara lisanımızla değil, onların lisanı ile hitap ederiz vǝ bu suretle vatanımızda yabancıları kendi topraklarında imiş gibi yaşatırız. Bunun için onları şımartır ve çok defa onların hakaretlerine maruz kalırız. Ecnebi şirketlerin çirkin istiklallerinden sarf-i nazar, Türk şirketlerini bile yabancılaştırmanı munâsip görürüz. Nite kim seyr-i sefayin abonman biletlerinin bir yüzü hâla Fıransızcadır.
Milletimize vǝ hâkimiyyetimize ağır darbeler vuran bu hatalar kâfi değilmiş gibi, bir de vatanımızda Türklerin yabancı yaşamasına tahammül ediyoruz. 23 ağustos 1340 târihli Vatan gazetesinde Bir arsızlık numunesi serlevhası altında Istanbulda Acem mahkemesi yaşatmağa çalışan bir İranlının güstâhâne bir cur`ati hikâye edilmiştir: Gazetenin mevsuk malumatına gore bu İranlı Acem konsoloshânesinin bir îlâmıyla Osmanlı bankasından 25, 30 bin lira derecesinde bir para teslimini istemiş, banka bir Türk mahkemesinin îlâmı olmadıkça parayı veremeyeceğini ihtar etmiştir. Bunun üzerine İranlı köpürmüş, Türk mahkemesine muracıata tenezzül etmeyeceğini ve bankaya Acem mahkemesinin îlâmını tanıtacağını söylemiş ve arsızca gürültüler etmiştir.
Türkiyede bulunan İranlılar kâmilen İran Türklerinden olduğu için, bu İranlının da Türk olduğuna şüphem yoktur. Mesele sureta bir şahsın terbiyesizce taşkınlığından ibaret görünür. Hakikatte bu hareket bir kaç asırlık hatamızın ağır bir cezasıdır. Dikkat buyurulsun: İrandan çıplak çıkıp vatanımızda zengin olan bir İranlı Türk, mücerret öteden beri yabancılara kendimizin fevkinde mevki verdiğimizden dolayı, Türklüğünü unutmuş, şımarmış ve sonar İran tabiiyyetine güvenerek vatanımızda hakimiyyetimizi tahkir etmiştir.
Bir az meseleyi izah edelim: Ben İran`ı ve İranlıları iyi tanırım. İranın istediğiniz yerini gidiniz, orada her şeyden evvel kat`i bir ınkırazın alamet-i farikası olan büyük bir dilenci kitlesi görürsünüz. Bilhassa İranın en zengin muhiti olan Türk mıtıkasında yani Azerbaycan, Hamse, Kazvin ve Hemedan vilayetlerinde köyler ve şehirler baştan başa elim günler yaşamaktadır. Şehirlerde aç ve sefil çoçuklar sokaklarda avare kalmıştır. Merhametsiz kış gecelerinde çıplak yetimler ısınmak için köpeklere sarılarak geceyi geçirirler. Bu müthiş levhaları gözümle Tebrizde ve Kazvinde gördüm. Zâlım Farsi hakimiyyeti yalnız tuzağına düşünleri soymakla meşguldur. Orada Türkler bir hâkimin huzuriyetine çıkarken veya hukumet kapısına uğrarken mutlaka kendinden geçer. Kamçı, falaka, zincir ve ip her hâkimin en tabii idare aletleridir. Türkün yegane silah-i mudafıası rüşvet ve dalkavukluktur. Be fecayii binlerce missal ile ispat edeceğim.
Vatanlarında bu hayatı yaşayan Türkler para kazanmak için vatanımıza gelince, karşılarında faal bir makine hâlinde İran sefarethânesiyle İran konsoloshânelerini bulurlar. Sefir ve konsoloslar himâi faaliyetle bunlar ile temasta bulunur. En küçük muracıatları en mühim bir iş gibi derhal hükümetimiz nezdinde takip ve himâye olunur. Memurlarımız ve milletimiz yabancıları Türklerin fevkinde görmeğe alıştığından İran pasaportlu ve İran himayesi bir iksir-i âzam gibi her derde deva olur. Seyr-i tabiisinde bir kaç günde bitmesi icâp eden işler bu sâyede bir kaç saatte hall olunur.
