احمد درويشي از شهر لالجين- استان همدان آزربايجان، برنده مدال نقره مسابقه مقاله نويسي ششمين المپيادهاي بين المللي زبان تركي

http://hemedan-az.blogspot.com/

مدال نقره ششمين المپيادهاي بين المللي زبان تركي –بخش مسابقه مقاله نويسي- را كه بين تاريخهاي ٢٢ مارس و ٢ جولاي در شهرهاي آنكارا و استانبول برگزار شد، احمد درويشي از شهر للين (لالجين) استان همدان آزربايجان جنوبي از آن خود ساخت. مريم غفوري نيز جائزه مانسيون را بدست آورد. مراسم اهداي جوائز برندگان المپياد مذكور در تاريخ اول ژوئن از كانالهاي تلويزيوني سامان يولو، كرال تي.وي. و كانال آ. تركيه همزمان پخش خواهد شد.

در ششمين المپيادهاي تركي، ۵۵۰‬دانش آموز از ١١٣ جهان كشور شركت داشتند. اين المپيادها در دوشاخه تركي به عنوان زبان خارجي و تركي به عنوان زبان مادري داراي مسابقاتي در بخشهاي مكالمه، انشاء، دستور زبان، آواز، شعر، تقديم، فرهنگ عمومي، توانائيهاي ويژه، مقاله نويسي، گيشه هاي معرفي كشورها مي باشد. مسابقات با هدف تعميم و گسترش زبان تركي در كشورهاي مختلف جهان برگزار مي‌شود. دانش آموزان شركت‌كننده در المپيياد زبان تركي به مدت ده روز در تركيه اقامت كرده و علاوه بر استانبول از برخي شهرهاي ديگر تركيه همانند آنكارا، بورسا ، ازمير، ارضروم و قاضي آنتپ نيز ديدار خواهند كرد.

مسابقات مقاله‌نویسی مختص دانشجویان دانشگاهها بود و مقالات شرکت‌کنندگان میبایستی در یکی از چهار موضوع اصلی 1-آموزش و پرورش، 2-مسائل پیش روی جوانان و راه حلها، 3-گرمایش شدن و خشکسالیها و 4-صلح ارائه میگردید. احمد درویشی علاوه بر مدال نقره، 1250 لیره ترک پاداش نقدی معادل نزدیک یک میلیون تومان دریافت خواهد کرد.

http://www.turkceolimpiyatlari.org/images/stories/File/yarismalar/makale.htm

من قوروالويام
Mǝn Qorvaluyam

پرويز محمدي`نين توركجه قوشوقلاريندان- قوروا درجه زين (همدان- آزربايجان)
Pǝrviz Mohǝmmǝdi’nin Türkcǝ Qoşuqlarından
Qorva Dǝrcǝzin, Hǝmǝdan, Azǝrbaycan
اشعاري از پرويز محمدي- قوره درجزين همدان- آزربايجان

مئهران باهارلي

وبلاگ همدان- آزربايجان
http://hemedan-az.blogspot.com/

سٶزوموز

پرويز محممدي گونئي آزربايجان`ين همدان اوستانيندا يئرله شه ن درجه زين`ين قورواسينداندير. بوسنادا ياشايان محممدي`نين تورك و فارس ديللرينده قوشوقلاري (شئعرلري) واردير. اونون توركجه قوشوقلارينين ديلي، سون درجه آخيجي و يالين (ساده)، و عئيني آندا اولدوقجا گوجلودور:

گنه بير گون بيزيم باغا گلگينه ن
شئعر باغومدان بير دسته گول درگينه ن
شئعر باغومدا مارال مارال گزگينه ن
ياپراقومو آياقوينان ازگينه ن
بولبولون نغمه سي منيم سؤزومدو
الينده کي او دسته گول
شئعريم دئييل، سؤزوم دئييل
اوره گيمدي، اؤزومدو

محممدي`نين توركجه قوشوقلاريندا اينسان، سئوگي و اينسان سئوگيسينين تمل يئري واردير. اونون قوشوقلاريندان يونوس ايمره، پيرسولطان و شاه ايسماعيل`ين ييپارلي (معطر) اييي گلير، اونلاردا بو اولولارين ايزي گؤرونور. بو شئعرلرين بؤيوك بير بؤلومو ديل، دوشونجه و ايشله دييي قونولار باخيميندان تيپيك قيزيلباش-علوي شئعريدير. همدان اوستاني بيليندييي كيمي بوگون ده قيزيلباش قالينتيلارينين - فارس صوفي طريقتلري و كورد اهل-ي حاقلاردا اريمكده اولسالار دا- ياشاديغي بير بؤلگه دير:

قوروالو عاشيقه م،
اليمده سازوم
حق درگاهونا گئديره م
واردو نييازوم

منه دلي دئيين
دلي‌يه م، دلي
حقق`ه عاشيقه م من
موولام علي`دي، علي

من گئديره م حق يولانا نهايت
آللاه`ون عئشقيدي منه کيفايت
قوروالو عاشيقه م، قالون سلامت
قوروالونو اسير ائتمه ز جهالت

من سايين پرويز محممدي`نين توركجه شئعرلريندن قيسسا بير توپلونو سؤزوموزده يايينلاييرام. بئله بير اينجينين (جواهيرين) همدان`ين قوروا`سيندان چيخماسي، آزربايجان قوشوغو اوچون بؤيوك بير قازانج و تورك گؤركسؤزو (ادبيياتي) آچيسيندان تاريخي بير اولاي (حاديثه)دير.

مئهران باهارلي

پرويز محمدي شاعري از قروه درجزين در استان آزربايجاني همدان است. وي كه اكنون در بوسني ساكن است داراي اشعار تركي و فارسي است. زبان شعر تركي وي بسيار روان و ساده و در عين حال فوق العاده قدرتمند است.

گنه بير گون بيزيم باغا گلگينه ن
شئعر باغومدان بير دسته گول درگينه ن
شئعر باغومدا مارال مارال گزگينه ن
ياپراقومو آياقوينان ازگينه ن
بولبولون نغمه سي منيم سؤزومدو
الينده کي او دسته گول
شئعريم دئييل، سؤزوم دئييل
اوره گيمدي، اؤزومدو

عشق، انسان و عشق به انسان اساس شعر تركي وي را تشكيل مي دهد. در اين اشعار كه از آنها بوي معطر يونوس ايمره، پير سولطان و شاه اسماعيل به مشام مي رسد، رد اين بزرگان ديده مي شود. بخشي بزرگ از اين اشعار، به لحاظ زباني، تفكر و موضوعاتي كه مطرح مي كنند، نمونه تيپيك شعر قزلباش-علوي مي باشند. همانگونه كه معلوم است استان همدان، امروز نيز منطقه اي است كه بازماندگان تركان صوفي قزلباش- هرچند در حال تحليل رفتن در طريقتهاي تصوف فارسي و اهل حقهاي كرد- را در خود جاي داده است.

قوروالو عاشيقه م،
اليمده سازوم
حق درگاهونا گئديره م
واردو نييازوم

منه دلي دئيين
دلي‌يه م، دلي
حقق`ه عاشيقه م من
موولام علي`دي، علي

من گئديره م حق يولانا نهايت
آللاه`ون عئشقيدي منه کيفايت
قوروالو عاشيقه م، قالون سلامت
قوروالونو اسير ائتمه ز جهالت

من مجموعه اي كوچك از شعرهاي تركي پرويز محمدي را در سؤزوموز منتشر مي كنم. ظهور جواهري اينچنين در قوره همدان، حادثه اي تاريخي در ادبيات تركي و دستاوردي بزرگ براي شعر آزربايجان است.

مهران بهاري

بو قوشوقلار سؤزوموز طرفيندن يازيم (ايملا) باخيميندان كؤنوتولموشدور (ائديت ائديلميشدير).
قوشوقلارين آغيز اؤزه لليكلري، اولدوقلاري كيمي قورونموشدور. مئهران باهارلي


قايناق: تاریخ هنر و باستانشناسی از قروه درجزین تا سارایو
http://www.parvizm.persianblog.ir/

-----------------------------------

سیزلره من سالاموم وار
SİZLƏRƏ MƏN SALAMIM VAR

سیزلره من سالاموم وار
حقدن سیزه پیاموم وار

آللاه یولون گئده نلر
حق سوزونو دئیه نلر
عئشق رداسین گئیه نلر
سیزلره خوش کالاموم وار
منیم ده تورک مراموم وار

بیزیم دیلده یازانلارا
قلمینه ن قازاماتو قازانلارا
عاشق گوزویله ميللتلره باخلانلارا
دیل یارادان یاریز اولسون
جانلاروز عئشقیله دولسون

ایرانلویام، دینیم ایسلام
دیلیم تورکدو، بونا خوشام
تورک دیلينده اوچان قوشام
منیم باغوم یاندورمایون
حق یولوندان آزدورمایون

تورک دیل ایله دیل آچموشام
حق یولوندا من قاچموشام
سوسوز دیللرده آخموشام
منیم یولوم باقلامایون
اوره گیمی داغلامایون

حئیدر کراردان ايلهام آلانلار
قارا گونده اولدوز کیمین یانانلار
نامردلیگی باشلاروندان آتانلار
حئیدر دیلی بایات الماز
بایاتودان اوره ک دویماز

منه دوشمن تک باخمایون
دیلیمی مندن آلمایون
اوره گیم دارا آسمایون
قوروالویام، من پرویز`ه م
آللاه عئشقیله لبریزه م

--------------------

باخار قوروا
BAXAR QORVA

قوروا، قوروا، یاقچو قروا
بیزه آللاه باخسو قوروا
سرین سولار آخسو قوروا
گوللریمیز آچسو قوروا
.....

قوروا، قروا، بیزیم قوروا
اوردا واردو ایزیم قوروا
حق یولونو چیزیم قوروا
یازسو شئعرین قیزیم قوروا
....

قرووا، قوروا، آدو قوروا
آغوزلاردا دادو قوروا
یاد قالار یادو قوروا
عرشه گئده ر دادو قوروا
....

قوروا، قوروا، جینگیل قوروا
چوگورلری دینگیل قوروا
آلماز قوروا، دینقیل قوروا
توته کلری مین دیل قوروا
.....

قوروا، قوروا، دیلیم قوروا
حق یولونو بیلیم قوروا
یالانلارو سیلیم قوروا
نمازومو قیلیم قوروا
......

قوروا، قوروا، باخار قوروا
حق یولوندا آخار قوروا
عقیق اوزوک تاخار قوروا
اووه لاوا یاخار قوروا

---------------

من قوروالويام – [١٣٥٨ نجي ايل]
MƏN QORVALIYAM
- سال ۱۳۵۸

بولاغلار باشوندا من سوو ايچميشه م
اينسانلوق يولونو سوويب سئچميشه م
عاشيقلار آدونا من آند ايچميشه م
عئشقيمين يولوندا يانوب گئچميشه م
مئهريبان اينسانام، من قوروالويام
با دين-و ايمانام، من قوروالويام

نامردليک يولونو باشدان آتموشام
حقيقت يولونو جاندان آلموشام
علی`نين يولوندا صاديق قالموشام
سعادت کيليدين اوندا تاپموشام
آللاهˊا بنده يه م، من قوروالويام
حق`ه آکنده يه م، من قوروالويام

عاشيقلار سازلارون دييين چالسولا
گویلرده اولدوزلار دييين يانسولا
اوشاغلار دينلرين بيليب قانسولا
حقيقت قاپوسون اولار آچسولا
معريفت اوغلويام، من قوروالويام
عئشقيندن دولويام، من قوروالويام

چاقورون جوانلار کنده گلسيله
معريفت باغلارون بوردا اکسيله
سعادت ميوه سين هر گون درسيله
محببت گوللرين جاندا سرسيله
علی`يه ياوره م، من قوروالويام
مرد-ي ديلآوره م، من قوروالويام

-----------------------

گٶزو یولدادو قوروالو
GÖZÜ YOLDADIR QORVALI

گٶزو یولدادو قوروالو
باشو داردادو قوروالو
کیم چاتار اونون دادونا
دوستو هاردادو قوروالو
گٶزو یولدادو قوروالو
حقدن دویمادو قوروالو

موولام علی بیزه دوست اول
بیزه گٶسته ر یاقچو بیر یول
آللاه`ا بیز بنده اولاک
آللاه عئشقیدن بیز دولاک
محممد`ه اولاک اوممت
حق یولوندا ائده ک هيممت

اوره گیمیز یا حق دئسی
قوروادان گلسی حق سسی
حوسیئن`ی هر دم چاقوراک
اينسانلوق ارکانون قوراک
باشو اوجالسو قوروالو
مورادون آلسو قوروالو

قاراغولام بش اوخوسو
گلسی باغدان گول قوخوسو
اوره کلر عئشقینن دولسو
بیزه موولاموز یار اولسو
یاقچو آد قالسو قوروالو
چيراغو یانسو قوروالو

-----------------

من سنی چوخ سئویره م
MƏN SƏNİ ÇOX SEVİRƏM

من سنی چوخ سئویره م
چوخداندو گوزوم یولدادو
چوخداندو یولون گوزلوره م

سنی من چوخ سئویره م
من سنی چوخ ایستیره م

سن بیر گون گله جکسه ن، من بیلیره م
من سنین اوره گینین نغمه سینی ائشیدیره م
سن گله نده گوزلریم آیدین اولار
سن گله نده گونلریم عئشقله دولار

آخو من سنسیز هیچ کاميل اولمانام
آخو من سندن هئچ زامان دویمانام
سنی یالقوز قویمانانم
گوزلرینه قوربانام

باشونو دایا داغ تک چیيينلریمه
اللرین وئر منیم اللریمه
داغلار تک من سنه دایاق اوللام
سنینله همدم اوللام، سنینله آیاق اوللام

خیالومدا سنی یالقوز قویمادوم
یاشامومدا سنی یالقوز قویمارام
آخو سنسیز من کاميل اولمارام
سندن باشقایا من عاشيق اولمارام

من سنی چوخ ایستیره م
من سنی چوخ سئویره م
چوخداندو گوزوم یولدادو
چوخداندو اوره گیم توودادو

گله جکسه ن بیلیره م
اوره گین نغمه سینی ائشیدیره م
من سنی چوخ سئویره م
من سنی چوخ سئویره م

------------------

[حاق عاشيغي، دلي ناصير]
HAQ ÂȘIĞI DƏLİ NÂSİR

منه دئیين دلی ناصير
هه یه من دلیيه م دلی
عاشيقه م حقق`ه من
موولام علی`دی علی..

قوروالو عاشيقه م،
الیمده سازوم
حق درگاهونا گئدیره م
واردو نيیازوم

منه دلی دئیین
دلي‌یه م دلی
حقق`ه عاشيقه م من
موولام علی`دی علی

من گئدیره م حق یولانا نهایت
آللاه`ون عئشقیدی منه کيفایت
قوروالو عاشيقه م، قالون سلامت
قوروالونو اسیر ائتمه ز جهالت

موولا`نو چاقوران مورادون آلار
قوروالون اوره گینده حق یانار
منه دئیين دئیین دلی دیوانه
قوروالو دینیندن اولماز بیگانه

قروالو ناصير`ه م ، یار علی اوغلو
دریا دریا اوره گیمده سٶز دولو

[سئويتين گئچييينده]
SEVİTİN GEÇİYİNDƏ
در کوچه یار


بو باغومدان
خیالومدا
هر گون سنه باخورام
بو نغمه نی
سنه گوره چالورام
بو شئعریمی سنین ایچین یازورام
بو شئعریمله سنی من چاقورورام
سنی من آختارورام
سنی من آختارورام

خیالومدا هر گئجه
کوچه لرده گزیره م
کوچه لرده اوخورام
پنجره لری آچون!
آی جماعت منه باخون!

بیر گوزه له عاشيقه م من !
بیر گوزه له عاشیق اولموشام
عئشق مئییندن باخون نئجه دولموشام
اونون عئشقینده من اسیر قالموشام
اسیر اولوب اوندان قانات آلموشام
اونون خیالوندا هر گون اوچموشام
اونون خیالوندا قاناد چالموشام
اونون خیالوندا یولوم تاپموشام

آی جماعت !
آی جماعت!
آی جماعت عاشيقه م من
عئشق ایله من گوزه ل دونیا سالموشام
عئشق اوتوندا گئجه گوندوز یانموشام
عئشق ایله من اولدوزلارا چاتموشام
عئشق ایله من قاپولارو آچموشام

آی جماعت عاشيقه م من !
عاشيقه م.
بو نغمه نی سنین ایچین اوخورام
قوی که دونیا عئشقیم بیلسین
عاشيقه م من،
عاشيقه م من، قورخمورام.
عاشيقه م من، اوتانمورام، قورخمورام.

