SÖZÜMÜZ
HOME-SOZUMUZ mehranbahari@yahoo.com
آرشيو-ARCHIVES

باغلانتى-پيوند


This page is powered by Blogger. Isn't yours?

سؤزموز-بيلاگ اسپات سؤزوموز-پرشين بلاگ


سؤزوموزون يازيلاري ديجيتال كيتاب ائوينده

سؤزوموزون گئچميش يازيلاري

سؤزوموزون گئچميش يازيلاري تورك-آزه‌ربايجان مئعماريسي: چاتيم توركولوژي سس-قوشاق-كوي وئبلاقي تركه‌ن- تركيم وئبلاقي قادينجا-تورك قادين قوشوغو ائل اوبا اويماقلاريميز توركجه ‌سين داشلاري توركجه پيتيكله‌ر-سؤزوموز شاه ايسماعيل ختايي qirxlar ساري گلين
تورك خاتون دده قورخود تورك دئولتله‌ر باي بك تومارلار ماذون قاشقايلي
ساهير
موللانصره‌ددين-صابير
ييرمي بير آزه‌ر
مؤعجوز
بيزيم مرضييه
سهه‌ند
توركجه مينياتور
ميللي بايراق
توپونيمله‌ر
سولطان احمه‌دشاه قاجار
آزاديستان
جاهانشاه قاراقويونلو
تورك باهاييله‌ر
اوختاي
تليم خان ساوالي
آشيق ريضا باهارلي
كولونئل محه‌ممه‌د تقي خان پوسيان
مووله‌وي-تورك

تورك آدليملاري
پيشه‌وه‌ري-فوتوآلبوم


تورك دئموقرافيسي كورد ياييلماجيليغي گونئي آزه‌ربايجان اوستانلارينين وئبلاقلاري
سونقور-آزه‌ربايجان
تهران-ساوجبلاغ-اسلامشهر-كرج-آزه‌ربايجان
خلجستان-آزه‌ربايجان
قوم-آزه‌ربايجان
آستارا-انزلي-منجيل-آزه‌ربايجان
بيجار-قروه-ياسوكند-آزه‌ربايجان
قزوين-آزه‌ربايجان
همدان-آزه‌ربايجان
مركزي-ساوه-اراك-آزه‌ربايجان
ايگيد سولدوز-آزه‌ربايجان

ايلخان-قاشقاي يورد-تورك
خراسان-افشاريورد-تورك
مازندران-گلستان-سمنان-تورك
عربستان-خوزستان-بوشهر-تورك
لرستان-چهارمحال-كهگيلويه-تورك
فارس-تورك
اصفهان-تورك
كرمان-يزد-هرمزگان-تورك

كركوك-آزه‌ربايجان
سورييه توركله‌ري- باييربوجاق- آزه‌ربايجان

Free Web Page Hit Counter
Netflix


ايراندا اولوسال تورك قوشوغو گونو
ايراندا ميللى تورك شئعرى گونو كيمين آديينان باغلى اولماليدير؟


Current Results

تورك دئموكراتيك پيلاتفورمو اعلاميه جهانى حقوق زبانى
اينسان حاقلارى ائوره‌نسه‌ل بيلديرگه‌سى
آنلاين كيتاب ساتيمي تورك دونياسي خلج-khalaj-Xələc اوخشاما Ana Yurdumآنايوردوم
آلما يولو
يورد-آنلاين كيتاب ساتيمي
کیتاب سئچیمی
انتشارات پینارpınar yayınevi
yaz yayınevi انتشارات ياز
دده قورقود کيتابخاناسی
كيتاب ائوي
ائلچين كيتاب
ایران آزه‌ربایجانی تورکجه‌سینین اده‌بيیات اوتاغی


پرتال خبري تبريزپست
قيرميز
ساز سؤز
آزادليغين ياشيل سسي
کانون آزربایجان شناسی دانشگاه تبریز
سانانيوز
تبريز سسي
آزادتيريبون
توركجه Baybak باي بك
فارسي Baybak باي بك
گونئي آزه‌ربايجان اؤيره‌نجي حره‌كه‌تي
اؤزگورلوك
گونئي آزه‌ربايجان پورتالي
بیجار آزه‌ربايجان
ارک قالاسی
دورنا
تيريبون
سولقون آز
آزه‌ربايجان خبه‌رله‌ري
اورمو آزه‌ربايجان`ين قلبيدير
گوناز تي وي
آرمان آذر اؤيره‌نجي
قاراقاشقا
خبرهائي از تركيه-اوزاق يول


سؤزلوكله‌ر-لغتنامه ها

اينگيليزجه-آزه‌ربايجان توركجه‌سي آنلاين چئويري-ديلمانج
VikiSözlük
یئنی تورکجه سؤزله‌ر
آموزش لغات تورکی
اوشاق آدلاري-گجيل
ديوان لغات الترك ديزيني
Turkish Suffix Dictionary
Köken Bilgisi Sözlüğü Tuncer GÜLENSOY
سؤزله‌رين سوي آغاجي
An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish
Sergei Starostin's Turkic Etymological Database
Türkçesi Varken-Sözlük Yurdu
ديلده‌ن ديله چئويري
آلتاي ديلله‌ري سؤزلوكله‌ري
ايراندا توپونيمله‌ر
Locations in Iran
Türkiye Türkçesi Ağızları Sözlüğü
Büyük Türkçe Sözlük
Bilim ve Sanat Terimleri Ana Sözlüğü
Türkçede Batı Kökenli Kelimeler Sözlüğü
Seslisözlük
Karsilastirmali Turk Dilleri Sozluyu


تورك يازيمي و اليفباسي

سؤزوموز يازيمي
اورتوقرافي سئمينارلاري قرارلاري
LATIN ƏLİFBA
اورخون يازيسي
اوْجاق فونتلاري
Eski Türklerde Yazı
آزه‌ربايجان اليفباسي
Azeri Alphabet
Alphabet and Language