İran Türkleri bu sehhar tesiri görünce, dâima Acemlere benzemek ve bizden ayrı görünmek için başlarındaki siyah külahı değiştirmezler. Bize yanaşmazlar ve bizi dâima yabancı ve düşman görürler.
Vatanlarında bir kelime Farsi konuşmağa tenezzül etmeğen İran Türkleri Türkiyede bizden ayrı kalmak için Farsi lisanını öğrenirler.
Açık söyleyelim: Asırlardan beri biz, İran Türklerinin bu ayrılıklarına lâkayd kaldığımız için onlar da Acem konsoloshânelerine sığınarak Acemlikle iftihar ettiler ve bizi yabancı ve hâkir görmeğe alıştılar. Bu, bizim cinayetimizdir. Eğer biz vatanımızda herkesten ziyâde Türk ve Türklüğü sevseydik, Türkü ve Türklüğü sevmeğenleri tenkil etseydik, dünyanın Türklerini tanıyıp onları da mücerret Türk oldukları için kendimizle beraber diğer yabancıların fevkinde tutsaydık, hiç şüphesiz menfeatlerini çok iyi bilen İran Türkleri çoktan en zâlim düşmanlarından ayrılır ve bizimle kaynaşır idi.
Bugün ihmâlimiz yüzünden vatanımızda Acem gölgesini Türk kardeşliğine tercih eden bu Türkler, vatanlarına gittikleri vakit, cehennemi bir hayat yaşarlar. Orada Farslar yani hâkiki Acemler İran Türklerini Türk oldukları için, hâkir görürler. İranda bir Acem bir Türke kızdığı vakit ona Türke Har yani eşek Türk diye hitap eder. Bu tâbirin mahfi olan Türke sözü, Acemler ağzında bir küfür makamında kullanılır.
İyi bilmeliyiz ki vatanımızda ihmâlimiz yüzünden Acemleşmeğe tenezzül eden bir kaç Türk, hiç bir vakit İrandaki dört milyon Türkü temsil edemez. Bilâkis İrandaki muazzam Türk kitlesi her vakit Acem kâbusuna karşı isyan etmiş ve çok defa büyük kurbanlar vermiştir. Sırası gelince makalelerimizde bu aziz kurbanların mukaddes menakıbını da yâd edeceğiz.
Şurasını da unutmayalım ki Acemlik iddiasında olan Türkler bile, vatanımızda Türk kardeşliğin Acem pasaportundan daha feyyaz ve daha nâfi olduğunu gördükleri vakit, derhal Acemliği terk edecekler ve vatanlarını Acem kâbusundan kurtarmak için mucâhideye girişeceklerdir.
.....
Türkiye, dünyanın muvazinet keffelerinde ağır basabilmek için, her şeyden evvel İran Türklerini esaretten kurtarmalı vǝ şark hududumuzda kuvvetli bir Türk Cumhuriyetine istinat etmelidir. Bunun için, İran Türklerinin hürriyet ve istiklâli tabii ve insâni bir hak olmakla beraber, bizim için de zaruri ve hayati bir meseledir.
25 Ağustos 1340 Ruşeni (1921)
٢٥ آغستوس ١٣٤٠ روشني (١٩٢١)
-----------------------------------------------------------------------------------------------------
ده شيلمكه محتاج بر درد
توركياده ايران توركلري نه دن عجملشييور؟
٢٥ آغستوس ١٣٤٠ روشني
عموميتله توركلك تمثيل ميللري كوسترمه يور. بويومك ايسته ين بر ملت بويله ياكلسه بر يولده قالاماز
بو مقاله ايله بويوك بر يارامزي ده شمك ايسترم: عصرلرجه درينله شه رك مزمنله شه ن يارالر مطلقا ده شيلمه ليدر. چونكه بشقه درلو تداوي ايديله مز: بز، دائما يابانجي بر تابعيتله قارشيميزه چيقان انسانلري توركك و توركلكك فوقنده منطقسز بر حرمتله قارشيلارز. بو، بزم بر قاچ عصرلق خسته لغمزدر. هر خصوصده يابانجينك ايشني، يابانجي اولديغي ايچون تسريع ايدر و توركك ايشني سورونجمه ده براقيرز. كذا، يابانجيلره خوش كورنمك ايچون اونلره لسانمزله دكل، اونلرن لسانلريله خطاب ايدرز و بو صورتله وطنمزده يابانجيلري كندي طوپراقلرنده ايمش كبي ياشاتيرز. بونك ايچون اونلري شيمارتير و چوق دفعه انلرك حقارتلرينه معروض قاليرز. اجنبي شركتلرينك چيركين استقلاللرندن صرف نظر تورك شركتلريني بيله يابانجيلاشديرمني مناسب كوروروز. نته كيم سير سفائن آبونمان بيلترينك بر يوزي حالا فرانسزجه در.