------------------------

[درجزين قورواسي اوينامايا باشلاياندا]
DƏRCƏZİN QORVASI OYNAMAYA BAȘLAYANDA
آنگاه که قروه درجزین به رقص در آید


آی بالابان چالان قوروالو حسین آقا!!
چال سازویو، یاقوش یاقسو
گٶللریمیز دولسو داشسو
سن گویلره باخگونان

آل سازویو چالگونان
بالابانو چالگونان
گویدن نغمه آلگونان
قارانلوق اوره کلرده
گونه ش کیمین یانگونان

چال سازو سیزیللاسو
اوره کده غم قالماسو
قارا غلام بش اوخوسو
آباجوم یاحق توخوسو
خیرالله دوهولون چالسو
شاعير بابا شئعرین یازسو
حق قاپوسون بابا آچسو

قوروادان نامردلیک قاچسو
آللاه بیزه یاقچو باخسو
مولام بیزه یاقچو باخسو
بولاغلاردان سولار آخسو
قوروالو یولونو تاپسو
آللاه`ون عئشقینی دادسو
غم-غصه نی باشدان آتسو

چال سازویو
چال سازویو
اوره کلرده قفس یانسو
گونوللردن دوستلوق داشسو

چال سازیو !
چال سازویو!
چالگونان قوروا اویناسو
آللاه عئشقیدن دویماسو

چال سازویو !
چال سازویو!!

--------------

گنه بیرام گلیری
GƏNƏ BAYRAM GƏLİRİ

گنه بیرام گلیری
گولومسییه گولومسيیه
گنه بولبول ایستیری
اوره ک سوزون، گوله دئیه، گوله دئیه
گنه گونلوم ایستيری پیلوو یئیه، پیلوو یئیه

چالون دوستلار سازلارو
دانققولاسو، دینگیللاسو
وورون دوستلار دوهولو
دامبوللاسو، دیمبیللاسو
چالسو عاشیق چوگورو
زانقوللاسو، زینگیللاسو
چالون داغلار اویناسو
دینگیللاسو، جینگیللاسو
اوخویون ییر هاواسو
جوانلار هالایلاسو
قیز و اوغلان اویناسو
گولومسییه، گولومسییه

گلیری بیرام بیزه، بیرام سیزه
اللره دستمال آلون
اوینایون سیز، اوینایون
بو گونلر تک قالمایون
گیرین سیزلر مئیدانا
اوره گیمیز مئیخانا
گیر میئدانا، گیر مئیدانا
بلکه بو مئیدان قیزه، مئیدان قیزه
ماشاللاه اوغلان قیزه، اوغلان قیزه
هه یه دوستلاروم، هه یه
گنه بیرام گلیری بو ایل سیزه
بو ایل بیزه
گولومسییه، گولومسییه

گنه کوسسا گلیری ذونقوللویا، ذونقوللویا
گنه سوووخ گئدیری خوتوللویا خوتوللویا
هه یه دوستلاروم هه یه
هه یه دوستلاروم هه یه
گنه بیرام گلیری.

---------------

آی پارا
AYPARA

[بو قوشوغو ١٣٥٥ ايللرينده قوشموشام]
این شعروازه ترکی را در سالهای 1355 نوشته ام.

آی پارا !!
آی !! آی پارا !
اوووم قارا، بختیم قارا
اوره گیم یارا،
من اولوم سن چیخ داغا
بلکه بیزه ایشیق یاقا
ایشیقلردن ایمان آخا
گٶی اولدوزدان مونجوق تاخا
گنه آللاه بیزه باخا
گنه آللاه بیز ه باخا
گنه قیزلار اللرینه حنا یاخا

آی پارا !!
آی !! آی پارا !!
کنده گئجه گلیبدی
اولدوزلارو دریبدی
اٶز اووینه سریبدی
باغو سوووخ کسیبدی
بولبول بوردا غریبدی

آی پارا !
من اٶلوم چیخ سن داغا
بلکه کنده ایشیق یاقا
بلکه آللاه بیزه باخا
بولاغلاردان ایمان آخا
قوروالو قیز شئعرین یازا
شئعرلرینی دئیه سازا
عئشق نقشینی گٶیه قازا

آی پارا !!
آی !! آی پارا !
بو گئجه سن چیخگینه ن
قارانلوقو یيخگینه ن
موولام علی بیزه گلسی
بیزیم باغدا اولدوز اکسی
باغلاردا عئشق بارا گلسی
بالاجا باجوم گولون درسی
دفترینده اونو سرسی
موولادان بیز آلاک درسی
موولا درسینی اوخویاک
آللاه آدوندان دویمویاک

کنده گئجه گله نده
اولدوزلارو دره نده
بولبوللارون قناتلارون کئسه نده
بیز گئجه دن قورخمویاق
اوره کلردن ایمانو بیز قوومویاق
اوره کلرده ایمان آیو پارلاسون
هئچ بیر اوره ک ایمانسوز قالماسون

آی پارا !
آی !آی پارا!

---------------

آخ که بو گون نه جور خوشام
AX Kİ BUGÜN NƏ CÜR XOȘAM

یاواش یاواش گون چیخه نده
ایشيقلر ظولمو یيخه نده
پنجره دن نورلار ساچار
منیم گونلوم قاناد آچار
هوسله نه ر، اوینار، اوچار
هوسيیله گوله باخار
گولونه ن دانوشار، گوله ر
گوللرین قدرینی بیله ر
آخ نه گٶزه لدی بو یاشام
حيس ائدیره م که بیر قوشام
قفسددن آزاد اولموشام
سئوگیلریله دولموشام
آخ که بوگون نه جور خوشام
آخ که بوگون نه جور خوشام

-------------------

[قالخ و تانريني سسله- ١٣٦٤ نجو ايل]
QALX VƏ TANRINI SƏSLƏ 1364
بر خیز و خدا را صدا کن....سال ۱۳۶۴

کیم یاتوبدور، کیم اویاق؟!!
کند سسسیز، کند بختسیز
کیمسه دن یوخدور جواب
دوردو چیخدی او داما
باخدو هر یئر قارالو
چوخ اوره کلر یارالو
ار و آرواد آرالو
یوخدو کندین هئچ حالو
غم گٶیدن یاقورو
کٶپک مات مات باخورو
گٶزدن یاشلار آخورو.

کیم یاتوبدو، کیم اویاق.؟!
اوره گینده یوخدو تاب
کیمسه دن یوخدو جواب.
گنه او سسله ندی
کندینی چاقوردو
اوره کدن باقوردو
حئیف اولسون، یوخولار آقوردو
دودمان داغولدو
سوزلر داد-و بی داد اولدو
...

گنه باخدو هر یانا
گنه اوت دوشدو جانا
دئدی آللاه سندن من مددلر ایستيره م
من یولوندان چیخمه ره م
باتلاقلاردا ایتمه ره م.

..اوره گینده بیر اوجا سس گلدی.
دئدی ائی بنده-يی خدا
مني چاقورسه ن اوجا
قالماز کندین یوخودا

نااومید اولما، گنه سن کندی چاقور
علی`نین عئلمین قور
اينسانلوق مشعلینی اوجالاردا یاندور
قورخما کندین اویانار
علی`نین عئشقی اوره کلرده یانار
گنه کندین باشو اوجالار

گنه کندین شاد اولار
نااومید اولما
اوره کدن چاقور خدا
اوره كدن چاقور خدا

-------------------

هاردا قالدون گلمه دين
HARDA QALDIN GƏLMƏDİN

سنين عئشيقندن ياندوم
بير نسيم تک اوره گيمه، اسمه دين
او زامانلار که سنی چاقوراردوم
حسرتيندن اوت توتاردوم، ياناردوم
کيشی آغلاماز دئيه دئيه
اوککور اوککور اوره گيمده آغلاردوم

او زامانلار که هر شئی سنی يادوما سالاردو
رويالاردا گونلوم گٶزو داييم سنه باخاردو
اوره گيم سنين آدون چاقوراردو
سنين آدونو اولدوزلارا يازاردو
او زامانلار سنين عئشقين منی دلی ائده ردی
سنی گوره نده اوره گيم تيتره ردی
اوره گيم سنه باخاردو سوسوز بير اينسان کيمين
آمما اٶزوم اوتاناردوم باخا بيلمه زديم سنه
باخوشلارون غوغا ائدره دی منده
باشومو آشاغو سالاردوم
اٶزومو ايتيره رديم، آزاردوم
ديليم باغلاناردو، دانوشا بيلمه زيديم
اوتوندا ياناردوم، دينمه زيديم
دريالار جک سوزوم واردو سنه
عئشقين ياندوراردو منی
باخوشون قاندوراردو منی

ايندي ده گنه
حالا گٶزوم يولدادو
اوره گيم سندن هئچ وقت دويمادو
شئعرلريمنه ن چاقورورام من سنی
من سازومنان آختارورام من سنی
او زاماندان حالا گٶزوم يولدادو
اوره گيم سندن هئچ وفت دويمادو
سٶزلريمی سازومدا من چالورام
سازومنان من عئشقينده يانورام

گنه بير گون بيزيم باغا گلگينه ن
شئعر باغومدان بير دسته گول درگينه ن
شئعر باغومدا مارال مارال گزگينه ن
ياپراقومو آياقوینان ازگينه ن
بولبولون نغمه سی منيم سٶزومدو
الينده کی او دسته گول شئعريم دئييل
سٶزوم دئييل
اوره گيمدی، اٶزومدو

----------------

ياشام گٶزه لدی:[درجزين قورواسيندا ياشام- ١٣٦٤]
YAȘAM GÖZƏLDİ: DƏRCƏZİN QORVASINDA YAȘAM
زندگی در قروه درجزين ۱۳۶۴

گٶردون او گونلری سن
او اوجامان داغلارو
ناسيل و نه جور قيش سوووق آلتوندا
ييقينيب سيخيليب
ديزلرين قوجاقلايوب کيزله ميشدی
سانکی قيشدن قورخوب قار آلتونا گيريب
برکينيب گيزله نميشدی
نه جراتی، نه هيبتی
داغدا داغلوق قالماموشدو
باشوندا اوت يانماموشدو
....

گٶردون باغلاردا
لوپ لوت، کميک ايسکيليت کيمين آقاچلارو
ياپ يالقوز
بو داغلاروندا نه بير قورو ياپراق
نه بیر بالا قوش
قيراغلاروندا نه بير کووا اوت
نه ياشول پارلاق قياق
نه بیر ییر، نه بير سس، نه بير اوخوماق
ايله بيل کی هر شئی سارالموش، سولموش
اٶلوب دونموشودو
..................

گٶردون من بير قارانلوق اووده
اوشودوردوم، تيتريرديم
چرکين کٶهنه پالاسو چولانوب باشوما چکيرديم
روزگارا من بير سٶز دئميرديم
کیمسيیه سٶز دئمیردیم

بير اوغلوم ذوغال ایله کٶهنه لاوالو ديفارلارا
قوش عکسينی چکيردی
گونلری سايوردو
بير گون، ايکی گون
بير آی، ايکی آی......
ديفارلارا خط خط چيزيردی
آروادوم نه دانوشوب دينيردی
آناسو نه دانلويوب قيزيردی

او بير اوغلوم
مات مات باغلو پنجره دن باخوردو
گٶزلريندن داملا داملا گٶزياشلارو آخوردو
اوشاغوم نه گولوردو، آغلوردو
نه ييخيليب قالخوردو
بارماغلارون يالوردو
قيزيم آمما..

قيزيم آمما حالا گولومسه ييردی
گٶزلری ايشيقيدی
بوز اوجاقو دئشيردی
يير اوخوردو، شئعر دئييردی
بلکه ده او عئشق ايشقين
حقی يقين گوروردو
بلکه ده عئشقی قانوردو، حقيقتی بیلیردی
او آللاه`و حيس ائدیردی، تانوردو
بلکه اونون اوره گينده حق چيراغو يانوردو
اوره گينده چوخ اوميدلر وارودو
........

هه يه دوستوم..
او گونلر ايله ايدی...
هر شئی سارالوب، سولوب سونموشودو
اوميدلر بوزلويوب، دونموشودو
هامو یالقوز قالموشدو
اومودوموز شیطان بیزدن آلموشدو
نه بير گله ن، نه بير گئده ن
نه دينه ن، نه دينديره ن
نه سالوب، نه سينديره ن
سانکی کندده آادام .. ياشامدا آننام قالماموشدو
کيمسه حقدن ده بير نيشان آلماموشدو

قيشيدی دوستوم
چوخ سوووخ بير قيش
يير گوندن اوزاغلاشموشودو
گٶی سارالوب بوزارموشودو
اوره کلر محببتدن بوشالموشودو
اومودلار اوره کلرده يانموشدو
......

بير گون قيزيم اوجاق باشوندا ايکن
باجادان اووه بير ايشيق ساچدو
گونه ش الی قاپولارو آچدو
اوويميزه بير مئهريبان نسيم اسدی
اوجاقوموز ايسيندی، ياندو

قيزيم آللاه چاقوردو
گٶنول گولو آچولدو
آروادوم گولومسه دی
سيزی سوويره م دئدی
اوغلانلاروم قاپولارو آچدولا
حقه سارو يورودوله، قاچدولا
....

هه يه دوستوم ..
ايندی گٶرورسه ن
نه جور مئهريبان بير نسيم اسيری
گٶنلوموزدن بيزه خبر گليری
قارلار بالا بالا اريری

داملالار چيزغا چيزغا يول آچوللا
تپه لردن، داغلاردان آشاغو آخوللا
اوشاغوم اوره گينده اومود گولو اکيری
قيش گئديب باهار گليری

دينله، قولاق آس
ائشيديرسه ن يئرين ايسسی نفسينی
دويورسان، ائشيديرسه ن
بولبلولارون، قمرولارون سسينی
گورورسه ن ايسلاق توپراق ايشيلتوندان
آرپالار، بوغدالار
شبدرلر، يونجالار
جوکله ييب باش چوخاردوللا
ياشول آغوزلارون آچوللا
گٶيه، سنه، سمنه، باخوللا
اولار بيزی تانوللا
يوخودان اويانوللا
خوروس کيمی باننوللا
ائشيديرسه ن بولبوللارون سسينی
قوشلارون نغمه سينی
گليلله بو يانلارا
بيزيم کندده قالالا
گوللر اوسته قونالا
اوخويالا، اوينويالا
بيزه قوناق اولالا

....ايندی دوستوم..
سن آللاه`و ياد ايله
اوره گوی شاد ايله
گٶر خانوملار ييغيليبله بير ييره
اوت قويوبلا تنديره
تزه چٶره ک، شيرين فطير ياپوللا
چٶلمکلرده گٶزه ل يئمک آسوللا
اوشاغلار دا فطيرلردن قاپوللا
قيزلر گوله گوله بختلريني آچوللا.

...دوستوم سن
ايندی اوويندن چيخ
غم زيندانون ييخ
توت خانومون اليندن
اوشاغلارون اليندن
گئچ کنديميزين
سوپورولوپ سولانموش
دیفارلارو تزه سوواغلانموش
کوچه لريندن
گئچ ياشول ياپراقلو
آغاچلارون کٶلگه سيندن، سريندن

دینله، قولاق آس
يايولان يير، نغمه، بش
اوولرين آچوخ پنجره سيندن
گل گٶر قيزيمی
اوخويوب يازورو
دولانوب گزيری
گول ياپراقلا
اٶزون اورون به زيری
چوخ سوويری گٶيلرده او اوچماقو
ال اوزادوب اولدوزلارو توتماقو
هردن گئديب اولدوزلارو دريری
گئتيريری دفترينده
مونجوق کيمين ورقلره سه ريری
شاعير اولوبدئ قيزيم
عئشق باغوموزدو بيزيم
بير اوغلوم ..