توركجه درسليكله‌ري

دستور زبان توركي آزربايجاني

british council
توركجه اوخو كيتابي
گلين تورکو يازاق
TÜRK DİLİ DERSLERİ
English-Azerbaijani phrase-book
Learn Azeri Turkish
Azerbaijani For Travelers
Turkish Lessons
TURKISH PHRASE BOOK


توركجه وئبلاقلار


دوشون-Düşün
sizin hamraz
وبلاگ رسمي رضا همراز
باریش / Bariş
بایرام- bayram
آناديلي- آموزش تركي آزربايجاني
بایندیر
داش قاپي
مئهرين بيري
ساوالي حكيم تيليم خان
اوزون كوچه-اولوسلارآراسي اوشاق دونياسي
اوزانلار دونیاسی
چؤگور
Səssizliўiŋ Səsi
كمكي آراز
شاهسون بغدادي
آزه‌ربايجان اؤيره‌نجي حره‌كه‌تي
آزه‌ربايجان-1
آزه‌ربايجان-2
بوتؤو آزه‌ربايجان موهاجيرله‌ري
آزربایجان جنوبی ما
باشماق
يوردنئت
اودلاريوردو
Tabriz.supersized
ايجنا
Turk-News
Türkiran
آزنييوز
یوردسئوه‌نله‌ر قوروپو-میللی کارت پوستال و کيلیپله ر
جيققيلي باخچا
حکیم هیدجی
مين بير گئجه
نيگين نواده رضي-نادیر ازهری
داينا
يازار
قیزیل اؤزه‌ن (زنگانا یئنی باخیش)
فولكلور
بوراسی دوراق
آل آلما
چوخورلار
گؤزله‌ري آيدين
ايپه‌ك تصويرله‌ر
مارال
مارالان
بايقوش
ايسماعيل هادي
آيواز طاها
وبلاگ رسول یونان
ایشیق سونمز
وارليق
دوشه‌رگه
ياشماق
تبريز اينفو
آواوا
زنگین (زنگانلیلارین اده‌بی درنه‌يی)
تاریخ آزربایجان
واحید قاراباغلی
قیویر-زیویر
پيتراق
دانشجویان آزربایجانی علم و صنعت
معرفي تركيه
Cənubdan Gələn Səslər
آرزوبلاگ
ياغمور ياغار
Bizim Urmu
Urmiye News
Urmiyem
Urmiye Gölü
Urmu Ötək
اورمو رسیمله‌ری
چالیشقان
قوجا قارتال
دده قورقود کیتابخاناسی
گونئی آزه‌ربايجان خبه‌ر مرکزی( بولتن)
دبنگ ها
باشماق
بوالفضول
ساري تئل
تبريز قوضولي
مره‌غئي
ارمغان
چاغداش
آزه‌ربایجان اده‌بيياتي
sətirlərin maviliyində
ياشار اورمو
مكتوبلار
توركوله‌ر ماكي
دوزلو اوغلان
نشريه اينترنتي ساوالان
21azar.blogfa
شوونيسم فارس
راه كلنل پسيان
قاپقارا
چاغمور
قاراباغ بيزيمدير
توحيدملكزاده Tohid Melikzade
CIQQILI BAXÇA
توپراق
Yağış
دوغرو يول
صالح كامراني
دومان
کمکی آراز
آزربايجان شناسي
حسن هرگلی-دمیرچی
آزه‌ربايجان خالق ماهنیلاری
قاياقيزي-ماكي`دان
Postçu
آزه‌ربايجان ايقتيصادي
آزه‌ربايجان اؤيره‌نجي حره‌كاتی
Yaşıl Mişo
بايرام بياني…- Bayram
اردبيل اينفو
چار اويماق
Urmu Olayları
سولدوز
سونقور- تورك
علي دده بيگلو
سنقر دات كام
كره‌ج تورك اده‌بيياتچيلاري
آراز ائلسس
عظيمي قديم
ايل من قشقائی
آزه‌ري يازيلار
چؤگور
حاجي ريضوان داغي
فرزندان كميجان KOMIJAN
اوشاقلار باغچاسی
كوميجان تعزيه
بورچالي-بزچلو
آزه‌ربایجانیم منیم
صمد بهرنگي سايتي
شيندخت-توركجه شئعر
Urmia Sevgisi
يورا بيلمه‌ز يوللار مني
در خلوت انديشه
زهره وفايي
انصافعلي هدايت
ممقان
تاريخ ديرين تركان ايران
آداب و رسوم و فرهنگ كميجان
شيندخت-بوجنورد
azerbaycan ve iran
داقوقي- كركوك


تورك كويو-موسيقي تركي

سس-قوشاق-كوي وئبلاقي
توركجه شئعر

توركلوك بيليمي-تركولوژي

Turkic World
Vorislamische Alttürkische Texte-VATEC Project
qypchaq.freenet
Monumenta Altaica
Altaic linguistics
ESKİ TÜRKÇE
İSLÂMİYET ÖNCESİ TÜRK EDEBİYATI
DİVAN-I HİKMET
DİVAN-I HİKMET
ديوان-ي حيكمه‌ت، توركييه توركجه‌سي
SUMERIAN - TURKISH COMPARISON
Akkadian and Prototurkic
Ural-Altaic Languages
Turkic languages
Altaic Epic
Turkish Mythologies
Türkçestan

گؤك تورك گؤرك سؤزو-ادبيات گؤگ ترك

بنگو داشلاري
اورخون يازيسي
بيلگه تونيوقوق داشلاري
KÜL TİGİN BENGÜ TAŞI
بيلگه قاغان داشي
اورخون يازيتلاري
يئني سئي يازيتلاري

بودون گؤرك سؤزو-ادبيات فولكلوريك

آزه‌ربايجان خالق گله‌نه‌ك گؤره‌نه‌كله‌ري
سهندييه-شهرييارين سسي
حئيده‌ربابا-شهرييارين سسي
Archive of Turkish Oral Narrative
حئيده‌ربابا-توركييه توركجه‌سينده
تورك دستانلاري