مليتمزه و حاكميتمزه آغير ضربه لر ووران بو خطالر كافي دكلمش كبي، بر ده وطنمزده توركلرك يابانجي ياشاماسنه تحمل ايدييورز. ٢٣ آغستوس ٣٤٠ تاريخلي وطن غزته سنده "بر عارسزلق نمونه سي" سرلوحه سي آلتنده استانبولده عجم محكمه سي ياشاتمغه چاليشان بر ايرانلينك كستاخانه بر جراتي حكايه ايدلمشدر: غزته نك موثوق معلوماتنه كوره بو ايرانلي، عجم قونسلوسخانه سنك بر اعلاميله عثمانلي بانقه سندن ٢٥، ٣٠ بيك ليرا درجه سنده بر پاره تسلمني ايسته مش، بانقه بر تورك محكمه سنك اعلامي اولمادقجه پاره يي ويره مه يه جكني اخطار ايتمشدر. بونك اوزرينه ايرانلي كوپورمش، تورك محكمه سنه مراجعته تنزل ايتمه يه جكني و بانقه يه عجم محكمه سنك اعلامني طانيته جغني سويلمش و عارسزجه كورولتولر ايتمشدر.
توركياده بولونان ايرانليلر كاملا ايران توركلريندن اولديغي ايچون بو ايرانلينك ده تورك اولديغنه شبهه م يوقدر. مسئله صورتا بر شخصك تربيه سزجه بير طِاشغينلغندن عبارت كورونور. حقيقتده بو حركت، بر قاچ عصرلق خطامزك آغير بر جزاسيدر. دقت بويورولسون: ايراندن چيپلاق چيقوب وطنمزده زنكين اولان بر ايرانلي تورك، مجرد اوته دن بري يابانجيلره كنديمزك فوقنده بر موقع ويرديكمزدن دولايي توركلكني اونوتمش، شيمارمش و صوكره ايران تابعيتنه كووه نه رك وطنمزده حاكميتمزي تحقير اتمشدير.
بر آز مسئله يي ايضاح ايده لم: بن ايراني و ايرانليلري ايي طانيرم. ايرانك ايسته ديككز يرينه كيديكز، اوراده هر شئدن اول قطعي بر انقراضك علامت فارقه سي اولان بويوك بر ديلنجي كتله سي كورورسكز. بالخاصه ايرانك اك زنكين محيطي اولان تورك منطقه سنده [يعني آذربايجان، خمسه، قزوين و همدان ولايتلرينده] كويلر و شهرلر باشدن باشه اليم كونلر ياشامقده در. شهرلرده آج و سفيل جوجقلر صقاقلرده آواره قالمشدر. مرحمتسز قيش كيجه لرينده چيپلاق يتيملر ايصينمق ايچون كوپكلره ساريله رق كيجه يي كچيريرلر. بو مدهش لوحه لري كوزمله تبريزده و قزوينده كوردم. ظالم فارسي حاكميتي يالكز دوزاغنه دوشه نلري صويمقله مشغولدر. اوراده توركلر بر حاكمك حضوريتنه چيقاركن و يا حكومت قاپيسينه اوغراركن مطلقا كندندن كچر. قامچي، فالاقا، زنجير و ايپ هر حاكمك اك طبيعي اداره آلتلريدر. توركك يكانه سلاح مدافعه سي رشوت و دالقاووقلقدر. بو فجايعي بيكلرجه مثال ايله اثبات ايده جكم.