عيلم-و صنعت اٶرگه شير
دييير گوره ک من هامودان باش اولام
چالوشام من يورولمويام، داش اولام
چوخ ايستيری کنديميز آباد اولا
عالمده، کيتابلاردا
کنديميزدن، بيزدن ده بير ياقچو گٶزه ل آد اولا
او بير اوغلوم..

چالوشورو ساز آلا
تويلاردا بايراملاردا
هم اوخويا، هم چالا
او ايستيری موولادان ايلهام آلا
آناسونا اينسانلوقدان باغ سالا
نه اوخورو، نه يازورو، پوزورو
ارته آغشام .. دامدان داما قاچورو
فيشقا چکيب دستمالونو اوينادورو، آتورو
گٶگه رچين اوينادورو
مات مات گٶيه يا دا قونشو باغچاسونا باخورو
آناسو دا هردن منه قيزيری
نجير بير آتاسه ن ؟ منه ديييری
من ديييره م اٶنه می يوخدو دوستوم
سن ده منيم اسکی قونشوم قيزیسه ن
يادوندادو سن منه نازلو نازلو باخاردون
جانوما اوت سالاردون
عاشيق ائده ردين منی
باشوما خرره ياخاردون
او دلی قانلو گنجدی، جواندو
قوی سوويب سوويلسين
ياشامو، عئشقی دويوب دا گٶرسون
ياشاماقدا بيله سووگی گره کدير..

...اوشاغوم دا ايمه کليری، ييريری
گولوب آغلورو
ييخيليب قالخورو

..من ده دوستوم
آروادومنان، يارومنان
سوپوروره م، سولورام دروازانو، کوچه نی
بئللیره م، اکيره م کالاهلارو، بٶيوک بالا کردينی
يووورام، تميزليره م من ياشامون دردينی

....گل دوستوم ..
گل قاپومو چال
گول وئريب گول آل
ال وئر باروشاق
آجوقو آتاق
ياقچو دانوشاق
حقه قاروشاق
گل دوستوم، گل بيزه
گل بيزه، گلين بيزه
اوتورون تزه سوواقلانموش، لاوالانموش
ائيواندا، دامدا
بولبوللو قوشلو
گوللو چيچه کلی
باغچادا، باغدا
بيز سيزه، اوغلانا، قيزه
قيرميز تاباغلاردا
ايمان، ساز و سٶز
اينسانلوق، دوستلوق ريياسوز
گتيره ک
ناغيل دئيه ک
اوزوم يييه ک
اوشاغلارا حق يولونو گٶرسه ده ک
گلين دانوشاق، گوله ک
خيال آتونو مينه ک
اوره ک يولوندا سوره ک
گلين اينانون، ايناناق
محممد`ه اوممت اولاک
اينسانلوقدان دويموياک
قونشونو آج قویموياک
ديفارونو يونموياک

نفسيميز حق دئسی
گلين سووه ک هر کسی

---------------

شریک ممد یئرلر سنی یورمادو
ȘƏRİK MƏMƏD YERLƏR SƏNİ YORMADI
شریک ممد در سال 1362 نوشتم

هئچ اکارا سنی دالا قویمادو
گئجه گونوز بئل چيینینه ایشله دی
اوروشلوخدا بیچه نده سو ایچمه دی
میل ایردلی سندن یامان گورمدی
دالوجکده بیر کس یامان سٶیمه دی
شریک ممد گون قورودا باتوبدو
بیلن قارداش دوستاقلاردا یاتوبدو

یوخودان دور، چراغو توت، دوش یولا
سو گئتمییه کردیلری چوخ دولا
میربچو یاتمویا، سو دوشه یولا
یولچولارا یول و ایز پالچوخ اولا
مشد ايبراهوم قالانون دینگه سینده
اذان وئریر، بیر غم واردو اونون بوگون سسینده

شریک ممد سویوی گئدیر باشونا
یتیشمييیب اوغلوی یئددی یاشونا
قویماگونان قمیش سنی اٶلدورسو
اٶزگه گلسی چولوی یئردن گٶتورسو
قمیش سنی اٶلدورسه
قاپوی اجل دٶیدورسه

کوسسا ابیل یتیمی
هر یتنی یتیمی
یقجکدیر دالولانا
ووراجکدیر باشونا
بازاردا کوچه لرده
اوخویاجک هر یئرده
شریک گئددی بیچینه
قمیش باتدو قیچینه
قمیش دیی کوزازدو
کوزاز ریشه سین قازدو
ایمانون ساتماموشدو
دینینی آتماموشدو

حئیف آمما دینه یالان قاتدولا
اونا یالان ساتدولا
اونا دووا یازدولا
حق یولوندان آزدولا
دووا اونا نینه دی
کوزازونان قینه دی
اجل چاتدو دادونا
کلفت دوشدو یادونا
اولدوزو گٶیدن آخدو
گٶزلری گٶیه باخدو
داوار مالو مئله دی
اوغلو آغلار هله دی
بیر موسلمان بیر کیشی
اوردا توکه ندی ایشی
کلفت قالدو لم یثیر
بیر جوی اکین، بیر سیقیر

شریک ممد کیمیدی
اون یاشدان سقیریدی
یاقچو موسلمانودو
اونون کيمین آزودو
آللاه`ون رحمتی اونا همیشه گلسی
اينشاللاه بئهيشتده اکدیگینی درسی
شریکین اوغلو بٶیوسو، سالار اولسو
موولا علی یولوندا حورر-ي ديلاور اولسو
قوروالونون اوره گی آللاه عئشقینن دولسو
تاریخین داغلاروندا موولا یولونو یونسو

گئرچه يه هو!!!!

شاهاب طاهيري`دن توركجه قوشوقلار – قوروا - درجه زين، همدان – آزربايجان
Șahab Tahiri’dǝn Türkcǝ Qoşuqlar- Qorva, Dǝrcǝzin – Hǝmǝdan, Azǝrbaycan
اشعاری تركي از شهاب الدين طاهری مشفق- قروه درجزين همدان - آزربايجان (ناخدا يكم بازنشسته)

http://hemedan-az.blogspot.com/

بو قوشوقلار سٶزوموز طرفيندن يازيم (ايملا) باخيميندان ائديت ائديلميشدير. قوشوقلارين آغيز اٶزه لليكلري اولدوقلاري كيمي قورونموشدور. مئهران باهارلي

قوشارين قوشوقلاري آرخا و ماي تاون وئبلاقلاريندان آلينيبدير
قوشارين ياشام اٶيكوسو (بيوقرافيسي) آرخا وئبلاقيندان آلينيبدير
http://www.mytown.blogfa.com/
http://arkha.blogfa.com/
mytown@teznetco.com

شاهاب طاهيري`نين ياشام اٶيكوسو

شهاب الدین طاهری مشفق در سال 1328 خورشیدی در قروه درجزین [استان همدان- آزربايجان] قسمت "قالا دینگه سی" [قالا دٶنگه سيQala Döngǝsi ] دیده به جهان گشود. پدرش به نام "میرزا" که "چلینگر (لحیم کار-بندزن)بود،از همسر دوم در سن 55 سالگی صاحب اولین پسر و فرزند دوم خود-شهاب الدین- می شود. شهاب الدین تحصیلات ابتدایی را در قروه به اتمام رسانده و پس از مرگ پدر به دنبال کسب کار و تامین معیشت خانواده راهی تهران شده و پس از اتمام دوره دبیرستان در دانشکده ی افسری آن زمان مشغول به تحصیل می گردد.

اولین شعرش را در دوم ابتدایی در کنار درویش مشکات -ناصر ابراهیمی- سرود و در دوران دبیرستان و جنگ ویتنام بود که برنده ی اول مقاله "صلح" در سال 1347 از باشگاه liones ، گردید که جایزه ی آن 500 تومان بود. او که هم اکنون ساکن کرج و بازنشسته ی نیروی دریایی ارتش با درجه ی ناخدا یکم (سرهنگ) است، در زمینه ی شعر و شاعری، از ترکی و فارسی، از نقد اجتماعی و غزل های عارفانه و عاشقانه، هنری نمایانده است و دستی برده. اولین شعرش در باره ی "ابراهیم صهبا" ست در تجلیل از شعری که برای خودکشی جهان پهلوان تختی [از تركان استان همدان آزربايجان] سروده شده :

سایه ی اندوه و غم چون بر جبین ما نشیند
شعر صهبا همچو آهی بر غم دل ها نشیند
شعرهایش می نماید مست هر صاحبدلی را
همچو درد باده ای چون در ته مینا نشیند
آرزو دارم که همچون آفتاب نیمروزی
همچنان با پرتواش در مسند بالا نشیند
"طاهری" اشک غم خود را به اشعارش بشوید
گرچه دائم بر ضمیرش انده غم ها نشیند

شعرهای ترکی زبان شهاب، زیبایی ، شیوایی و طنز خاصی دارد و از آداب و رسوم گذشته و احوالات ان زمان حکایت می کند. از این شاعر ارجمند قروه ای امیدواریم که بیشتر از این بخوانیم.

شاهاب طاهيري`دن توركجه قوشوقلار

قوروا حاققيندا:
در باره قروه:

خوش او گونلر او زمان عاطيفه بوندان چوخودو
عقل-و هوشی بئله زايیل ائلیيه ن زاد یوخودو
بورا قاچماق، اورا قاچماق بئله زادلار یوخودو
باشوموز بیربیرینه گرمیدی و هر یان دانوشو
دردیمیز بیر بیرینی، دردی و درمان دانوشو

قوروا`نون هر گوشه سیندن وارو بیر خاطيره سی
بازاروندان، گوذریندن، آق اوزوندان قره سی
او گئچیلمیش گونوموزدان بو گونه پنجره سی
هر باخان پنجره دن سٶیلورو گيریان هانو پس؟
او عزیزلر نئچه گون قوروه`یه مئهمان هانو پس؟

کوچه میز پالچوقودو، آمما اوره ک پاک-و زولال
داموموز کاهگيلیدی، آمما تمامن سر-ي حال
چولوموز سبزیدی، مردوم اٶز ایچینده خوشحال
قوروه`نون گلله سینین چٶلده یوخویدو سایوسو
تامو آغزومدا قالوبدو چوبانون چٶل چایوسو

یاخچو مٶحتاج دگول ذرره به اووصافلره
مٶحترم مردومی گٶوهردئ بو صررافلره
مرکزیيت واریدی کولليیه-يی اطرافلره
درگز`ین گولشنینین قوروه اونون گول یئریدی
همدان مهدینه بیر عاريف-و عاقيل یئریدی

قوروا`نين جوغرافي قونومو حاققيندا:
در باره موقعیت جغرافیایی قروه:

قوروه`نین دٶور-و ورینده نئچه کت وار چو جنان
گون چیخه ن سمتیده سوزن، و کاج-و تموزان
قاراقان سمتیده رازین-و شوند-و عمان
پشتجین-و نیر و درگزین و ینگی قلعه
سایان-و خیر آباد-و مزرعه-و زیوه دره

شورا مجليسي سئچيملري ايله ايلگيلي بير قوشوق
در رابطه با انتخابات مجلس

ايسلامي شورا مجليسي سئچيملري ايله ايلگيلي شهاب الدين طاهري`دن "درجه زين" (همدان- آزربايجان) خالقينا خطابن سٶيله نميش توركجه بير قوشوق
شعري بزبان تركي خطاب به مردم درجزين [استان همدان- آزربايجان] در ارتباط با انتخابات مجلس شوراي اسلامي از شهاب الدين طاهري
٨٦-١١-١٦

مٶحترم درجزين`ين مخلوقونا عرض ايديره م
اٶزومو اونلارا بير عبد-ي كوچوك فرض ايديره م
قوجالار مثل-ي دده، ساييري قارداشدو منه
اولارون خوش گونو بير ارزيش-و پاداشدو منه
من و سيز هر ايكي زحمت يولونون همدميييك
من و سيز هر ايكيميز غوصصه گونون ماتميييك
دده ميز شازدا ده ييلدي، ننه ميز شازداخانوم
ننه يه هيچ ديمه ديك خان ننه يا كه مامانوم
دده ميز، هم باباموز پشت به هم رعيتيدي
اللرين پينه لري قيصصه-يي بو ذيللتيدي
دده لر چٶهره لري فقر اليندن غمگين
خانلارون سوفره لري زحمتيميزدن رنگين
كتديسينده هر اووون بوغدا دولييدي في الحال
چوره گي سوفره ده تامينيدي تا آخر-ي سال
بئش قيران اولسا ويره رديك ياروم پونزا اته
نيچه گون شوربا ايله رديك اگه اولسايدي كوته
اگنيميزده نه ليباس كاميليدي عهد-ي شباب
كئش آياخ قابو آياخدا، او دا بي بند-و جوراب
نه اوره كده وارودي حٶوصله، نه ديل، نه داماخ
هر كيمين شالوارونا وورموشودي نيچه ياماخ
چيليگ-و هممه چ-و آششوخ اوشاقون دمسازي
پول يوخييدي كه آلاخ اونلارا اسباب بازي
وارودي ميوه-و خوراك، ولي پروار اوچو
وارودي دارو-و پوشاك، ولي پولدار اوچو
بهترين فرشي توخوردي ننه ميز ايل اوزونو
خان سالاردي اووونه، اوغلو ويره ردي پوزونو
آستونا كٶهنه كيليم، داردا توخوردو خالونو
رعيتين جومله قانو توخ ايله مه زدي زالونو
كيم بيله ر درديني پولدارو و بير بورجا باتان
قورو يئرده ياتانون درديني خوشخوابدا ياتان
خيدمته گيدمه دي هيچ كس دده سي پولدارودو
شيرينين اوچ دنه اوغلو، هر اوچو سربازودو
هامو زاد رعيت الينده اولونوردي تووليد
لئيك محروميدي اٶز عاييدينه بي ترديد
قارنو آج، الده هونر، فاقيد-ي مسكن و ليباس
دسترنجيني ووراردو رگه آل-ي خنناس
كوچه لر پالچوق-و نه لوله كئشي، نه تفريح
خلقين اومميدي اولوب ذيكر-و دوعا-و تسبيح
دده ميز تعريف ايده ردي او قديم گونلردن
چال-و چاپ دٶوره سي-و بي در-و بي پئيكردن
بير زمان اربابوموز شازده امير افخميدي
چٶهره سي مذهبي-و اه يريلره همدميدي
جنگ زمانوندا فرار ايله ريدي شام ايلينه
رعيتي ويلله ريدي دوشمن-و الوات الينه
خلقي تك قويدولا اوندا به زمان-ي سختي
بهالوخ وقتي و هم جنگ و هم بدبختي
وقت-ي برداشت گله رديله رعيت باشونا
ايچه لر قانونو، وقف ايلييه يولداشونا
رعيتين خان باشاراردو آياقون خاره چكه
رعيتي خان باشاراردي بوغا، يا داره چكه
موستبيد شاهيدي ارباب، و رعيت بنده
كينه سي بيربيرينه مثل-ي شوتور آكنده
خلقيميز زجر چكيرديله كه سولطان شاد اولا
كندلر ده به همين نحويدي كه خان شاد اولا
شه-و شهزاده-و خان خلق اولوب لذذتيچي
كار-و زحمت يارانوبدور بينوا ميللتيچي
تا كه مشروطه اولوبدور يازولوبدور قانون
اولا هر فرد موساوي، چه بٶيوك، چه مادون
آدو مجليس وارودي، لئيك يوخويدو اثري
اكثرييت يوخودو حق اثريندن خبري
بزه گ ايله رديله اوندا نيجه ارباب ياخانو
گوجونه ن راي آلاردو هامونون باش توتانو
راي صندوقه سالاردوخ، آدي راي-ي آزاد
ليئك معلوميدي باشدان باشا نئيرنگ، فساد
چونكه رعيت اٶزونو بيلدي لاييق بشره
خان`و گونده ردي نوماينده اولا كارگره
نيچه ماشين وانئت اولموشيدي كنده اجير
گتوره مردومي راي سالماقيچون با زنجير
گتوره نده وانئتي مردومونان كندلردن
عوض ايله ردي، آلوب رايلرين اللردن
نه سواد وار كه بيله كيمدي يازوبدور كاغازا
نه بيله ر راي ويريبدور توغا يا كه غازا
دوشمنه راي ويره رديك كه بيزه نافيذ اولا
قوردو مامور ايله رديك سورويه حافيظ اولا
نه فيلان خان بيزه چاتدو و نه فيلان الدوله
نه دوه اولدو ماشين، نه ايپيميز زنگوله
اينتيخابات توكه نه نده هامو بهمان-و فلان
نه وكيل ياده سالاردي بيزي، نه ياده سالان
نه نوماينده تانوردوخ، نه نوماينده بيزي
داخي گٶرمه زدي نوماينده بيزيم اٶلكه ميزي
بيز و سيز قالدوق، و هم كندلريميز مخروبه
يوقونوب قارنو خان`ون مثل-ي خوم- مشروبه
اينقيلاب اولدو تا سبزه گلوبدور چمنه
بير توججوه اولونوب زاريع-و زحمت چيكه نه
كارگر كارگري مجليسه گٶنده ر، نه خان`و
توخ آداملار نه بيله ر مشكل-ي بير آج قالانو
راي وير بير نفره آرپا يوكون چاتميش اولا
راي وير بير نفره شوربا تامون دادموش اولا
ديميره م حوسن-ي سواد اولماسو مدد-ي نظرين
باسواد چوخدو كي گٶرموش هامو زحمت خطرين
باسواد چوخدو سٶزو شمعدي زحمت يولونا
باسواد چوخدو كه باشيني ويره ر حق يولونا
باسواد چوخدو كه همدرديدي زحمت كئشينه ن
باسواد چوخدو كه درسي اوخويوب زحمتينه ن
ايندييه چين يوخودايدوك، داخي بسدور بو يوخو
بسدو كومباين-و تيراكتور يئرينه اوجار (؟) اوخو
خلقي آگاه ايله مك واجيبه-يي ايسلامدور
سيزي خوشحال گٶره ن گون، شهاب`ا بايرامدور

شهاب الدين طاهري- ١٦-١١-٨٦

ايستيقلال مارشي
محمت عاكيف ارسوي
١٩٢١


مارش، سٶزوموز يازيمي اساسيندا و آزربايجان توركجه سينه كٶچوروله رك يازيلميشدير.