پيتيكليك


اوشاق گؤرك سؤزو- ادبيات كودك

گجيل آزه‌ربايجان اوشاق اده‌بيياتي
يابانجي يازارلاردان
هري پاتئر
BALACA QARA BALIQ



پيتيك سايتلاري


قزئت-درگيله‌ر

توركييه-آزه‌ربايجان-قيبريس قزئتله‌ري
ديلماج
پيك آزر
وارليق
آزه‌ري
ارك
Azerbaijan International
وارليغين سسي
دان اولدوزو



تبريز رهنما
اورمييا سيتي



افغانيستان آزه‌ربايجانليلاري
باييربوجاق توركمان اينانجلاري
سوريه توركمانلاري-بوجاق آفشارلاري
ارزروم


تورك خالقينين اينانج آلت قوروپلاري

قيرخلار-تورك قيزيلباشلار-اهل حق
كوره سوننو-تورك سونني
تورك باهايي
خيريستان
يهوديان آزربايجان
Jews of Azerbaijan


Saturday, December 24, 2011
 
"توركجه" نده‌ن و نئجه "آزه‌ربايجانجا" اولدو؟

مئهران باهارلي

قوزئي آزه‌ربايجاندا ميلله‌تيميزين آديني تورك`ده‌ن "آزه‌ربايجانلي"يا و ديليميزين آديني توركجه`ده‌ن "آزه‌ربايجانجا" و "آزه‌ربايجان ديلي"نه كيمله‌ر و نده‌ن ده‌ييشديردي؟



تورك خالقينين ديلي بوتون آزه‌ربايجان جوغرافيياسيندا، ايران`ين باشاباشيندا، كيچيك آسييا و قافقازييادا تاريخ بويونجا و هر زامان توركجه (توركي) آدلانديريلميشدي. بوگون ده ايران و كيچيك آسييادا خالقيميز اؤزونو "تورك" و ديليني "توركجه" (توركي) آدلانديرير. آنجاق دوروم آراز`ين قوزئيينده فرقليدير. قوزئيده سون ايكي يوزايلده خالقين ائتنيك-ميللي آدينين تورك`ده‌ن آزه‌ربايجانلي`يا و بونا قوشوت اولاراق ديلي آدينين سيراسييلا توركجه – تورك ديلي- آزه‌ربايجان ديلي- آزه‌ربايجانجا`يلا ده‌ييشديريلمه‌ سوره‌جي ياشانميشدير.

ايلك ده‌ييشديره‌نله‌ر: سؤمورگه‌چي چار روسيياسي و قوزئيلي بيلينجسيز تورك مولليفله‌ر

١٨١٥-١٨٢٨ ايلله‌رينده آراز`ين قوزئيي توركمانچاي و گولوستان آنلاشمالاري سونوجوندا چار روسيياسينين حاكيمييه‌تي آلتينا گيرميش، ١٨٢٨-١٨٢٩ ايلله‌رينده روسييا-عوثمانلي ساواشي پاتلاق وئرميشدي.

١٨٢٨ده روسييا ايمپاراتورو چار ١. نيكولاي`ين يارليغي (سرانجامي) ايله تورك ائتنونيمي "تاتار" و يا "قافقاز تاتارلاري" آدي ايله ده‌ييشديريلدي. توركجه`نين آدي ايسه "تاتار ديلي" و "قافقاز تاتارلاري" ديلي آدلانديريلدي.

تورك خالقي و توركجه‌نين آدينين روسييا ايمپاراتورلوغو طره‌فينده‌ن ده‌ييشديريلمه‌سي، ياخشيجا دوشونولموش سؤمورگه‌چي (كولونييال) بير اؤنله‌م (تدبير) ايدي.

روسييا آراز`ين قوزئيينده گونئي قافقازييادا ياشايان تورك توپلولوغونا يئني بير ائتنيك كيمليك قوندارماقلا، اصلينده اونو كيمليكسيزله‌شديريپ كؤكسوزله‌شديرمه‌ك ايسته‌ييردي. گودوله‌ن ديب آماج ايسه اونو آراز`ين گونئيينده ايران`دا و باتيسيندا آنادولو تورپاقلاريندا ياشايان تورك خالقي و كيملييينده‌ن آييريپ قوپارماق ايدي. بئله‌جه گونئي قافقازييادا ياشايان تورك توپلولوغوندا، گونئي (قاجار ايرانيندا) و باتيدا (عوثمانلي آنادولوسوندا) ياشايان تورك خالقي ايله بيرله‌شمه ايسته‌ك و اولكوسونون كؤكو قازيلميش اولاجاقدي. بونونلا دا آراز`ين قوزئيينده روس بويوندوروغو قاليجيلاشاجاق، حتتا ابه‌ديله‌شه‌جه‌كدي. چونكو روسييا يؤنه‌تيجيله‌ري قوزئي، گونئي و دوغو آنادولودا بؤلونموش حالدا ياشايان و عئيني ائتنيك ميللي اؤزه‌لليك و آدا يييه اولان تك بير تورك خالقي وار اولدوغو مودده‌تجه، بو پارچالارين هر زمان عوثمانلي و قاجار دئوله‌تله‌ري حيمايه‌سينده بيرله‌شمه و بوتؤوله‌شمه ايسته‌يينده بولونابيله‌جه‌ييني سئزيردي. آنجاق آراز`ين قوزئيينده يئنيجه ياراديلميش "قافقاز تاتاري" ايله آراز`ين گونئيي و آنادولودا ياشايان "تورك"ون بيرله‌شمه‌سي، آيري ائتنيك آد و ميللي كيمليكله‌ره يييه قوروپلار اولدوقلاريندان دولايي اولاناقسيزدي.