وطنلرنده بو حياتي ياشايان توركلر پاره قازانمق ايچون وطنمزه كلنجه قارشيلرنده فعال بر ماكنه حالتده ايران سفارتخانه سيله ايران قونسلوسخانه لريني بولورلر. سفير و قونسلوسلر حمائي فعاليتله بونلار ايله تماسده بولونور. اك كوچوك مراجعتلري اك مهم بر ايش كبي در حال حكومتمز نزدنده تعقيب و حمايه اولونور. مامورلريمز و ملتمز، يابانجيلري توركلرك فوقنده كورمكه آليشديغندن ايران پساپورتلي و ايران حمايه سي بر اكسير اعظم كبي هر درده دوا اولور. سير طبيعيسنده بر قاچ كونده بيتمه سي ايجاب ايدن ايشلر بو سايه ده بر قاچ ساعتده حل اولونور. ايران توركلري بو سحار تاثيري كورونجه دائما عجملره بكزه مك و بزدن آيري كورونك ايچون باشلرنده كي سياه كلاهي دكيشديرمزلر. بزه ياناشمازلر و بزي دائما يابانجي و دشمن كورورلر.
وطنلرنده بر كلمه فارسي قونوشمغه تنزل ايتمه ين ايران توركلري توركياده بزدن آيري قالمق ايچون فارسي لسانني اوكره نيرلر.
آچيق سويله يه لم: عصرلردن بري بز، ايران توركلرينك بو آيريلقلرينه قارشي لاقيد قالديغمز ايچون اونلر ده عجم قونسلوسخانه لرينه صيغينه رق عجملكله افتخار ايتديلر و بزي يابانجي و حقير كورمكه آليشديلر. بو، بزم جنايتمزدر. اكر بز، وطنمزده هر كسدن زياده تورك و توركلكي سه وسه يدك، توركي و توركلكي سه ومه ينلري تنكيل ايتسه يدك، دنيانك توركلريني طانيوب اونلري ده مجرد تورك اولدوقلري ايچون، كنديمزله برابر ديكر يابانجيلرك فوقنده طوتسه يدق هيچ شبهه سز منفعتلريني چوق ايي بيلن ايران توركلري چوقدن اك ظالم دشمنلرندن آيريلير و بزمله قايناشير ايدي.
بوكون اهمالمز يوزندن وطنمزده عجم كولكه سني تورك قرداشلغنه ترجيح ايدن بو توركلر، وطنلرينه كيتديكلري وقت، جهنمي بير حيات ياشارلر. اوراده فارسلر يعني حقيقي عجملر ايران توركلريني تورك اولدوقلري ايچون حقير كورورلر. ايرانده بر عجم بر توركه قيزديغي وقت اوكا توركه خر يعني اشك تورك ديه خطاب ايدر. بو تعبيرك مخفي اولان توركه سوزي عجملر آغزنده بر كفر مقامنده قوللانيلير. ايي بيلملي يز كه وطنمزده اهمالمز يوزندن عجملشمكه تنزل ايدن بر قاچ تورك هيچ بر وقت ايرانده كي دورت ميليون توركي تمثيل ايده مز. بالعكس ايرانده كي معظم تورك كتله سي هر وقت عجم كابوسنه قارشي عصيان ايتمش و چوق دفعه بويوك قوربانلر ويرمشدر. صره سي كلدكجه مقاله لريمزده بو عزيز قوربانلرك مقدس مناقبني ده ياد ايده جكز.
شوراسني ده اونوتمايالم كه عجملك ادعاسنده اولان توركلر بيله وطنمزده تورك قارداشلغنك عجم پاساپورطندن دها فياض و دها نافع اولديغني كوردكلري وقت در حال عجملكي ترك ايده جكلر و وطنلريني عجم كابوسندن قورتارمق ايچين مجاهده يه كيريشه جكلردر.
.....
توركيا، دنيانك موازنت كفه لرنده آغير باصه بيلمك ايچون هر شيدن اول ايران توركلريني اسارتدن قورتارمالي و شرق حدودمزده قوتلي بر تورك جمهوريتنه استناد ايتملي در. بونك ايچون ايران توركلرينك حريت و استقلالي طبيعي و انساني بر حق اولمقله برابر بزم ايچون ده ضروري و حياتي بر مسئله در.
٢٥ آغستوس ١٣٤٠ روشني (١٩٢١)