قورخما سٶنمه ز بو شفقلرده اوزه ن آل سانجاق
سٶنمه دن يوردومون اوستونده توته ن ان سون اوجاق
او منيم ميللتيمين اولدوزودور، پارلاياجاق
او منيمدير، او منيم ميللتيميندير آنجاق.

چاتما، قوربان اولاييم چٶهره ني ائي نازلي هيلال
قهرمان عيرقيما بير گول! نه بو شيددت، بو جلال؟
سنه اولماز تٶكوله ن قانلاريميز سونرا حلال
حاققيدير حاقق`ا تاپان ميللتيمين ايستيقلال!

من ازلدن بريدير حور ياشاديم، حور ياشارام
هانسي چيلقين منه زنجير ووراجاقميش؟ شاشارام!
كوكره ميش سئل كيمييه م، بنديمي چئينه ر آشارام
ييرتارام داغلاري، انگينلره سيغمام، داشارام.

غربين آفاقيني سارميشسا چليك زيرهلي دووار
منيم ايمان دولو گٶيسوم كيمي سرحدديم وار
اولوسون، قورخما! ناسيل بٶيله بير ايماني بوغار
مدنييت دئدييين تك ديشي قالميش جاناوار

آرخاداش! يوردوما آلچاقلاري اوغراتما ساقين!
سيپر ائت گٶوده ني، دورسون بو حياسيزجا آخين
دوغاجاقدير سنه وعد ائتدييي گونلر حاقق`ين
كيم بيلير، بلكه يارين، بلكه ياريندان دا ياخين.

باسديغين يئرلري "توپراق" دييه ره ك گئچمه، تاني!
دوشون، آلتينداكي مينلرجه كفنسيز ياتاني!
سن شهيد اوغلوسان، اينجيتمه، يازيقدير آتاني!
وئرمه دونيالاري آلسان دا بو جننت وطني

كيم بو جننت وطنين اوغرونا اولماز كي فدا؟
شوهدا فيشقيراجاق توپراغي سيخسان، شوهدا
جاني، جاناني، بوتون واريمي آلسين دا خودا
ائتمه سين تك وطنيمدن مني دونيادا جودا

روحومون سندن، ايلاهي، شودور آنجاق املي
ده يمه سين معبديمين گٶيسونه نامحرم الي!
بو اذانلار كي شهادتلري دينين تملي
ابدي يوردومون اوستونده منيم اينله مه لي

او زامان وجد ايله من سجده ائده ر - وارسا داشيم
هر جريحه مدن، ايلاهي، بوشانيب قانلي ياشيم
فيشقيرير روح-ي موجررد كيمي يئردن نعشيم
او زامان يوكسه له ره ك عرشه ده يه ر بلكه باشيم!

دالقالان سن ده شفقلر كيمي ائي شانلي هيلال
اولسون آرتيق تٶكوله ن قانلاريمين هپسي حلال
ابديين سنه يوخ، عيرقيما يوخ ايضميحلال
حاققيدير، حور ياشاميش بايراغيمين حوررييت
حاققيدير حاقق`ا تاپان ميللتيمين ايستيقلال

سٶزلوك

آخين: هوجوم، سالديري
انگين: چوخ گئنيش
اوغراتماق: بير شئي و يا كيمسه نين بير يئردن گئچمه سي و قالماسينا يول و ايذين وئرمك
اوغرونا: يولوندا
اينله مك: آجي و اوزونتو سسلري چيخارماق
تاپماق: توتقو ايله سئومك و باغلانماق
توتمك: دومان چيخارماق
چليك: پولاد
چيلقين: دلي، آشيري داورانيشلاردا بولونان كيمسه
ساقين: چكين! زينهار!
سانجاق: بايراق
سيغماق: بير قابا، يئره بوتونويله گيره بيلمك، يئرله شه بيلمك
شاشماق: حئيرت ائتمك
كوكره مك: آسلان كيمي باغيرماق
گٶوده: بدن
گٶيوس: سينه
ناسيل: نئجه
هپسي: هاميسي، واري
يارين: ساباه

كردستان و كرمانشاهان در جغرافياي تاريخي آزربايجان دوره اسلامي

مئهران باهارلي-٢٠٠٨- سيچان ايلي

سٶزوموز

تاكنون مطالب بسياري در باره مرزهاي شمالي آزربايجان در قفقاز و روسيه جنوبي نگاشته شده است. اما در باره مرزهاي جنوب شرقي آزربايجان (در جوار مناطق فارس نشين مركز و شرق ايران)، جنوب آن (در جوار مناطق لر و لك نشين)، جنوب غربي آزربايجان (در جوار مناطق كرد نشين ايران و عراق) و غرب آن (در داخل تركيه و در جوار درياي سياه) مطالب تحقيقي نگاشته نشده است. اين نوشته به يكي از مرزهاي مذكور يعني مرزهاي جنوب غربي آزربايجان و يا مساله "بخشهاي كردستاني در جغرافياي تاريخي آزربايجان دوره اسلامي" مي پردازد.

اكنون مدتهاست كه ناسيوناليستهاي افراطي كرد در نقشه هاي "كردستان بزرگ"، با تحريفات مسلم تاريخي و جغرافيائي بخشهاي بسيار وسيعي از آزربايجان را نيز داخل مي كنند. اين بخشهاي آزربايجاني به نادرستي داخل گرديده در نقشه هاي كردستان بزرگ، از دو قسمت شهرها و مناطق ترك نشين استانهاي آزربايجان غربي، همدان، كردستان و كرمانشاهان، به عبارت ديگر شهرها و مناطق داخل در "آزربايجان ائتنيك"؛ و ديگري شهرها و مناطق فعلا كردنشين استانهاي مذكور و به عبارت ديگر مناطق خارج از آزربايجان ائتنيك اما داخل در "آزربايجان تاريخي" تشكيل مي شود. اما بنظر مي رسد استفاده و در واقع سوء استفاده كردان از داده هاي منابع تاريخي جهت ساختن پيشينه كردستاني براي مناطق آزربايجاني، روشي چندان مولد نباشد. زيرا اگرچه در برخي از منابع تاريخي، شماري از مناطق مورد ادعائي نقشه كردستان بزرگ، "كردنشين" نشان داده مي شوند و گاها حتي كردستان نيز ناميده مي شوند، اما در منابع تاريخي مذكور همه آن مناطق كردنشين - حتي اگر "كردستان" ناميده شده باشند نيز- جزئي از جغرافياي آزربايجان قلمداد مي گردند.

غور در منابع تاريخي دوره اسلامي نشان مي دهد كه در آن دوره نه تنها همه مناطق ترك نشين استانهاي امروزي آزربايجان غربي، همدان، كردستان و كرمانشاهان (آزربايجان ائتنيك) بخشي از جغرافياي تاريخي آزربايجان بوده اند، بلكه مناطق فعلا كردنشين اين چهار استان نيز (در مورد استان كرمانشاهان نيمه شمالي آن)، تاريخا بخشي از جغرافياي آزربايجان شمرده مي شده اند. علاوه بر آن در متون تاريخي دوره اسلامي، بخش عظيمي از مناطق كردنشين عراق، سوريه و تركيه نيز در جغرافياي تاريخي آزربايجان قلمداد شده اند.

منابع اسلامي به تعلق نواحي كردنشين و كردستاني امروز در محدوده تاريخي سرزمين آزربايجان به دو روش زير اشاره مي كنند:

الف- ذكر مستقيما نام شهرها و مراكز جمعيتي در حال حاضر كردنشين به عنوان شهرها و مراكز جمعيتي داخل در آزربايجان. چنانچه در اين منابع مراكز جمعيتي فعلا كردنشين واقع در استان آزربايجان غربي مانند اوشنو (اشنویه، در جنوب استان آزربايجان غربي، نزديك مرز عراق)، ساوجبلاق (مهاباد، در جنوب استان آزربايجان غربي)؛ و مراكز جمعيتي فعلا كردنشين واقع در استانهاي كردستان و كرمانشاهان مانند برزه (سقز، در شمال غرب استان كردستان)، جوذمه (شهرستان سقز، شمال استان كردستان)، سیسر (سنه، سنندج؛ در جنوب استان كردستان)، ماينهرج (در شهرستان دينور، شرق استان كرمانشاهان) را نيز جزئي از آزربايجان دانسته اند. بويژه تاكيد مكرر منابع اسلامي بر آزربايجاني بودن ماينهرج در استان كرمانشاه، سقز در غرب استان كردستان و اوشنو در مرز عراق در ترسيم مرزهاي منتهي اليه جنوب غربي آزربايجان، بويژه داراي اهميت است.

ب- ذكر نام شهرها و مناطق كردنشين به عنوان حدود جنوبي آزربايجان و به طور تلويحي آزربايجاني شمردن نواحي شمالي اين حدود. منابع دوره اسلامي به هنگام ترسيم حدود جنوبي و جنوب غربي سرزمين آزربايجان، اين حدود را با بكار بردن تعبيراتي مانند "تا حدود دينور" (در شرق استان كرمانشاهان) "و حلوان" (در غرب استان كرمانشاهان نزديك مرز عراق)، "شهرزور" (در شمال شرقي سليمانيه در خاک عراق، نزديک مرز ايران و عراق، مقابل شهرستان مريوان در جنوب غربي استان كردستان)، "قرب دجله" (در عراق و تركيه، اين رود شمال عراق را به دو نيمه تقريبا عمودي مساوي تقسيم مي كند)، "اندكي از جزيره" (شمال بين النهرين، غرب دجله) و .... مشخص مي كنند.

با توجه به دو دسته از اطلاعات داده شده توسط منابع اسلامي ( شهرهاي آزربايجان و حدود جنوبي آزربايجان) مي توان به اين نتيجه كلي رسيد كه منابع دوره اسلامي، نوعا مناطق كردنشين استان آزربايجان غربي (اشنويه)، همه استان كردستان (سقز، جوذمه، سنندج)، شمال استان كرمانشاهان (شمال دينور- حلوان)، تقريبا كل ناحيه كردنشين عراق از شهرزور تا موصل يعني همه نواحي شرق دجله در جزيره (بين النهرين شمالي) به همراه اندكي از نواحي غرب دجله در همان منطقه (كل ديار ربيعه)؛ و بخش اعظم ناحيه كردنشين تركيه (بخشهائي از ديار بكر) و سوريه (ديار مضر) را نيز در قلمرو سرزمين آذربایجان به حساب آورده اند. به عبارت ديگر در منابع دوره اسلامي تقربيا همه منطقه كردنشين خاورميانه، چه در ايران و چه در عراق و تركيه و سوريه– حتي اگر بخشهائي از آن در آن دوره نيز كردستان ناميده شده باشد- در داخل جغرافياي آزربايجان قلمداد گرديده است.

در زير برخي از داده هاي منابع دوره اسلامي در اين مورد نقل شده است. به هنگام نقل اين داده ها، تنها بر شهرهاي فعلا كردنشين و يا كردستاني مانند سقز، سنندج، دينور، حلوان، ماينهرج، شهرزور، موصل، .... متمركز شده ام و شهرهاي متعدد ترك نشين و آزربايجاني ذكر شده در منابع اسلامي كه كوچكترين شك و بحثي در باره ترك و آزربايجاني بودن آنها وجود ندارد (خوي، سلماس، اورميه، سابرخواست=مياندوآب=قوشاچاي، صائين قلعه، شيز= تخت سليمان=سوغورلوق، بركري، نريز، سلق، جابروان و ....) مدنظرم نبوده اند:

فتوح البلدان، احمد بن يحيى بلاذرى (متوفاى ٢٧٩ هجرى قمري، ٨٩٢ ميلادي)

بلاذري در كتاب فتوح البلدان "جوذمه" [١] در كوره برزه (سقز) و به طريق اولي برزه (سقز) را جزئي از آزربايجان دانسته است. همچنين به گفتة وي ناحيه "سيسر" [٢] و يا سنندج حد آزربايجان و دينور بوده است.

عباس زریاب خویی در مقاله آذربايجان مي گويد: به گفتة بلاذري سيسر چراگاه چارپايان كردان و ديگران بود. در زمان مهدي عباسي اين ناحيه كه حد آذربايجان و دينور و همدان بود پناهگاه راهزنان شد. مهدي فرمان داد تا در آن موضع شهري بنا كنند كه پناهگاه و حصن در برابر دزدان باشد. عاملان مهدي شهر سيسر را ساختند و به دور آن بارويي كشيدند و مردم را در آن جاي دادند و رستاق ماينهرج را از دينور؛ و رستاق جوذمه را از آزربايجان، از كوره بَرْزه؛ و رسطف (رستاق) خانيجر را به آن پيوستند و از جمع اين رستاقها كوره‌اي پديد آمد و ماليات آن به سيسر تعلق گرفت. منبع: فتوح البلدان، بلاذرى، ترجمه: محمد توكّل، چاپ اوّل، نقره، (ص ٣١٨)

ابوبكر احمدبن محمدبن اسحاق الهمداني معروف به ابن فقیه، كتاب البلدان، (كتابت ٢٩١ قمري، ٩٠٣ ميلادي)

ابن فقيه همداني جغرافى‌دان‌ آزربايجاني سدة سوم قمري و صاحب كتاب البلدان و كتاب‌ ذكر الشعراء المحدثين‌ و البلغاء منهم‌ و المُفْحَمين است. وي ماينهرج [٣] در استان كرمانشاه و برزه (سقز) [٤] در شمال غرب استان كردستان را جزء شهرهاي آزربايجان شمرده است.

ابن فقيه شهرهاي آزربايجان را چنين ذكر مي كند: "جنزه (گنجك، گنزك)، جابروان، اروميه (شهر زردشت)، شيز (در آن آتشكده آذرگشنسپ واقع شده كه در نزد مجوس گرانقدر است) [به تركي سوغورلوق]، سلق، سندبايا، بذ، ماينهرج و ارم." و سپس اضافه مي كند: "و از شهرهای آن [آزربايجان] است بركری، سلماس، موقان، خوی، ورثان، بیلقان، مراغه، نریز، تبریز و حد دیگر آن از سوی مشرق، به شهرهای دیلمستان و طرم و گیلان پیوسته است. .... و از شهرهای ایشان است برزه [به تركي ساققيز]، شاپور خواست [قوشاچاي= مياندوآب]، خونه، میانه، مرند، خوی، كولسره، برزند و ... از برزند تا ورثان كه پایان قلمرو آذربایجان است، دوازده فرسنگ است.» منبع: ابوبكر محمدبن‌الحاق همدانی، ابن فقیه، ترجمه مختصرالبدان (بخش مربوط به ایران)، ترجمه ح. مسعود، تهران، بنیاد فرهنگ ایران ١٣٤٩.