روسييانين اؤز سؤمورگه‌چي سيياسه‌تله‌ري دوغرولتوسوندا تورك خالقي و توركجه‌نين آديني ده‌ييشديرمه‌سينده‌ن سونرا، قوزئيلي بير چوخ تورك مولليف ايله يازار و قوشار (شاعير)، بو آرد نييه‌تلي سيياسه‌ته بويون اه‌يدي، حتتا بئله بير سيياسه‌تين وارليغيندان بيله خبه‌رسيز قالدي. بو ميللي بيلينجسيزلييين سونوجوندا دا بو قوندارما آدلاري منيمسه‌دي و كؤنوللو اولاراق توركجه يئرينه "آزه‌ربايجان تاتار ديلي" و "تورك تاتار ديلي" كيمي تمه‌لسيز دئييمله‌ري ايشله‌تمه‌يه باشلادي. بو دوروم ١٩١٨ه دك داوام ائتدي.

آزه‌ربايجان خالق جومهورييه‌تي: ديليميزين آدي توركجه‌دير

١٩١٨ كؤچ ايي (ماي) ٢٨ده عوثمانلي ايمپاراتورلوغونون اوزون گؤروشلو سيياسه‌تله‌ري و عوثمانلي اوردوسونون دوغرودان گيريشيمي ايله، گونئي قافقازييادا آزه‌ربايجان خالق جومهورييه‌تي (آخج) آديندا باغيمسيز و ميللي بير دئوله‌ت قورولدو. يئني حاكيمييه‌ت چار روسيياسينين سؤمورگه‌چي سيياسه‌تله‌رينه قارشي چيخاراق، آراز`ين قوزئيينده ياشايان تورك خالقينين آديني يئنيده‌ن و دوغرو اولاراق تورك، ديلينين آديني ايسه داها اؤنجه اولدوغو كيمي توركجه آدلانديردي.

١٩١٨ چيچه‌ك آيي (اييون) ٢٧ده آخج باخانلار قورولو توركجه‌ني دئوله‌ت ديلي ائعلان ائديپ، "دؤوله‌تي ليسان، توركجه قبول ائديله‌ره‌ك مووه‌ققه‌ته‌ن حؤكومه‌تي موسسيسه‌له‌رده روس ليساني ايستئعمالينا موساعيده ائديلمه‌سي حاققيندا قرار"ي قبول ائتدي. بو تاريخي قرار، ديليميزين آديني توركجه آدلانديرماسي آچيسيندان اؤنه‌مليدير. آيريجا بو قرار، آزه‌ربايجان دئوله‌تچيلييي تاريخينده دئوله‌ت ديلي حاققيندا قبول ائديلميش ايلك توغرالي (رسمي) بلگه‌دير.

بولشئويكله‌شديرمه‌نين ايلك ايلله‌ري: ديليميزين آدي تورك ديليدير

١٩٢٠ قيرآچان (آپرئل) ٢٨ده روسييا سيلاحلي گوجله‌ري-قيزيل اوردو و يئرلي ايشبيرليكچي كومونيستله‌رين سالديريسي ايله آخج حاكيمييه‌تي دئوريلدي و يئرينه روسييانين قولچاغي اولان آزه‌ربايجان سوويئت سوسياليست حؤكومه‌تي قورولماغا باشلاندي. باغيمسيز آزه‌ربايجان دئوله‌تينين بير چوخ يؤنه‌تيجيسي ياخالانيپ ائعدام ائديلدي.

قوزئي آزه‌ربايجان`ين بولشئويك ايشغالينا اوغراييپ سوويئت حاكيمييه‌تي آلتينا گيرمه‌سينده‌ن سونرا، توغرالي بلگه‌له‌رده خالقين آدي بير سوره داها تورك اولاراق قالدي. ديلي ايسه آخج`نين قبول ائتدييي توركجه يئرينه، تورك ديلي دييه آدلانديريلدي. تورك خالقينين تورك و ديلينين تورك ديلي آدلانديريلماسي ١٩٣٧نجي ايله دك سوردو.

نريمان نريمانوف`ون باشچيليق ائتدييي آزه‌ربايجان دئوريم قورولو (اينقيلاب كوميته‌سي) و خالق كوميسارلاري شوراسي، آخج حؤكومه‌تينين دئوله‌ت ديلينين اويقولانماسي آلانيندا باشلاتديغي ايشله‌ري ده، گنه‌ل چيزگيله‌ري ايله سوردوردو (داوام ائتديردي). تورك ديلينين دئوله‌ت قونومونو يوكسه‌لتمه و بركيتمه‌يه چاليشدي.

١٩٢١ بوز آيي (فئورال) ٨ده آزه‌ربايجان دئوريم قورولو، سوويئت ايداره‌له‌رينده ايشله‌رين روس و تورك ديلله‌رينده آپاريلماسيني اويقولاماق حاققيندا بويروق (فرمان) يايينلادي. بويروقدا اوچ آيليق حاضيرليق سوره‌سينده‌ن سونرا بوتون مركه‌زي و يئره‌ل دئوله‌تي ايداره‌له‌رينده ايشله‌رين روس ديلي ايله ياناشي و اونا قوشوت اولاراق تورك ديلينده آپاريلماسي اوچون گؤسته‌ريش وئردي. بويروقدا آيريجا دئوله‌ت ايداره‌له‌رينده ايشله‌مه‌ك اوچون يئرلي كادرلارين يئتيشديريلمه‌سي ايله ايشله‌رين آشامالي اولاراق يالنيز تورك ديلينده آپاريلماسي اؤن گؤرولدو.

٢٧ چيچه‌ك آيي (اييون) ١٩٢٤ ايلايگونونده (تاريخينده) آزه‌ربايجان مركه‌زي يوروتمه قورولو (ايجراييه كوميته‌سي) بير گنه‌لگه (بخشنامه) يايينلاياراق تورك ديلي`ني دئوله‌ت ديلي ائعلان ائتدي.

ايكينجي ده‌ييشديره‌نله‌ر: ايستالين روسيياسي و قوزئيلي تورك ايشبيرليكچيله‌ر

١٩٣٦ آراليق (دئكابر) ٥`ده ايستالين دؤنه‌مينده سوويئت سوسياليست رئسپوبليكالاري ايتتيفاقي (س.س.ر.ي.) يئني آناياساسي قبول ائديلدي. آرديندان بيرله‌شيك (موتته‌فيق) رئسپوبليكالار اؤز يئني آناياسالاريني اونايلاديلار.

آزه‌ربايجان س.س.ر. آناياسا تاسلاغي ١٩٣٦ ايلين سونلاريندا حاضيرلاندي و داها سونرا گنه‌ش (موذاكيره) اوچون ٩. اولاغان اوستو بوتون آزه‌ربايجان سوويئتله‌ري قورولتايينا سونولدو. بو تاسلاغين (طرحين) ٢٠جي باشلاميندا (مادده‌سينده) آزه‌ربايجان س.س.ر.نين دئوله‌ت ديلي، "تورك ديلي" اولاراق بليرتيلميشدي.

٩. قورولتايدا م. ج. باغيروف باشدا اولماق اوزه‌ره بوتون سايلاولار (نومايه‌نده‌له‌ر) و آزه‌ربايجان باشچيلاريني اولوشدوران شخصييه‌تله‌رين هاميسي، اؤز آنكئتله‌رينده ميللييه‌ت سوروسو قارشيسيندا "تورك" يازميشلاردي.

داها سونرا سوويئت آزه‌ربايجاني اؤنده‌رله‌ري موسكوادا گئچيريله‌ن و يئني سوويئت آناياساسيني اونايلايان ٨. اولاغان اوستو سوويئتله‌ر قورولتايينا قاتيلديلار. بو گزي، قوزئيده تورك خالقي و توركجه`نين آدلانديريلماسي آچيسيندان بير دؤنوم نؤقطه‌سيدير. چونكو سوويئت آزه‌ربايجاني باشچيلارينين موسكوادان قاييتماسيندان سونرا، سوويئتله‌رده تورك و تورك ديلي آدلاري اورتادان قالديريلدي.

١٩٣٧ يئلين (مارس) ١٤ده ٩. اولاغان اوستون بوتون آزه‌ربايجان سوويئتله‌ر قورولتاييندا يئني آناياسا اونايلاندي. موسكووا گزيسينده‌ن سونرا اونايلانان بو آناياسادا گزيده‌ن اؤنجه حاضيرلانميش تاساريدان دئوله‌ت ديلينين تورك ديلي اولدوغونو بليرله‌يه‌ن باشلام چيخاريلدي. قورولتايين بوتون بلگه‌له‌رينده ايسه تورك خالقينين ميللي ائتنيك آدي آزه‌ربايجانلي`يا و ديلينين آدي توركجه ايسه، آزه‌ربايجان ديلي`نه ده‌ييشي‌وئردي. بو قورولتايدا وكاله‌ت (ماندات) قورولونون تؤكومونده (ليستينده) ايلك دؤنه "آزه‌ربايجانلي" ميللي ائتنيك آد اولاراق و "تورك" يئرينه ايشله‌ديلدي (آزه‌ربايجانليلار: ٢٢٥ نفه‌ر).

١٤ يئلين (مارس) ١٩٣٧ ايلايگونو (تاريخي) قوزئيده تورك خالقي و توركجه آدلارينين ايكينجي دفعه ده‌ييشديريلمه تاريخي ساييلماليدير. بو قورولتايدان سونرا سوويئتله‌رده بير داها و هئچ بير يئرده "تورك"- خالقين ميللي ائتنيك آدي اولاراق- و "توركجه" حتتا "تورك ديلي" ايشله‌ديلمه‌دي. بونلارين يئرينه هر يئرده "آزه‌ربايجانلي" و "آزه‌ربايجان ديلي" قوللانيلدي. بوندان سونرا "تورك" يالنيز توركييه‌ده ياشايانلارين ميللي-ائتنيك آدي، بير ده توركيك خالقلارين باغلي اولدوغو ديلله‌ر عاييله‌سينين آدي اولاراق ايشله‌ديلدي.

سوويئت اويدورمالارينين گونئي`ه ايخراج ائديلمه‌سي

تورك و توركجه‌نين قوزئي آزه‌ربايجاندان سيلينيپ كؤكونون قازيلماسي، اصلينده روسييانين ١٩١٨ده قوزئيده آزه‌ربايجان خالق جومهورييه‌تي و عئيني دؤنه‌مده گونئيده مجدالسلطنه آفشار اورومي واليلييينده ياري باغيمسيز گونئي آزه‌ربايجان حاكيمييه‌تيني قوران عوثمانلي-توركييه‌ده‌ن اؤج (اينتيقام) آلماسي ايدي.

آنجاق سوويئتله‌رين بو كيمليكسيزله‌شديرمه – كؤكسوزله‌شديرمه سيياسه‌تينين ييخيچي ائتگيله‌ري، تكجه آراز`ين قوزئيي ايله سينيرلي قالمادي و گونئيه ‌ده سيچرادي. ١٤ يئلين (مارس) ١٩٣٧ده‌ن سونرا، اؤزه‌لليكله ايكينجي دونيا ساواشي ايلله‌ري و آزه‌ربايجان ميللي حؤكومه‌تي دؤنه‌مينده، ميللي ائتنيك آد اولاراق "آزه‌ربايجانلي" و "آزه‌ربايجان ديلي" آدلاري، روسييا دئوله‌تي و اونا باغلي سول و كومونيست توپار (قوروپ)، پارتي، اورتال (مئدييا) و شخصله‌ر آراجيليغي ايله، گونئي آزه‌ربايجان و ايران`ا دا سوخولدو. نئجه كيم آزه‌ربايجان ميللي حؤكومه‌تينين توركجه‌ني دئوله‌تين ديلي ائعلان ائده‌ن ١٩٤٥ اوجاق تاريخلي و س. ج. پيشه‌وه‌ري ايمضالي بويروقدا، ايستالين روسيياسينين آنتي تورك سيياسه‌تله‌ري دوغرولتوسوندا، "تورك" يئرينه "آزه‌ربايجانلي" و "توركجه" يئرينه "آزه‌ربايجان ديلي" آدلاري ايشله‌ديلدي.