ابوالقاسم عبيداله بن عبداله (ابن خردادبه)، كتاب المسالك و الممالك، (٣٠٠-٢١١ قمري، ٨٢٦-٩١٢ ميلادي)

ابوالقاسم عبيدالله‌ بن ‌عبدالله، مشهور به ابن‌خردادبه ويا ابن‌خرداذبه به دوران واثق خليفه عباسي در ايالت جبال به مقام "صاحب بريد و خير" (خبرگزاري آن روزگار) رسيده بود. وي از شهرها و رستاق‌های مملكت آذربایجان در دوره اسلامی فهرستی به دست داده است. در فهرست وي، نام شهرهائي از قفقاز در جمهوري آزربايجان فعلي (ورثان، باجروان، موقان، گنجه،.... ) و برخي شهرهاي استانهاي كردستان و كرمانشاهان امروزي مانند سيسر=سنندج (در استان كردستان)، برزه=سقز (در استان كردستان)، ماينهرج (در استان كرمانشاهان)، .... به عنوان شهرهاي آزربايجان داده شده اند.

ابن‌خردادبه شهرهاي آزربايجان را چنين بر مي شمارد: "ورثان، باجروان، مراغه، ميانج (ميانه)، اردبيل، سيسر [سنندج]، برزه [سقز]، سابرخاست (شاپور خاست) [=مياندوآب= قوشاچاي]، تبريز، مرند، خوي، كولسره، موقان (مغان)، لشكله، برزند، جنزه (گنجك، گنجه) كه شهر ابرويز (پرويز) است، جابروان، نريز، اروميه (شهر زردشت)، سلماس، شيز كه در آن آتشكده آذرجشنس (آذر گشنسپ) قرار دارد و نزد زردشتيان داراي ارج والايي است و اگر پادشاهي به قدرت رسيد پاي پياده از مدائن قصد زيارت آن آتشكده كند. ... رستاق‌ها: روستاي سَلَق (سلق) و روستاي سِنْدَبابا (سندبايا) و بَذّ (بذ) و روستاي اُرْم (ارم، اُرم) و بلوانكر (بلوانكرج، بلوانكرح)، روستاي سراه (سراب) و دسكياور و روستاي ماينهرج از روستاهاي ناحيه آزربايجان است. منبع: المسالك و الممالك، ابن خردادبه، ترجمه: حسين قره جانلو، چاپ اوّل، نشر نو، ١٣٧٠ (١١٩-١٢٠)

ابواسحق ابراهيم اصطخری، كتاب المسالك و الممالك، (٣٤٠ قمري، ٩٥١ميلادي)

ابواسحق ابراهيم اصطخري از جهانگردان و جغرافي‌نگاران معروف قرن‌های سوم و چهارم هجری قمري، در كتاب المسالك و الممالك خود فصلی تحت عنوان «‌ذكر ارمینیه و اران و آذربایجان» دارد. وی در اين فصل شهرهای نخجوان و ورثان از جمهوري آزربايجان واقع در قفقاز جنوبي و شهر در حال حاضر كردنشين اشنويه (در جنوب استان آزربايجان غربي در مرز عراق) را از شهرهاي ولايت آذربایجان دانسته است. وي شهرهاي آزربايجان را چنين برمي‌شمارد: اردویل (اردبیل)، مراغه، اُرمیه (ارومیه)، میانه و خونه (خانه، خونج)، بروانان، اوجان (اوجن)، دیرخقان (داخرگان، دهخوارگان، دهخوارقان، آذرشهر فعلی)، سلماس، خوي، بركري، نشوی (نخجوان)، مرند، تبريز، برزند، ورثان، موقان، جابروان و اشنه (اشنو، اشنویه فعلی).

به نوشته وی حدود آزربايجان در جنوب تا ناحيه دينور [٥] (در شرق استان كرمانشاهان) و حلوان [٦] (در غرب استان كرمانشاهان نزديك مرز عراق)، شهرزور [٧] (در استان سليمانيه عراق)، تا دجله (در عراق و تركيه) و ارمنيه بوده است: "حدود آذربایجان" از تارم (طارم) تا حدود زنگان تا دینور تا حلوان تا شهر زور تا دجله و به حدود ارمنیه بازگردد". منبع: ابواسحق ابراهیم، اصطخری، المسالك و الممالك، به اهتمام ایرج افشار، تهران علمی و فرهنگی، ١٣٦٨

با اين وصف اصطخري همه استان كردستان و نيمه شمالي استان كرمانشاهان (شمال دينور-حلوان) به علاوه تقريبا همه كردستان عراق و بخش اعظم ناحيه كردنشين تركيه را جزئي از آزربايجان شمرده است.

ابن حوقل بغدادي، كتاب صوره الارض، (تاليف ٣٦٧ قمري، ٩٧٧ ميلادي)

عرب ابن‌حوقل بغدادي جهانگرد و جغرافي‌دان كه مدتي در ولايات آزربايجان و ارمنيه و اران به سياحت پرداخته در كتاب «صوره الارض» خود، اين ولايات را به لحاظ اداري یك اقلیم شمرده و آن‌ها را در یك فصل مورد بررسی قرار داده است. وي شهرهاي ورثان، موقان، بيلقان از جمهوري آزربايجان در قفقاز جنوبي را در ميان شهرهاي مهم ولايت آزربايجان شمرده است. او همچنين شهر فعلا كردنشين اشنو (اشنويه) را شهري آزربايجاني دانسته و در ميان شهرهاي آزربايجان ذكر كرده است. بنا به وي شهرهاي آزربايجان عبارتند از: "اردبيل، مراغه، اروميه، اشنه (اشنويه)، كورسره (كولسره)، ميانج (ميانه)، خونج (خونه)، داخرقان (دهخوارقان)، خوي، سلماس، مرند، تبريز، برزند، ورثان، موقان (مغان)، بيلقان، جابروان، اهر، سراه (سراب)، ورزقان، بركری، و غیره".

وي از اوشنو با صفت "اشنو آذريه" (اشنوي آزربايجان) ياد كرده مي گويد: «داخَرّقان و تبريز تا اشنة آذريه و دور و بر آن به بني‌رديني شناخته مي‌شود كه از متصرفات و املاك ايشان بوده است و در ساية قدرت سلطان از گزند اعتراضات (تعدّيات) دور بود تا آنكه زمانه تباه گرديد و سلطان هلاك شد و همسايگان تعدي كردند و به دست زورگويان افتاد. آل‌رديني از عرب بودند كه روزگار، ايشان را بر باد داد و آثارشان را از ميان برد و از اخبار ايشان كمي بر جاي گذاشت» (ص ٣٣٧).

صفت «آذريه» كه ابن حوقل و همچنين اصطخري به «اُشنه» داده‌اند به جهت واقع ‌شدن اين شهر در سرزمين آزربايجان بوده است. آنها با آوردن صفت آذريه قصد تاكيد بر اين واقعيت را داشته اند كه شهر اشنه جزء آزربايجان است، نه نواحي همسايه اش يعني آديابن (شامل اربيل و موصل). منبع: محمد، ابن حوقل، سفرنامه ابن حوقل (ایران در صوره ‌الارض)، ترجمه و توضیح جعفر شعار، تهران، امیركبیر، ١٣٦٦

مؤلف ناشناخته، كتاب حدودالعالم من المشرق الي المغرب‌، (تاًليف ٣٧٢ قمري،٩٨٢ ميلادي):

مؤلف ناشناخته كتاب‌ حدودالعالم‌ من المشرق الي المغرب از كتابهاي‌ كلاسيك‌ جغرافيايي ‌به زبان فارسي، حدود ناحيت ويا مملكت آزربايجان را در شمال محدود و مجاور به روس، خزران و سرير (در قفقاز شمالي و روسيه جنوبي)، در غرب روم (در تركيه مركزي)، در جنوب غربي جزيره [٧] (بين النهرين شمالي، شامل بر مناطق كردي شمال عراق، شرق سوريه و جنوب تركيه) و عراق عجم و عرب دانسته است.

وي مي گويد: "مشرق اين ناحيت [آزربايجان] حدود گيلان است. و جنوب وي حدود عراق است و جزيره. و مغرب وي حدود روم است و سرير. و شمال وي حدود روس است و خزران. و اين جايهاست بسيار٬ با نعمت‌‌‌‌ترين ناحيتهاست اندر اسلام و ناحيتيست آبادان و با نعمت بسيار و آبهاي روان و ميوه‌هاي نيکو و جايگاه بازرگانان و غازيان..." منبع: حدود العالم من المشرق الي المغرب، تهران، ١٣٤٠، به كوشش منوچهر ستوده، با مقدمه بارتولد، چاپ دانشگاه تهران، ص ١٥٧-١٥٩

تاريخ قم، ترجمه حسن بن محمد بن حسن قمي ، (تاليف ٣٧٨ قمري، ٩٨٨ ميلادي)

مؤلف تاريخ قم، شهر سقز (برزه) در استان كردستان را جزئي از آزربايجان دانسته است. وي از قول شخصي به نام همداني در "كتاب خود" از آتشي به نام" ماجشنسف" سخن مي‌گويد كه "آتش كيخسرو بود به موضع برزة آزربايجان، و انوشروان آن را به شيز [تخت سليمان، به تركي سوغورلوق] كه اولين موضعي است از مواضع آن ناحيت" نقل كرد.

منبع: مؤلف تاريخ قم، كتاب را به زبان عربى براى صاحب بن عبّاد تأليف كرده است، اما اكنون دسترسى به كتاب به جز از طريق ترجمه پنج باب اول از بيست باب كتاب كه در سالهاي ٨٠٥ و ٨٠٦ قمري توسط حسن بن على بن حسن بن عبدالملك قمى به فارسى ترجمه شده ممكن نيست. (صفحات ٨٨ و ٨٩)

محمد‌بن‌احمد ابوريحان بيروني، الآثار الباقيه عن القرون الخاليه (٤٤٠-٣٦٢ قمري،٩٧٢- ١٠٤٨ ميلادي)

عده اي از مورخين اسلامي محل تولد زردشت را در آزربايجان دانسته اند (اين ادعا امروزه تقريبا به طور قطعي رد شده است). نام سه شهر آزربايجاني براي اين امر به پيش رانده شده است. "موصل"، "ري" در شرق آزربايجان و "اورميه" در غرب آن. ابوريحان بيروني از مورخيني است كه در باره آزربايجاني بودن زرتشت در كتاب آثار الباقيه عن القرون الخاليه خود سخن گفته است.

ابوريحان بيروني دانشمند برجسته‌ ازبكستاني، در شهر كاث از شهرهاي ولايت خوارزم به دنيا آمد. پدرش، ابوجعفر احمدبن ‌علي انديجاني، اخترشناس دربار دولت توركي خوارزم‌شاه در رصدخانه‌ گرگانج بود. بيروني در كتاب خود الآثار الباقيه عن القرون الخاليه به هنگام صحبت از زرتشت به امتداد حدود آزربايجان تا موصل (ناحية معروف به آديابِن) توسط روميان اشاره كرده و مي گويد: "سپس زرادشت پسر سفيد تومان آزربايجاني آمد...... روميان مدعي بودند كه وي از اهالي موصل است. و گويا بر اين سخن افزوده اند كه مرزهاي آزربايجان تا حدود موصل است. ("ثم اتي زرادشت بن سفيد تومان الآزربايجاني..... و زعم الروم انه كان من الموصل و لعلهم اضافو في هذا القول حدود آذربيجان الي حدود موصل.....")

آنچه از اين گفته استناد مي شود اين است كه روميان زرتشت را از اهالي موصل دانسته و در اين قول حدود آزربايجان را تا به حدود موصل مي دانسته اند. اين اشاره وي از جهت جغرافياي تاريخي آزربايجان داراي اهميت است زيرا موصل شهري در شمال شرقي اقليم موسوم به كردستان در شمال عراق است و آزربايجاني دانستن اين شهر كه در ساحل دجله قرار دارد به معني آزربايجاني دانستن همه سرزمين شرق دجله تا مرز ايران يعني تقريبا كل كردستان عراق مي باشد.

ياقوت حموي رومي، كتاب معجم البلدان، (متوفي ٦٢٣ قمري، ١٢٢٦ ميلادي)

ياقوت حموي رومي از نويسندگان‌ و تاريخ‌ نگاران‌ جغرافي‌نويس ‌بنام‌ قرن‌ هفتم‌ هجري در كتاب معجم البلدان و در كتاب دیگر خود «برگزیده مشترك» شهر فعلا كردنشين اوشنو (اشنويه) و جوذمه در شهرستان سقز استان فعلي كردستان را واقع در آزربايجان دانسته است.

ياقوت در ذيل «اشنه» مي‌گويد: من خود آن شهر را ديده‌ام كه در طرف اذربيجان واقع است از سوي «اربل»، ميان آن و اروميه دوروزه راه و ميان آن و اربل پنج‌روزه راه است. او اربل را از اعمال موصل - كه طبق برخي منابع باستاني داخل در سرزمين آزربايجان قلمداد شده – شمرده است. (٢٨٤-١). وي در باره جوذمه نيز مي گويد كه رستاقي از رستاقهاي آزربايجان در جبل است: "جوذمه بالميم، رستاق من رساتيق أذربيجان في الجبل". بنابر اين وي بخشي از جبل در ايران مركزي را نيز جزئي از آزربايجان شمرده است (ايالت جبال در آن زمان معادل عراق عجم بود).

منبع: ابوعبدالله یاقوت بن عبدالله، یاقوت حموی، معجم البدان، ج ١، (بیروت، دارصادر، ١٩٥٥ ميلادي).
منبع: نام اصلي كتاب برگزيده مشترك به عربی المشترك وضعاً و المفترق ضفعاً است كه توسط محمد پروین گنابادی تحت عنوان برگزیده مشترك یاقوت حموی ترجمه و چاپ شده است.

عماد الدين اسمعيل بن محمد بن عمر، المعروف به ابوالفداء، كتاب تقويم البلدان، (تاليف ٧٣٢ قمري- ١٣٣١ ميلادي)

ابوالفداء مرزهاي مملكت آزربايجان در شمال را [تحت حدود ولايت آران] دربند قفقاز و تفليس [پايتخت گرجستان]؛ در جنوب را [تحت حدود ولايت آزربايجان] دينور (در شرق استان كرمانشاهان) و حلوان (در غرب استان كرمانشاهان در مرز عراق) و شهرزور (در استان سليمانيه عراق)؛ در غرب را اندكي از جزيره و جوار دجله (بين النهرين شمالي، شامل همه مناطق كردنشين شمال عراق و بخش عظيمي از ناحيه كردنشين جنوب شرقي تركيه)؛ و در شمال غرب را ارمنيه دانسته است.

ابولفدا پيرامون حدود ولايت آزربايجان و ولايت اران چنين مي‌نويسد: "حد شرقي آن [آزربايجان] بلاد ديلم است و حد جنوبي آن عراق عجم يعني حلوان و اندكي از جزيره". و نيز "حد اران از باب (دربند قفقاز) است تا تفليس، تا نزديك رود ارس، تا مكاني معروف به حجيران. و آزربايجان از حد حجيران است تا حد زنجان، تا حد دينور، تا حلوان و شهر زور و مي‌پيچد تا منتهي به قرب دجله گردد و بر حدود ارمينيه پيوندد". منبع: ابوالفدا تقویم البدان، ترجمه عبدالمحمد آیتی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ١٣٤٩ ص ٣٨٦.

با اين وصف وي بخش اعظم مناطق در حال حاضر كردنشين ايران، عراق، سوريه و بخش عظيمي از ناحيه كردنشين جنوب شرقي تركيه را جزئي از مملكت آزربايجان شمرده است.