بونونلا دا گونئي آزه‌ربايجان و ايراندا ياشايان تورك خالقينين ميللي كيملييي ايكي طره‌فده‌ن، دوغودان و قوزئيده‌ن سالديرييا اوغرادي: ايران دئوله‌تي "آزه‌ري" و "آزه‌ريجه"، سوويئتله‌ر ايسه "آزه‌ربايجانلي" و "آزه‌ربايجان ديلي" ايله خالقيميزين ائتنيك-ميللي آدي اولان تورك و ديلينين آدي اولان توركجه‌ني يوخ ائتمه‌كده بيرله‌شميشله‌ردي. بو ييخيچي سيياسه‌تله‌ر تورك خالقيني اؤز كيملييي و تاريخينده‌ن قوپاردي و گونئي آزه‌ربايجان جوغرافي اساسلي آزه‌ربايجانلي-آزه‌ري ائتنيك كيمليكله‌ريني ياراداراق، ايران`ين باشاباشينا داغيلميش تك تورك خالقيميزي پارام پارچا ائتدي.

آزه‌ربايجانجا ساچماليغي

ايستالين`لي ايلله‌رده‌ن باشلاياراق سوويئت دؤنه‌مينده اويقولانان آنتي تورك سيياسه‌تله‌ر، خالقين ائتنيك آدي اولان تورك و ديلينين آدي اولان توركجه‌ني ده‌ييشديرمه‌كله يئتينمه‌ييپ، ديلين اؤزونو ده‌ييشديرمه‌يه، يئني بير اده‌بي ديل ياراتماغا يؤنه‌لدي. بو دوغرولتودا خالقين گونده‌ليك ديلينده ايشله‌ديله‌ن يا دا اسكي توركجه متينله‌رده وار اولان مينله‌رجه توركجه كلمه آرخاييك و يا لهجه سؤزو دامقاسي يييه‌ره‌ك اده‌بي ديلده‌ن آتيلدي. اده‌بي ديله توركجه كلمه‌له‌ر يئرينه، ساييسيز فارسجا، عره‌بجه و روسجا كلمه‌له‌ر يئرله‌شديريلدي. مودئرن قاوراملارا قارشيليق يئني توركجه كلمه‌له‌ر اوره‌تمه سوره‌جي دوردورولدو. بونون يئرينه فارسجا و عره‌بجه كؤك و اكله‌رده‌ن يارارلاناراق "آزاركئش" كيمي يوزله‌رجه اويدوروق كلمه تؤره‌ديلدي.

گله‌جه‌ك ايلله‌رده آنتي تورك قيزديرماسي "آزه‌ربايجانجا" كيمي منطيق ديشي دريمله‌رين ياراديلماسي ايله سونوجلاندي. آزه‌ربايجانجا اويدورماسي، توركجه يئرينه توركييه‌جه، آلمانجا يئرينه آلمانياجا، روسجا يئرينه روسياجا دئمه‌ك كيمي يانليش بير تؤره‌تيدير. روسييا كومونيست پارتيسينين گؤروشونه گؤره، خالقين آدي آزه‌ربايجانلي ايدي. بو يانليش و كولونييال گؤروشه گؤره بيله، ديلين آدي آزه‌ربايجانجا دئييل، آزه‌ربايجانليجا اولمالييدي.

آزه‌ربايجان خالق جبهه‌سي: ديليميزين آدي تورك ديليدير

سوويئتله‌رين چؤكوشو ايله آزه‌ربايجان رئسپوبليكاسي ١٩٩١ قيروو (اوكتوبر) ١٨ده باغيمسيزليغيني قازاندي. بير چوخ گؤزله‌مجي آرتيق تورك خالقي و توركجه‌نين يئنيده‌ن اؤز دوغما آدلارينا قاووشاجاغيني، توركجه‌نين گرچه‌ك بير دئوله‌ت ديلي كيمي ايشله‌ديلمه‌سينه الوئريشلي اورتام و اويقون قوشوللار يارانديغيني ساندي. آنجاق آزه‌ربايجان رئسپوبليكاسي حاضيرليقسيز ياخالانميشدي. اوزون سوره روسييا سؤمورگه‌سي آلتيندا ياشاميش و سئچگينله‌رينين اؤنه‌ملي بؤلومو ميللي آچيدان كيمليكسيزله‌شديريلميش آزه‌ربايجاندا، دئوله‌ت آيقيتينين هر هانسي بير ديل ايستيراتئژيسي يوخ ايدي. آرتي، دئوله‌ت ده توپلوم دا توركجه‌نين گرچه‌ك بير دئوله‌ت ديلي اولاراق قوللانيلماسينا حاضير دئييلدي. بوندان دولايي دئوله‌ت ايشله‌رينين بير سوره‌لييينه روس ديلينده آپاريلماسينا داوام ائديلدي.

١٩٩٢ كؤچ (ماي) ١٥ده آزه‌ربايجان خالق جبهه‌سي حاكيمييه‌ته گلدي. آخج`نين ايقتيداري ايله بيرليكده آزه‌ربايجان دئوله‌تي، آزه‌ربايجان خالق جومهورييه‌تي دؤنه‌مينده اولدوغو كيمي، اؤز ميللي ديلينده يؤنه‌تيلمه‌يه باشلادي.