حمدالله مستوفي قزويني، كتاب نزهت القلوب، (تاليف ٧٤٠ قمري، ١٣٣٩ ميلادي)

حمداله مستوفي قزويني مورخ آزربايجاني مشهور قرن هشتم هجري قمري در كتاب خويش بنام نزهه القلوب، حدود مملكت آزربايجان را در شمال پيوسته با گرجستان و ارمن و در جنوب با عراق عجم و كردستان دانسته و شهر فعلا كردنشين اوشنو را جزء آزربايجان، بخشي از تومان خوي و در خارج كردستان شمرده است.

وي مي گويد: "بلاد آزربايجان ۹ تومان است، بيست و هفت شهر دارد، در بيشتر مناطق اين مملکت هوا سرد و در بعضي مناطق ملايم است، حدودش با ايالت عراق عجم، موغان، گرجستان، ارمن و کردستان پيوسته. طولش از باکو تا خلخال ۹۵ فرسخ، عرضش از بجروان تا سيپان ۵۵ فرسخ مي باشد." به گفته وي تومان خوی در آزربايجان شامل چهار شهر خوی، سلماس، ارومیه و اشنویه بوده است.

بنا به حمدالله مستوفي شهرهاي آزربايجان عبارتند از: "تبريز، اوجان، طسوج، اردبيل، خلخال، دارمرزين، شاهرود، مشكين، انار، ارجاق، اهر، تكلفه، خياو، درآورد، قلعه كهران، كليبر، گيلان فصلون، مردان قم، نوذر، خوي، سلماس، اروميه، اشنويه، سراو (سراب)، ميانج (ميانه)، گرمرود، مراغه، دهخوارقان، بسوي، نيلان [ليلان]، مرند، دزمار، زنگيان، زنور، كركر [گرگر]، نخجوان، اردوباد، اجنان، آزاد، ماكويه". منبع: حمدالله مستوفی، نزهت القلوب، به تصحیح گای لسترنج، تهران دنیای كتاب، ١٣٦٣ صص ٨٥ ٬ ١٠٢)

تقسيمات اداري و كشوري مملكت آزربايجان در عهد صفوي

در كتاب "ماهيت تحولات در آسياي مركزي و قفقاز" از انتشارات وزارت امور خارجه جمهوري اسلامي‌ايران، به هنگام اشاره به تقسيمات اداري و كشوري مملكت آزربايجان، شهر كردنشين بايزيد در تركيه جزء آزربايجان شمرده شده و چنين نوشته شده است:

در دوران صفويه اين امپراتوري بزرگ به بيست ايالت تقسيم شده بود. ايالت آزربايجان به مرکزیت تبریز – در عین حال پایتخت ایران –يكي از مهمترين اين ايالتها بود و خود به چهار واحد اداري كشوري به نام بيگلربيگي تقسيم ميشد.

بيگلربيگي تبريز: در برگيرنده استانهاي كنوني آزربايجان٬ گيلان٬ زنگه زور و قزوين.
بيگلربيگي قره باغ: دربرگيرنده گنجه٬ بردع٬ برگشاد٬ لوري و جوانشير
بيگلربيگي چخورسعد: در برگيرنده ايروان٬ نخجوان٬ ماكو٬ و بايزيد
بيگلربيگي شيروان: در برگيرنده باكو٬ شماخي٬ شكي٬ شيروان٬ قوبا و ساليان

اين بيگلربيگيها كه در متون، كتابها و مدارك دولت صفوي به اسم آزربايجان مورد خطاب قرار ميگرفتند، تابع والي آزربايجان كه از سوي شاهان صفوي منصوب مي‌شد و در تبريز بر تخت مينشست بوده و با مدیریت والیان متعدد که سپهسالار آزربایجان نیز نامیده می شدند اداره میگرديدند.

محمود میرزای قاجار، کتاب «سفینه المحمود»، تالیف ١٢٤٠ قمري، ١٨٢٤ ميلادي:

محمود میرزای قاجار در کتاب خويش "سفینه المحمود" حدود مملكت آزربايجان را با دقت تمام ترسيم كرده است. وي حدود شمالي آزربايجان شمالي (آزربايجان قفقاز) را به دربند در داغستان روسيه و گرجستان در قفقاز؛ و حدود غربي آزربايجان غربي (آزربايجان تركيه) را در غرب به ارزروم (ارضروم) در شمال شرق تركيه مي رساند. او شهرهاي اوردوباد، ايروان، قره باغ، شكي، شروان، دربند، قبه، باكو، بيلقان در قفقاز و همچنين شهر تالش در ساحل درياي خزر، شهر همدان و شهر فعلا كردنشين ساوجبلاق (مهاباد) در شمال غرب ايران را از شهرهاي معروف مملكت آزربايجان دانسته است.

وي مي گويد: «مملکت آذربایجان و تشخص ولایات آن: در ابتدایش از رودخانه قیزیل اوزن است و انتهایش به گرجستان متصل، از طرفی به ارزنه الروم و دربند. معروف به چند شهر است، اعظم [آنها] دارالسلطنه تبریز. قصبات و شهرهای معروفش به این تفصیل است: اردبیل، اهر، مشکین، سراب، خلخال، تبریز، مرند، اردوباد، ساوجبلاق، سلماس، خوی، نخجوان، ایروان، گنجه، قره باغ، شکی، شروان، دربند، قبه، بادکوبه، تالش، بیلقان، ارومی، صائین قلعه، همدان. اهل آن دیار به صداقت معروفند و اغلب ترک زبانند».

نشريه آچيق سوز، ژانويه ١٩١٨

حدود جنوب غربي آزربايجان و شمول آن بر استانهاي كردستان و كرمانشاهان بعدي تا ربع اول قرن بيستم و پيش از روي كار آورده شدن حكومت پهلوي در ميان آزربايجانيان امري مبرهن و معلوم بوده هنوز از حافظه ها پاكسازي نشده بود. چنانچه نشريه آچيق سوز چاپ باكو در سرمقاله مورخ ١٧ ژانويه ١٩١٨ خود كه در آن به موضوع آزربايجان ايران پرداخته، حدود جنوب آزربايجان را در استان كرمانشاهان ذكر كرده است. در اين مقاله مرزهاي تاريخي آزربايجان از كوه‌هاي قفقاز در شمال تا كرمانشاه در جنوب، تفليس در غرب و درياي خزر در شرق توصيف مي گردد. به عقيده آچيق سوز تقصير دو پاره شدن مملكت آزربايجان و ملت ترك آزربايجاني به گردن توسعه‌ طلبان روس و طبقه حاكمه ايران بود كه با سياست‌هاي نادرستي كه اتخاذ كردند اين وضع را پيش آوردند. علاوه بر اين به عقيده نويسنده آچيق سوز «اين حق طبيعي مسلمان‌هاي جنوب قفقاز بود كه قلمرو خود را آزربايجان بنامند» و آرزو كرده بود كه «يك روز برادرهايشان در جنوب بتوانند به آنها ملحق شوند.» (آچيق سوز، ١٧ ژانويه ١٩١٨)

دكتر حسین آلیاری

دكتر حسين آلياري با استناد به نگاشته‌های جهانگردان و جغرافی نگاران اسلامی نام شهرهای آزربایجان را به شرح ذیل آورده است: «تبریز، اردبیل، مراغه، خنج، ورثان، سیر [سنه]، میانج [میانه]، برزه [جنوب دریاچه ارومیه]، ارومیه، جابروان [جنوب دریاچه ارومیه]، خوی، مرند، گلسره [كولسره] در ٥٣ كیلومتری مراغه در شرق گل تپه، باجروان، برزند [در شمال اردبیل]، سلماس، شیز [گنجك = تحت سلیمان، به تركي "سوغورلوق"]، سلق [رستاق السلق]، نریز [در مشرق ارومیه]، سندبابا، سابرخاست [مياندوآب = قوشاچاي]، سراو [سراب جغرافی‌نویسان اسلامی سراه ضبط كرده‌اند]، ماینهرج [میان دینور و سیر]، بذ، میمذ، نیر، زنجان». منبع: دكتر حسین آلیاری، نام شهرها و وضع راه‌های آذربایجان در قرون نخستین اسلامی. نشریه دانشكده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تبریز، ص ٨٣

در اين ليست شهرهاي سير (سنه)، برزه (سقز)، ماينهرج امروزه در استانهاي كردستان و كرمانشاهان واقع اند. بدين ترتيب به اعتقاد دكتر حسن آلياري طبق نگاشته هاي دوره اسلامي شهرهاي سنندج، سقز و ماينهرج و سرزمينهاي واقع در شمال آنها در استانهاي كردستان و كرمانشاهان همه جزئي از آزربايجان بوده اند.

توضيحات در باره نام چند شهر آزربايجاني و مناطق حدي آزربايجان در دوره اسلامي:

[١]- جوذمه: واقع در شهرستان سقز در استان كردستان. بلاذري رستاق جوذمه را از كوره بَرْزه (سقز) آزربايجان؛ و ياقوت حموي رومي آنرا رستاقي از رستاقهاي آزربايجان در جبل معرفي كرده است. محل دقيق امروزي آن در شهرستان سقز معلوم نيست. «رستاق» به قول ياقوت هر موضعي است كه در آن مزرعه‌ها و قريه‌ها باشد و به شهرهايي مانند بصره و بغداد گفته نمي‌شود و اخص از «كوره» و «استان» است.

[٢]- سيسر (سنه، سنندج، سيسر صدخانيه): "سيسر" و يا "سيسر صد خانيه" در جنوب غربي آزربايجان واقع بوده و از طرف ماركوارت و پاولي و.... با سِنَه (سنندج) واقع در استان كردستان امروز تطبيق مي‌شود. سيسر در اكثر منابع دوره اسلامي به عنوان شهري از شهرهاي آزربايجان ذكر شده است.

[٣]- ماي‌نهرج: "ماينهرج" میان دینور و سیسر (سنندج) و در شهرستان دينور در استان كرمانشاهان امروزي واقع است. عده اي اين نام را به شكل «ماذبهرگ» و به معني يعني ديدبان ماد به اين اعتبار كه اينجا آغاز ناحية وسيع ماد بوده دانسته اند. ماينهرج در اكثر منابع دوره اسلامي به عنوان شهري از شهرهاي آزربايجان ذكر شده است.

[٤]- برزه (سقز): "برزه" بر سر راه مراغه به سيسر (سنندج) بوده است. مينورسكي محل برزه را در سقز كنوني حدس زده است. سقز (ساققيز) نام تركي اين شهر بوده به معاني سقز، صمغ، كشمش، مخمر و ... است. برزه در اكثر منابع دوره اسلامي به عنوان شهري از شهرهاي آزربايجان ذكر شده است.

اصل نوشته بلاذري در باره سيسر چنين است: "سيسر بكسر أوله وبعد الياء سين أخرى وآخره راء بلد متاخم لهمذان قالوا سمي سيسر لأنه في انخفاض من الأرض بين رؤوس آكام ثلاثين فمعناه ثلاثون رأسا وهي بين همذان وأذربيجان حصنها ومدينتها استحدثت في أيام الأمين بن الرشيد وفيها عيون كثيرة لا تحصى وكانت تدعى صدخانية لكثرة عيونها ومنابعها ولم تزل سيسر وما والاها مراعي لمواشي الأكراد وغيرهم حتى أنفذ المهدي إليها مولى له يعرف بسلمان بن قيراط وأبوه صاحب الصحراء التي تسمى صحراء قيراط ببغداد ومعه شريك له يعرف بسلام الطيفوري وكانت سيسر مأوس الذعارد فاجتمع في أيدي سلمان والطيفوري ماشية كثيرة فكتبا إلى المهدي يعرفانه ذلك فأمرهما ببناء حصن يأويان إليه مع المواشي التي معهما فبنيا مدينة سيسر وحصناها وسكناها وضم إليها رستاق ماينهرج من الدينور ورستاق الجوذمة من أذربيجان من كورة برزة ورستاق خانيجر فكورت بها الرساتيق وولى عليها عاملا برأسه إلى أن كان أيام الرشيد كثر الذعار بنواحيها فلما كان أيام فتنة الأمين والمأمون تغلب عليها مرة بن أبي مرة العجلي ومنع الخوارج فلما استقر أمر المأمون أخذت من يد مرة وجعلت في ضياع الخلافة وهذا آخر ما وقع لي من خبرها"

[٥]- دينور (دينهور، ماه الكوفه): نام يکي از دهستانهاي چهارگانه بخش صحنه شهرستان کرمانشاه در استان كرمانشاهان است. همچنين در دهستان حسن آباد بخش کليبر شهرستان اهر آزربايجان دهي با همين نام موجود است. در دوره اسلامي از دينور به شكل شهري از توابع جبل که نزديک قرميسين (خرميسين) قرار دارد ياد شده است. لسترنج مي نويسد خرابه هاي شهر دينور در حدود بيست و پنج ميلي مغرب کنگاور در حاشية شمال‌ شرقي دشتي حاصلخيز قرار گرفته و توسط رودخانة دينور كه از کوههاي باختري کندوله شمالي سرتخت و بخش سنقر و کوههاي دهستان خدابنده لو سرچشمه گرفته مشروب مي‌شود. تاسيس شهر دينور را که نام آن در مآخذ سرياني به شكل دينهور آمده به دورة سلوكيان يا قبل از آنها نسبت مي‌دهند. در اينجا نيز مانند کنگاور مهاجرنشين‌هاي يوناني ساكن بوده‌اند. دينور در زمان خلافت معاويه به ماه‌ الكوفه معروف شد زيرا عايدات آنجا به مستمريهاي اهل كوفه اختصاص يافته بود، همانند نهاوند که معروف به ماه البصره بود. امير تيمور خاقان ترك ساخلويي از لشکريان خود را در آنجا مستقر کرد. دينور در منابع دوره اسلامي به شكل حد جنوبي آزربايجان ذكر شده است.

[٦]- حلوان (خارا، خلمنو): حلوان يا به ‌قول يونانيان خارا بر ساحل چپ رودخانة حلوان در طاق‌گرا در شهرستان سر پل ذهاب در استان كرمانشاهان قرار دارد. حلوان كه در زمان آشوريها خلمنو نام داشته بنا به گفتة ابن‌ حوقل در قرن چهارم هجري به بزرگي دينور بوده است. مقدسي مي گويد در خارج شهر يهوديان معبدي داشتند كه مورد احترام آنها بود. حلوان در منابع دوره اسلامي به شكل حد جنوبي آزربايجان ذكر شده است.

[٧]- شهرزور (زور، سورا): خره اي وسيع بين اربيل و همدان بود. امروزه در خاک عراق شهرکي بنام زور (سورا) در شمال شرقي سليمانيه نزديک مرز ايران و عراق، در طرف مقابل شهرستان مريوان استان كردستان وجود دارد. اتابک زنگي از اتابکان قرن ششم هجري (١٤ ميلادي) شهرزور را تصرف کرد و مظفرالدين گوکبري (گٶك بٶري= گرگ آبي) اتابک اربيل در زمان ياقوت حموي در اين شهر مستقر گرديد. شهرزور در بسياري از منابع دوره اسلامي به شكل حد جنوبي آزربايجان ذكر شده است.

[٨]- جزيره: جلگه پهناور بين النهرين در عراق كه دو رود بزرگ دجله و فرات در آن جريان دارد از دو بخش تشكيل يافته است. قسمت شمالي و يا "جزيره" و قسمت جنوبي و يا "عراق". اكثر جغرافى نويسان مسلمان مرز بين دو بخش بين النهرين يعنى عراق و جزيره را خطى قرار داده اند كه تقريبا از شهر تكريت در شمال بغداد به سمت غرب امتداد مى يافت. اين خط مرزى رود فرات را از جنوب شهر (عانه) در محلى كه اين رود به طرف جنوب خميدگى بزرگى پيدا مى كند قطع مى نمايد.

الف- جزيره: اعراب قسمت شمالى بين النهرين را كه داراى مراتعى سر سبز بوده به دليل قرار گرفتن در ميان آب دو رود دجله و فرات به هنگام طغيان (جزيره) مي ناميدند. جزيره خود به سه بخش تقسيم مى شد كه هر بخش را (ديار) مى گفتند و عبارت بودند از: ديار بكر، ديار ربيعه و ديار مضر كه از نام سه قبيله اى كه قبل از ظهور اسلام در آنجا ساكن بوده اند گرفته شده است. شهر (آمد) كه در ساحل رود دجله و در جنوب تركيه قرار داشت مركز دياربكر و محل سكونت بكريان؛ (موصل) كه در ساحل رود دجله و در شمال عراق قرار داشت بزرگ ترين شهر ديار ربيعه و محل سكونت قبيله ربيعه؛ و (رقه) محل سكونت مضريان بود كه در ساحل رود فرات و در شمال سوريه قرار داشت. بخش اعظم جزيره و بويژه ديار ربيعه در متون دوره اسلامي جزء آزربايجان شمرده شده است.

ب- عراق: قسمت جنوبى بين النهرين توسط اعراب (عراق) ناميده ميشد. كلمه (عراق) (ساحل دريا به طور درازا)، (بستر رودخانه از ابتداى جريان تا ريزش به دريا) و (پايين تا بالاى رودخانه) معنى شده و به معنى صخره و ساحل هم آمده است. قسمت جنوبى به دليل رسوبى بودن خاك آن بسيار حاصل خيز بوده و نخلستان هاى پر ثمر آن از نهرهايى كه از دجله و فرات منشعب شده اند سيراب مى گردد.

گئرچه يه هو!!!

اوتانجاق پان ايرانيسم (نئو پان ايرانيسم)

ويا

هر "آزربايجانلي آيدين"، "آزربايجان آيديني" دئييلدير

مئهران باهارلي

سٶزوموز

ليبئرال پان ايرانيسم و گيزلي گونجه سي (آجئنداسي)

فارس پان ايرانيستلر كيمي، تورك و آزربايجان پان ايرانيستلريني ده ايكي "كيلاسيك (كٶكله شيك) پان ايرانيست" و "ليبئرال (اٶزدنچي) پان ايرانيست" باشليغي آلتيندا اينجه له مك مومكوندور. كيلاسيك و يا آشيري پان ايرانيستلر، گنه لده اٶزلريني آچيقجا پان ايرانيست آدلانديران، گينه ده گنه لده آشيري فارس ناسيوناليسميني منيمسه ميش شخص، توپار (قوروه) و آخيملاردير. بونلارين سٶيله ملري بليرگين آرييا عيرقچيليغي ايحه ريكلي اولوب، شيددتلي عرب و تورك ياغيليغي (دوشمنلييي) ايله يوكلودور. آشيري پان ايرانيستلرين ايران`ي، بوگونكو ايران اراضيسي ايله قونشو و بٶلگه دٶولتلردن بير نئچه سينين تورپاقلاريني ايچينه آلير، دولاييسي ايله كيلاسيك پان ايرانيسم ديش ياييلماجيليغي اولان سالديرقان بير دوشونگه (ايدئولوژي)دير. كيلاسيك پان ايرانيستلر ايران ايچينده ياشايان ميللتلرين دوغرودان و دٶولت الي ايله و گره كدييينده گوجه باش ووراراق فارسلاشديريلماسيني ايسته مكده ديرلر. اونلار ايران ميللتلريني "تيره" آدلانديريرلار.

ليبئرال (اٶزدنچي) پان ايرانيستلر ايسه، اٶزلريني پان ايرانيست آدلانديرمايان حتتا بئله آدلانديريلمالارينا قيزان، يوموشاق آنتي عرب و آنتي تورك دويقولار داشيسالار دا آچيق آرييا عيرقچيسي اولمايان، حتتا آشيري فارس ناسيوناليستي ساييلمايان؛ آنجاق كيلاسيك پان ايرانيسمين تمل ايلكه و گٶروشلريني منيمسه ميش شخص، قوروه و توپارلاردير. ليبئرال پان ايرانيستلرين ايران`ي بوگونكو ايران اراضييسينه محدوددور. اونلار بو اراضيده ياشايان بوتون اينسانلارين تك بير ميللي كيملييه (هويت ملي ايراني) صاحيب و تك بير ميللت (ملت ايران) اولدوقلارينا اينانيرلار (بونلارين پان ايرانيست آدلانديريلمالارينين اساس ندني ده بودور). ليبئرال پان ايرانيستلر، ايراندا ميللتلر و ميللي بٶلگه لرين وارليغينا اينانميرلار. اونلار ايراندا ياشايان ميللتلري، "قووم" آدلانديريرلار. اونلارين اٶنه رديكلري سيياستلرين سونوجو، اوزون وعده ده ايراندا ياشايان ميللتلرين دولايلي يوللاردان و گوجه باش وورمادان فارسلاشديريلماسيدير. ليبئرال (اٶزدنچي) پان ايرانيسمين باشقا آدلاريندان "يئني پان ايرانيسم" (نئو پان ايرانيسم)، "اوتانجاق (خجالتي)"، "گيزلين"، "يونگول (لايت)"، "يوموشاق (ملايم)"، "ايليملي (ميانه رو)" و "ياشماقلي (نقابدار) پان ايرانيسم"دير. ليبئرال پان ايرانيستلر، يوردامدا (تاكتيكده) آشيري پان ايرانيستلردن فرقله نسه لر ده، كيلاسيك پان ايرانيستلر كيمي ايرانچي و ايران اٶزه كلي (مركزلي) اولوب، بير چوخ تمل قونودا آشيري اولانلارلا اورتاق ايلكه (پيرينسيب) و تئرمينولوژي-كودلارا (ايرانزمين، هويت ملي ايراني، ايرانيت، ملت ايران، خليج فارس، دولت-ملت، تماميت ارضي، تجزيه طلبي، كورش، فارسي مشترك، شهروند، اقوام ايراني، ....) صاحيبديرلر. بو ايسه اونلارين اٶزو و گئرچه ييدير.

تورك و آزربايجانليلار آراسيندا وار اولان كيلاسيك پان ايرانيستلري تانيماق چتين بير ايش دئييلدير. نئجه كي هامي، پئيمان پاكمئهر`ين "تبريز نييوز"و و يئني اورتايا آتيلان "جنبش آذربايجان براي یکپارچگی و دمکراسی ایران"ين، كيلاسيك فارس پان ايرانيستلرين آزربايجانلي وئرسييونو اولدوقلاريني آنيندا باشدا دوشدو. آنجاق دوروم سون دٶنه مده اولدوقجا چاليشقانلاشان (آكتيوله شه ن) ليبئرال پان ايرانيستلر اوچون بير آز فرقليدير. ليبئرال پان ايرانيستلر بير سيرا يئنيجيل (مودئرن) و ائل اركيل (دئموكراتيك) سٶيله ملره صاحيب اولدوقلاريندان دولايي، اوزون سوره اٶز ايچ اوزلريني (ماهييتلريني)، اٶزه لليكله پان ايرانيسم حاققيندا آزبيلگيلي و يا دئنه ييمسيز (تجروبه سيز) اولان شخصلردن گيزله ده بيله رلر.

ليبئرال پان ايرانيستلر يٶنه تگيل (سيياسي) اولاراق فارس - باشدانباشاچي (سراسري) آخيم اولان "اتحاد جمهوريخواهان" چيزگيسينده ديرلر. اونلار "فردي اينسان حاقلاري" و "ايران وطنداشليغي" (شهروندي) پيرينسيبلري اساسيندا و اوستانلار تملينده "عدم-ي تمركوز (عدم تمركز)"، "اينسانلارين اٶز ديللريني اٶيره نه بيلمه" كيمي بير سيرا دئموكراتيك آچيليملاري ساوونورلار (مودافيعه ائديرلر). بو اونلارين ايله ريجي و اولوملو يٶنودور. آنجاق ليبئرال پان ايرانيستلرين فرد و اوستان اساسيندا گٶرونوشده (ظاهيرن) دئموكراتيك حاقلاري اٶنه سورمه لرينين آرخاسيندا گيزلي بير نئچه گونجه سي (آجئنداسي) واردير. بو گونجه لرين ان اٶنه مليلري بونلاردير:

الف: "فرد-شهروند" قاورامي ايله تورك خالقينين "ميللت"له شمه، "اوستان" قاورامي ايله ده گونئي آزربايجان`ين "اٶلكه-وطن"له شمه سوره جينين اٶنونو تيخاماق؛ "تورك ميللتي" و "آزربايجان وطني" قاوراملارينين اولوشماسيني اٶنله مك؛

ب: پان ايرانيسم و ايرانچيليقدان اينساني و دئموكراتيك بير گٶرونتو (ايماژ) ياراداراق، آزربايجان ميللي دئموكراتيك حركتي جرگه لرينده كي (صفلرينده كي) يئته رينجه بيلگي و دئنه ييم صاحيبي اولمايان، سورونلو كيشيليكلي شخصلري اٶزلرينه دوغرو چكمك، حركتده ايكي تيره ليك سالماق، اونو ايچه ريدن بٶلمك؛

پ: آزربايجانلي اولان ليبئرال پان ايرانيستلري آزربايجان ميللي حركتي آيدينلاري و ليدئرلري آراسينا سوخماق، اونلارين آراجيليغي ايله حركت اوزره رينده ائتگي ساغلاماق، اونو يٶنله نديرمه گوجونو الده ائتمك، اوزون وعده ده حركتينين يٶنه تيميني (موديرييتيني) اله گئچيرمك؛

ت: ان سوندا، يالنيز توركلوك و آزربايجانچيليق تمللري اوزره رينده ديكه لميش و بوتونويله ايران`ين فارس- سراسري و ايرانچي سيياسي آنلاييش و يٶنه تيميندن (موديرييتيندن) باغيلسيز (موستقيل) اولان يئني آزربايجان ميللي دئموكراتيك حركتيني، مشروطه حركتي كيمي، آزربايجانلي و تورك آنجاق ايرانچي اولان آيدين و ليدئرلرين باشچيليغيندا تكرار فارس-سراسري-ايرانچي و ايران اٶزه كلي، آزربايجان و توركلره قارشي بير جريانا چئويرمك.

ليبئرال پان ايرانيستلرين تمل ايلكه و گٶروشلري

ليبئرال پان ايرانيستلرله كيلاسيك پان ايرانيستلرين اينانديقلاري اورتاق ايلكه لردن (پيرينسيبلردن) آشاغيداكيلاري سايابيله ريك. (بونلار مرتضي نگاهي`نين يازيلاريندان آلينميشدير):

"ميللت، دٶولت اساسيندا تانيملانار.
ايران تك ميللتلي بير اٶلكه دير، بو ميللتين آدي "ايران ميللتي"دير
بوتون ايرانليلارين تك بير ميللي كيملييي واردير، او دا "ايرانيت" و يا "هويت ملي ايراني"دير
ايراندا تورك و يا آزربايجان ميللتي آديندا بير ميللت يوخدور.
آزربايجان`ين، ايرانليليقدان باشقا هر هانسي بير ميللي كيملييي يوخدور
ايراندا ميللتلر يوخ، قووملار واردير.
ايران قووملارينين اٶزلرينه خاص ميللي منافئعي و ميللي حاقلاري يوخدور.
قووملارين اٶز گله جه ييني بليرله مه حاققي (حق تعيين سرنوشت) اولابيلمه ز
ايران دٶولتي و اونون يئريتدييي سيياستلر حاققيندا ايستئعمار، راسيسم، ايشغال و ..... كيمي قاوراملار ايشله ديله بيلمه ز.
ايستيقلال تكجه ايشغال و ايستئعمار آلتيندا ايكن آنلامليدير.
ايراندان آيريلماق ايسته يه نلر، ايستيقلال طلب دئييل، تجزييه طلبديرلر.
ايراندا قووملارين جيددي بير سورونلاري يوخدور.
قووملارين تك مساله سي فرهنگ-ديل مساله سيدير و بونون دا سيياسي-ايقتيصادي ايچه رييي يوخدور.
بوگون آزربايجاندا اولان حركت، تكجه ديل-فرهنگي بير حركتدير
قووملارين ديل مساله سي محللي ديللرين مدرسه لرده اٶيره نيلمه سيندن عيبارتدير،
ايراندا محللي ديللرده تحصيل آلماق و بو ديللرين رسمي و دٶولت ديلي ائديلمه سي سٶز قونوسو دئييلدير.
فارسجا ايران`ين موشترك-اورتاق (و نه رابيط-آراجي) ديليدير و بئله جه ده قالماليدير، حتتا منطقه نين اورتاق ديلينه چئوريلمه ليدير.
ايران توركلري فارسجاني قوروماليديرلار (پاس داشتن)
ايراندا ميللي بٶلگه لر دئييه بير شئي يوخدور
آزربايجان تكجه شرقي و غربي آزربايجان اوستانلاريندان اولوشور.
ايران`ين قوزئي باتيسيندا توركلرله مسكون اولان اٶته كي اوستانلار اٶرنه يين همدان، قزوين و مركزي اوستاني آزربايجانا داخيل دئييلديرلر
ايران`ين گونئيينده، قوزئي دوغوسوندا و باشقا بٶلگه لرينده ياشايان توركلر، بيره ر آيري قوومدورلار.
آزربايجان جومهورييتي اهاليسي ايله ايران آزربايجانيندا ياشايانلار ايكي آيري ميللتديرلر
آزربايجان جومهوريسي ايله توركييه و اورالاردا ياشايان خالق و سورونلاري، ايراندا ياشان توركلري ايلگيله نديرمه ز.
ايراندا تورك تاريخي و تورك دٶولتلري تاريخيندن دانيشماق اولماز.
تورك تاريخي، تورك موسيقيسي و تورك فلسفه سي كيمي قاوراملار، ايران ميللتيني بٶله ن و آييريشديران قوندارما قاوراملاردير.
ريضاخان ايران`ي مودئرنيته يه داشييان كيمسه، و آتاتورك سوييه سينده بٶيوك بير دٶولت خاديميدير.
پيشه وري خايين، ان آزيندان بير سوويئت اويونجاغي ايدي.
آزربايجان`ين اصيل ديلي ايراني بير ديل اولان آزريجه دير.
تورك-عرب اليفباسي، فارس اليفباسيدير.
ايراندا توركلرين اكثرييت اولدوغونو سٶيله مك حتتا اونلارين ساييلاري و داغيليملاريني تارتيشماق، تفرقه سالماقدير
......"

ايراندا توركجه ياراتما، تورك ميللتيني ياراتما و ياشاتما دئمكدير

فارس ديلينين تورك خالقي و مدنييتينين يوخ ائديلمه سي و ايران دٶولتينين سٶمورگه چي (ايستئعماري) و راسيست سيياستلرينده مركزي يئري واردير. ايران دٶولتينين فارسجاني ايرانليلارين تك يازي، گٶركول (ادبي)، بيليمسه ل (عئلمي)، ايله تيشيم و اورنات (جانيشين) ديل حالينا گتيرمه يه چاليشماسي دا بيلينه ن باشقا بير گئرچه كدير. بو سيياستلر و تورك – آزربايجانلي آيدين و سئچگينلرينين سون يوز ايلده ايچينده بولوندوقلاري آيمازليق (غفلت) و آلديرمازليق (لاقئيدليك) سونوجوندا، گونوموز ايرانيندا تورك ديلي نه تك اكينج (كولتور)، بيليم (عئلم)، توپلوم (ايجتيماع)، مئدييا، يٶنه تگي (سيياست)، توزه (حوقوق) و ايقتيصاد ديلي اولما اٶزه لليييني ايتيرميشدير، بلكه بودون (خالق) آراسيندا دا تركجه (سورعتله) يوزلاشما (فاسيد اولما)، اونوتولما و يوخ اولمايا اوز توتموشدور. ييرمينجي يوز ايلده ايراندا تورك ديلينين يوخ اولمايا اوز توتماسي ايله، بو اٶلكه ده تورك ديللي قوروپلارين اولوسلاشما (ميللتله شمه) سوره جي ده دوراقساميش، داها سونرا بوتونويله دورموش و ان سوندا تورك ديللي قوروپلار يوخ اولما سوره جينه گيرميشديرلر.