آراليق (دئكابر) ٢٢ده ميللي مجليسده آزه‌ربايجان رئسپوبليكاسينين دئوله‌ت ديلي حاققيندا ياسا قبول ائديلدي. ياسانين ايلك باشلاميندا (مادده‌سينده) بيلديريليردي: "آزه‌ربايجان رئسپوبليكاسينين دئوله‌ت ديلي تورك ديلي`دير. آزه‌ربايجان رئسپوبليكاسينين بوتون دئوله‌ت اورقانلاريندا ايش تورك ديلي`نده آپاريلير. تورك ديلي رئسپوبليكانين دئوله‌ت ديلي كيمي سيياسي، ايقتيصادي، ايجتيماعي، عئلمي و مده‌ني ياشامين بوتون آلانلاريندا ايشله‌ديلير و رئسپوبليكا توپراقلاريندا اولوسلارآراسي ايله‌تيشيم آراجي گؤره‌ويني يئرينه يئتيرير." ياسا آزه‌ربايجان رئسپوبليكاسينين جومهورباشخاني ابولفه‌ض ائلچي به‌ي طره‌فينده‌ن آراليق (دئكابر) ٢٢ده ايمضالانيپ آراليق ٢٨ده باسيندا يايينلاندي.

ياسادا ان اؤنه‌ملي يئنيليك، توركجه‌نين آدينين "تورك ديلي" اولاراق آدلانديريلماسي ايدي. آخج، "آزه‌ربايجان ديلي" دريميني (ايصطيلاحيني) قالديرماغي باشارسا دا، اونو توركجه آدلانديرامادي. گرچي آخج حاكيمييه‌تينين ديرچه‌لتدييي تورك ديلي دريمي بيله، خالقين و اؤزه‌لليكله بليرلي دئوله‌ت آداملاري و آيدينلارين كيميليكسيزله‌شديريلميش بؤلومو طره‌فينده‌ن قبول گؤرمه‌دي. بو كيمي روسييا كومونيست پارتيسي و سوويئتله‌رين سؤمورگه‌چي سيياسه‌تله‌ريني اؤزومسه‌ييپ كيمليكسيزله‌شه‌ن آيدينلار، گينه ده قوندارما "آزه‌ربايجان ديلي" ايفاده‌سيني ايشله‌تمه‌ني سوردوردوله‌ر.

اوچونجو ده‌ييشديره‌نله‌ر: كيمليكسيزله‌شديريلميش دئوله‌ت آداملاري ايله آيدينلار

١٩٩٣ چيچه‌ك آييندا (اييون) آزه‌ربايجان خالق جبهه‌سي حاكيمييه‌تده‌ن اوزاقلاشديريلدي. چيچه‌ك آيين ١٥ينده حئيده‌ر علييئو آزه‌ربايجان رئسپوبليكاسي يوكسه‌ك سوويئتينين باشخانليغينا سئچيلدي. بو تاريخده‌ن سونرا رسمي داييره‌له‌رده گينه ده روسييا كومونيست پارتيسينين ايستالين دؤنه‌مينده اويدوردوغو "آزه‌ربايجان ديلي" دريمي (ايصطيلاحي) ايشله‌ديلمه‌يه باشلاندي.

١٩٩٥ده آزه‌ربايجان رئسپوبليكاسينين پيرئزيدئنتي حئيده‌ر علييئو باشخانليغيندا يئني آناياسا تاسلاغيني (لاييحه‌سيني) حاضيرلاماق اوچون بير قورول اولوشدورولدو. بو قورولون حاضيرلاديغي تاسلاغين ٢٣ونجو باشلاميندا (مادده‌سينده) سوويئت آزه‌ربايجاني آناياساسيندا اولدوغو كيمي دئوله‌تين ديلي آزه‌ربايجان ديلي آدلانديريلدي.

قيروو (اوكتوبر) آيينين سونلاريندا قورولا اولاشان ١٧٠٠ اؤنه‌ريده‌ن يالنيز ١٨ينده ديليميز تورك ديلي آدلانديريليردي. اولوسويوق (نويابر) آيين ٥ينده بو ساييلار سيراسييلا ٣٠٠٠ه ياخين و ٢٣ ايدي. بونا رغمه‌ن حئيده‌ر علييئو`ين گؤسته‌ريشي ايله ٢٣ونجو باشلام (مادده‌) تارتيشيلمايا آچيلدي. ايلك تارتيشما آزه‌ربايجان رئسپوبليكاسي آيدينلارينين قاتيليمي ايله قيروو (اوكتوبر) ٣١ده رئسپوبليكا بيليمله‌ر آكادئميسينده گرچه‌كله‌شدي. آرديندان اولوسويوق (نويابر) ٢ده رئسپوبليكا پيرئزيدئنتي ح. علييئو، بير سيرا آيدينلار و سيياسي پارتي سايلاولارينين (نومايه‌نده‌له‌رينين) قاتيليمي ايله باشقا بير اوتوروم (ايجلاس) ياپيلدي.

١٩٩٥ اولوسويوق (نويابر) ١٢ده آزه‌ربايجان رئسپوبليكاسينين آناياساسي خالق اويلاماسييلا (رئفئراندوملا) قبول ائديلدي. قبول ائديله‌ن آناياسانين ٢١ينجي مادده‌سينده بئله بليرتيليردي: "آزه‌ربايجان رئسپوبليكاسينين دئوله‌ت ديلي، آزه‌ربايجان ديلي`دير. آزه‌ربايجان رئسپوبليكاسي آزه‌ربايجان ديلي`نين گليشمه‌سيني ساغلار."

٢٠٠١ بيچين (آوگوست) ٣ده آزه‌ربايجان رئسپوبليكاسينين جومهورباشخاني "آزه‌ربايجان اليفبا" و "آزه‌ربايجان ديلي" گونونون ياراديلماسي حاققيندا بويروق وئردي. بو بويروقدا توركجه‌نين آدي "آزه‌ربايجان ديلي" و لاتين كؤكه‌نلي تورك اليفباسينين آدي "آزه‌ربايجان اليفباسي" ايله ده‌ييشديريليردي. بويروقدا هر ايل بيچين (اوگوست) آيينين ايلك گونونون آزه‌ربايجان اليفباسي و آزه‌ربايجان ديلي گونو كيمي قوتلانماسي ايسته‌نيردي.

٢٠٠٢ سيخمان (سئپتامبر) ٣٠دا ميللي مجليس آزه‌ربايجان رئسپوبليكاسيندا دئوله‌ت ديلي حاققيندا ياساني اونايلادي. آزه‌ربايجان رئسپوبليكاسينين جومهورباشخاني حئيده‌ر علييئو`ين بو ياساني ايمضالاماسييلا روسيانين قوندارديغي "آزه‌ربايجان ديلي" ايصطيلاحينا بير يول داها دئوله‌ت ديلي ايستاتوسو قازانديريلدي.

سوروملولار: بيلينجسيزليك، ايشبيرليكچيليك و كيمليكسيزله‌شديريلمه

چار ١. نيكولاي دؤنه‌مينده تورك خالقينين آدي قافقاز تاتاري`نا ده‌ييشديريله‌نده قوزئيده روسييانين بو كولونيياليست سيياسه‌تله‌رينه باش قالديرمايانلار، ترسينه اونلاري اؤزومسه‌ييپ و تورك خالقي ايله توركجه`نين آدينين ده‌ييشديريلمه‌سي سيياسه‌تيني منيمسه‌يه‌نله‌ر، تاريخ و تورك خالقي قارشيسيندا سوروملودورلار.

ايستالين دؤنه‌مينده ١٤ يئلين (مارس) ١٩٣٧ تاريخينده روسييا كومونيست پارتيسينين بويروغو ايله تورك خالقينين ميللي تاريخي آدينين تورك`ده‌ن آزه ربايجانلي`يا و توركجه‌نين آدينين آزه‌ربايجان ديلينه ده‌ييشديريلمه‌سينه بويون اه‌يه‌ن آزه‌ربايجان رئسپوبليكاسينين دئوله‌ت آداملاري ايله آيدينلاري، تورك خالقي و تاريخ قارشيسيندا سوروملودورلار.

ايكينجي دونيا ساواشي ايلله‌ري و آزه‌ربايجان ميللي حؤكومه‌تي دؤنه‌مينده ميللي-ائتنيك آد اولاراق "آزه‌ربايجانلي" و "آزه‌ربايجان ديلي" آدلاريني گونئي آزه‌ربايجان و ايران`ا سوخان گونئيلي روس پره‌ستله‌ر، روسييا دئوله‌تينه باغلي اولانلار، بير سيرا سول و كومونيست توپار (قوروپ)، پارتي، اورتال (مئدييا) و شخصله‌ر تورك خالقي و تاريخ قارشيسيندا سوروملودورلار.

آزه‌ربايجان دئوله‌تي باغيمسيزليغيني قازاناندان و آخج ايقتيدارينين ييخيليشيندان سونرا، يئنيده‌ن تورك خالقينين ميللي آدي اولان تورك`و آزه‌ربايجانلي`يا و توركجه‌نين آديني آزه‌ربايجان ديلي`نه ده‌ييشديره‌ن دئوله‌ت آداملاري ايله آيدينلار، تورك خالقي و تاريخ قارشْيسيندا سوروملودورلار.

قوزئيده خالقين ميللي آدي تورك و ديلينين آدي توركجه اونا قايتاريلماليدير

روسييا آزه‌ربايجان`ين قوزئي بؤلگه‌سيني ايشغال ائده‌ره‌ك، اونو جوغرافي اولاراق بؤلموشدور. آنجاق روسييا تكجه آزه‌ربايجان`ي بؤلمه‌ميشدير، بورادا ياشايان خالقين كيمليييني ده ائتنيك اولاراق بؤلموشدور. او، قوزئيده ياشايان بؤلومون ميللي-ائتنيك كيمليييني تورك`ده‌ن آزه‌ربايجانلي`يا و ديلينين آديني توركجه‌ده‌ن آزه‌ربايجان ديلي`نه ده‌ييشديرمه‌كله، خالقيميزي ائتنيك-ميللي اولاراق دا بؤلمه‌يه قالخيشميش و بوندا بؤيوك اؤلچوده باشاريلي اولموشدور. نئجه كيم گونوموزده قوزئيده خالق، دئوله‌ت آداملاري و آيدينلارين بؤيوك بير بؤلومو، ايستالين دؤنه‌مي روسييا كومونيست پارتيسيينين بويروغونا اويوملو اولاراق، اؤز ائتنيك آد و كيمليييني "تورك" دئييل، "آزه‌ربايجانلي" و ديلينين آديني دا "توركجه" دئييل، "آزه‌ربايجان ديلي" دييه بيلير. اويسا ايران دئوله‌تينين بوتون بنزه‌شديرمه (آسيميلاسييون) چابالارينا قارشين، گونئي و ايراندا خالق اؤز ميللي-ائتنيك آديني هر زمان اولدوغو كيمي ايندي ده "تورك" و ديلينين آديني "توركجه" تانيملايير.

بوگون ايكي آزه‌ربايجان`ين بيرله‌شمه‌سينده‌ن دانيشانلار، قوزئيده ميللي-ائتنيك كيملييي "آزه‌ربايجانلي" و ديلي "آزه‌ربايجانجا"؛ گونئيده ميللي-ائتنيك كيملييي "تورك" و ديلي "توركجه" اولان كيتله‌له‌ري بيرله‌شديرمه‌نين اؤن قوشوللاريندان دانيشماليديرلار. بو ايكي خالقين گرچه‌ك بيرله‌شمه‌سينين اؤن قوشولو ايسه، قوزئيده خالقين ميللي آدي اولان "تورك"و و ديلينين آدي اولان "توركجه"ني اونا قايتارماقدير.

Yazan- يازانmehran bahari-چولا-7:41 AM
0گؤروش-قاتقي-اؤنه‌ري

Share/Bookmark

..

Qirmiz-da paylash!


ائو