بيزيم بوگون ايچيميزده بولوندوغوموز قوشوللار، الجزاييرده ييرمينجي يوز ايلده فيرانسيز حاكيمييتي آلتيندا ايكن عربجه يازيب و ياراداراق سٶمورگه ياشاميندان قورتولما ساواشيمي (موباريزه سي) وئره ن عرب خالقي و آيدينلارينين قوشوللارينا بنزه يير. بيزيم دوروم حتتا اونلاردان داها چوخ، دونيا اوزه رينه سپه له نميش جوووت (يهودي) خالقينين اون دوققوزونجو يوز ايلده عيبريجه اطرافيندا ميللتله شمه سينه بنزه رليك گٶسته رير. جوووت (يهود) آيدينلاري اون دوققوزونجو و ييرمينجي يوز ايللرده، تاريخدن و يئر اوزوندن سيلينمه مه لرينين تك يولونون بوته م (دين) اساسلي اولوشموش موسوي-كليمي قوومو آنلاييشيني بيراخاراق عيبري ديلي تملينده مودئرن بير ميللت ياراتمالاري اولدوغونو فرق ائتميشديرلر. اونلار بو قونونو انينه- بويونا و درينله مه سينه تارتيشمايا آچميش و چيخارديقلاري سونوجلارين گره كلريني ده قيسسا سوره ده يئرينه گتيره ره ك، صيفيردن يئني بير ديل، يئني بير ميللت و يئني بير دٶولت ياراتماني باشارابيلميشديرلر. بوگون ايران توركونون ده ميللتله شمه؛ و فارس سٶمورگه چيلييي، يوخ ائديلمه و سيليمله نمه يه (حذف ائديلمه يه) قارشي صاحيب اولدوغو ان اٶنه ملي ياراق (سيلاح)، توركجه يازيب ياراتماسيدير. ايشته بونون اوچوندور كي ايراندا توركجه يازما و ياراتمايا آشيري پان ايرانيستلر آچيقجا قارشي چيخير و ليبئرال پان ايرانيستلر ده سسسيزجه ديره نيرلر، چونكو ايران و گونئي آزربايجاندا توركجه يازيب ياراتما، بورادا تورك ميللتيني ياراتما و ياشاتما دئمكدير.

گيزلي پان ايرانيستلري تانيمانين كسديرمه يولو: كٶنوللو فارسجا يازماق

توركجه يازيب ياراتمانين گره كديييندن دانيشاندا، آماج آزربايجانلي و تورك آيدينلاري، قلم صاحيبلري، بيليم آداملاري، يازار و قوشارلارين اٶز انتئلئكت ياپيتلاري، گٶركول (ادبي) و بيليمسه ل (عئلمي) اثرلري، آراشديرمالاري و قاليجي اولان بديعي ياراديجيليقلاريني يوخ اولمايا اوز توتموش كندي ميللي ديللري اولان توركجه ده ياراتمالاري گره كديييدير. بو ايسته ك، آشيريليق يا دا فارسلارا ياغيليق (دوشمنليك) دويقولارينين اورتايا چيخارديغي دويقوسال بير تپگي دئييلدير، فارسجادان نيفرتله ده ايلگيسي يوخدور. بو، ميللتله شمه سوره جينده ايله رله يه ن ائتنيك قوروپلارين، سٶمورو آلتيندا ياشايان ميللتلرين و ده ديللري يوخ اولمايا اوز توتموش اينسان توپلولوقلارينين هاميسينين ار-گئج اونا وارديغي و اوندان گئچدييي بير اولقونلاشما آشاماسينين (مرحله سينين) اورتايا چيخارديغي ايسته كدير.

بيز آرتيق قطران، خاقاني، اٶوحيدي و نيظامي حتتا پروين، شهرييار، ساعيدي و براهني`ني يارادان قوشوللار و اورتاملاردا ياشاماديغيميزي باشا دوشمه ليييك. گونوموزده كٶنوللو و تكجه فارسجا يازان و يارادان تورك و آزربايجانلي يازار و قوشارلاري، فارس يازار و قوشاري اولاراق ده يه رله نديرمه ليييك، چونكو ايچينده اولدوغوموز قوشوللار، يازار و قوشارلارين كيمليييني قوللانديقلاري ديله گٶره تانيملايير. باشقا بير دئييشله، كٶنوللو و يالنيز فارسجا يازيب يارادان آيدينلار، ان آزي ادبي آچيدان فارسلاشميش اولان توركلردير. اٶته ياندان سيياسي اولاراق آزربايجانلي قلم صاحيبلرينين هله ده اٶز انتئلئكتوئل ياراديجيليق و اثرلريني كٶنوللو اولاراق و تكجه فارسجا يازيب ياراتماسي، اونلارين -بيله ره ك يا دا بيلمه يه ره ك- پان ايرانيست سيياسي گٶروشلره باغليليقلاري، اٶزلريني پان ايرانيسم ائتگيسيندن قورتارانماديقلاري آنلامينا گلير.

من بير آدديم ايله ري آتيب، كٶنوللو و تكجه فارسجا ياراتما و بونا قوشوت (موازي) اولاراق كٶنوللو توركجه ياراتمامانين، توركلر آراسيندا گيزلي پان ايرانيستلري تانيما و آييرت ائتمه نين ان كسين و ان ساغلام ايپ اوجلاريندان بيري اولدوغونو ساولاييرام (ايدديعا ائديره م). بو قورال، اٶزه لليكله دئموكراتيك باتي (غرب) اٶلكه لرينده هر چئشيت قيسيتلامادان اوزاقدا ياشايان، گٶركول (ادبي) و يازيلي توركجه ني اٶيره نمك اوچون سونسوز اولاناقلارا (ايمكانلارا) يييه اولان، آنجاق بونا قارشين (رغمن) هله ده فارسجا يازيب يارادان آزربايجانلي قلم صاحيبلري اوچون گئچه رليدير.

"كٶنوللو فارسجا اثر ياراتماق"لا "مجبورن فارسجا تبليغ ائتمك" آراسينداكي اوچوروم

اورتادوغودا كوردجه نين گٶسته ردييي گليشمه و سيچرامايا قوشوت اولاراق، سون دٶنه ملرده كورد خالقي و اٶزه لليكله عراق و توركييه لي كورد آيدينلاري آراسيندا بديعي، بيليمسه ل و انتئلئكتوئل يازيلاريني كوردجه نين ديشيندا توركجه، فارسجا و عربجه يازيب يارادان كوردلره قارشي قيناما (ائعتيراض) و پيروتئست سسلري يوكسه لمكده دير. بو دوروم، ميللتله شمه و ميللت ياراتما سوره جينين گره يي اولاراق، كورد آيدينلارينين كورد ديلينين قونومونو گٶزدن گئچيرمه يه باشلامالارينين دوغال سونوجودور. من بو ائعتيراض و پيروتئستلري اولدوقجا يئرينده و دوغرو بولورام و بيزيم ده عئيني ميللتله شمه و ميللت ياراتما سوره ج و آشامالاريندان گئچديييميز اوچون، ايراندا انتئلئكتوئل (ادبي، آراشديرما، بيليمسه ل،.....) ياراديجيليقلاريني كٶنوللو اولاراق و يالنيز فارسجا يارادان توركلره ائعتيراض سسيميزي يوكسه لتمه ميز گره كدييينه اينانيرام. بونون ديشلاييجي اولوسچولوقلا هيچ بير ايليشگيسي يوخدور، فارس-فارسيستان آيندينلاري، فارس ديلينه صاحيب چيخمالي، تورك-آزربايجان آيدينلاري تورك ديلينه.

آنجاق و بونا قارشين (رغمن)، من داخيل كيمسه باشدا فارسجا اولماق اوزره چئشيتلي ديللرده خالقيميزين سسينين و ايسته كلرينين دونيايا ياييلماسي و اولاشديريلماسينا قارشي دئييلدير. كيمسه خالقلارين دوستلوغونو بركيشديرمك آماجييلا يا دا صيرف انتئلئكتوئل ايلگي و ماراغي دويومساتماق (تطمين ائتمك) اوچون بو ديللردن يارارلانمايا دا قارشي دئييلدير. (گرچي فارس-فارسيستان حاكيمييتي آلتيندا بولونان گونئي آزربايجانلي آيدينين انتئلئكتوئل ماراقلا فارسجا يازماسينين، اونون عئيني ماراقلا اٶرنه يين ايسپانيولجا يازماسيندان چوخ فرقلي آنلام و سونوجلاري واردير). سٶزسوز ايته كله ندييينده (مجبور اولدوغوندا)، يايماجا (تبليغات) آراجي، يا دا انتئلئكتوئل دئنه ييم اولاراق هر زامان فارسجا و يا هر هانسي باشقا يابانجي بير ديلدن يارارلانماق مومكون و گره كليدير، بو بوتونويله آيري بير قونودور. اساسن سٶزوموزده و ديشيندا چيخان يازيلارين دا اٶنه ملي بٶلومو–عئيني ندنلر و گره كسينيمدن (ائحتيياجدان) دولايي- فارسجادير.

سوموت بير اٶرنه ك: مرتضي نگاهي

پان ايرانيسم ايلكه لري دييه يوخاريدا سيرالانان پيرينسيبلرين هاميسي، آمئريكادا ياشايان بير آزربايجانلي مرتضي نگاهي`نين يازيلاريندان آلينميشدير. مرتضي نگاهي`نين گٶروشلرينين اٶرنه كله مه اوچون سئچيلمه سينين ندني، سون دٶنه مده اونون فارس ايرانچي- باشدانباشاچي (سراسري)- پان ايرانيستلرين دئنه تيمي (كونترولو) آلتيندا بولونان سايت و مئدييالار (براي يك ايران، ايران امروز، ايران گلوبال، راديو فردا، صداي آمريكا، .... ) – آزربايجان ميللي دئموكراتيك حركتينين هئچ بير سئچگينينه يئر وئرمه ديكلري حالدا - و تورك آزربايجان سايتلاريندان بايقوش سايتيندا تبليغ و شيشيرديلمه سيدير. اونلار اٶز يايماجالاريندا (تبليغاتلاريندا) بيردن بيره مرتضي نگاهي`ني "آيدين"، "آراشديرماجي"، "اينسان حاقلاري چاباماني (آكتيويستي)"، "ايران توركلري اوزماني" (موتخصصيصي)، "آزربايجان آيديني"، "آزربايجان اٶنده ر (ليدئر) و سئچگينلريندن بيري"،... دييه گٶسته رمه يه و لانسئ ائتمه يه باشلاميشديرلار. بيليندييي كيمي ياخين گئچميشده آكتيوله شه ن ليبئرال پان ايرانيستلرين آجئنداسي، آزربايجان ميللي حركتينه سيزماق؛ جرگه لرينده ايكي تيره ليك سالماقلا اونو بٶلمك؛ يٶنله نديرمك، موديرييتيني اله گئچيرمك، داها سونرا دا هر زامان اولدوغو كيمي اونا ايرانچي بير ايچه ريك وئره ره ك، نهايتده سراسري-فارس بير چيزگيييه ساپديريب (مونحريف ائديب) يوخ ائتمكدير. مرتضي نگاهي`نين بايقوش سايتي و آمئريكانين سسي رادييوسونون آزربايجان سئرويسينده يئر آلابيلمه سي بو گئرچه يين ان ياخشي اٶرنه ييدير. بو اوزدن مرتضي نگاهي اولايينين ايرده له نمه سي؛ ليبئرال پان ايرانيسم، يورداملاري (تاكتيكلري)، گونجه لري (آجئندالاري) و الده ائتدييي باشاريلار حاققيندا سوموت (عئيني) بيلگي ائدينمه يه يارديمچي اولاجاقدير.

مرتضي نگاهي`نين يازيلاري، دانيشيقلاري، گنه ل (عومومي) سككي (پيلاتفورم) و اٶزه ل (خوصوصي) قوروپلارداكي يازيشمالاري و بير سيرا پهلوي رئژيمي باشچيلاري- سلطنت طلب- پان ايرانيست و فارس ميللييتچيلري ايله صاحيب اولدوغو باغلاري ايريمله (ديققتله) اينجه له نيرسه، راحاتليقلا اونون ايرانزمين اٶزه كلي (مركزلي) تيپيك ليبئرال بير پان ايرانيست اولدوغو آنلاشيلاجاقدير. اٶز دئدييينه گٶره چاخير آلوئرچيسي اولان مرتضي نگاهي، قورون (تئكنيك) آنلامدا "آيدين"، "آراشديرماجي" و "اينسان حاقلاري چاباماني" دئييلدير. آيدين و آراشديرماجي اولماماق، كيچيلتيجي بير دوروم اولماديغي كيمي، مرتضي نگاهي`يه ده خاص اولماييب، گونوموزده تورك و آزربايجانلي سراسريچي-ايرانزمينچيلرين گنه ل اٶزه لليييدير. اون دوققوزونجو و ييرمينجي يوز ايلين باشيندا آخوندزاده، ايرانشهر، كسروي، اراني، ..... كيمي تورك و آزربايجانلي پان ايرانيستلر، چوخو اٶز دٶنه ملرينده كي اورتامين ائتگيسي ايله راسيست و عيرقچي اولسالار بيله، بير قورال اولاراق سٶزون قورون (تئكنيك) آنلاميندا آراشديرماجي و آيدين تانيملانان اينسانلار ايديلر. آنجاق مرتضي نگاهي كيمي گونوموزده گٶردويوموز تورك و آزربايجانلي سراسريچي – ايرانچي - ايرانزمينچيلرين موطلق چوخونلوغو، كسينليكله آيدين، آراشديرماجي و اينسان حاقلاري چاباماني (آكتيويستي) دئييلدير. مرتضي نگاهي`ني گونئي آزربايجان آيديني، ايران توركلري اوزماني (موتخصصيصي)، تورك-آزربايجان ميللي دئموكراتيك حركتي سٶزچوسو و اٶنده رلري (ليدئرلري) آراسيندا گٶسته رمك ايسه، قوجامان بير يالان و آلداتماجادير و بيلگيسيزليك يا دا بللي آجئندالاردان قايناقلانير.

مرتضي نگاهي حاققيندا يوخاريدا سٶيله نه نلردن آماج، بير اٶرنه ك اولاراق اونون سيماسيندا اوتانجاق پان ايرانيسمين سيياسي دوروش و اخلاقيني؛ هابئله اونو آزربايجان ميللي دئموكراتيك حركتي آيدينلاري و اٶنده رلري آراسيندا گٶسته ره نلرين گئرچه ك نييت و وارسا گيزلي-گيزسيز آجئندالاريني اورتايا چيخارتماق و آدلانديرماقدير. يوخسا مساله ني شخصيله شديرمك؛ اينسانلارا، كيشيليك (شخصييت)، دوشونجه و گٶروشلرينه؛ حتتا سيياسي بير دوشونجه و دوشونگه (ايدئولوژي) اولاراق پان ايرانيسمه– ايليملي يا دا كيلاسيك- حقارت، تووهين ائتمك و يا ايفتيرا آتماق سٶز قونوسو دئييلدير. باشدا بونا گٶره كي آزربايجان ميللي دئموكراتيك حركتي و اٶزونو اونا باغلي حيسس ائده ن هر كسين، بوتون سيياسي گٶروشلره- يانليش بيلديكلري و دوغرو بيلديكلرينين هر ايكيسينه و بو آرادا پان ايرانيسمه- و بونلاري منيمسه يه ن هامييا، فارسلارا و توركلره عئيني درجه ده سايقيسي واردير. هابئله بورادا آماج، ليبئرال پان ايرانيسمين يا دا بير سيرا باشقا ايرانچي-سراسريچي آخيملارين اولوملو و ائل اركيل (دئموكراتيك) يٶنلريني دانماق، بونلارين آزربايجان ميللي دئموكراتيك حركتي جرگه لرينه قوشولانماياجاقلاريني، حركته كٶمه كلري اولماياجاغيني ايدديعا ائتمك ده دئييلدير. خالقيميز و ميللي دئموكراتيك حاقلارينين الده ائتمه سي اوغروندا آتيلان هر آدديم، كيمين طرفيندن گليرسه گلسين اٶنه ملي و ده يه رليدير. آنجاق بو گئرچه ك، بئله آدديملاري آتانلارين ماهيييتيني ده ييشيديريب، اونلاري بير گونده آزربايجان آيديني و ليدئري قونوما گتيرمه يه گئچيت و گره كچه اولابيلمه ز. اٶته ياندان، آشيري پان ايرانيستلرين، ليبئرال پان ايرانيستلردن آزربايجان ميللي دئموكراتيك حركتيني چاشديرماق و بٶلمك دوغرولتوسوندا يارارلانديقلاري كيمي، بيز ده ليبئرال پان ايرانيستلردن، بنزه ر آماجلار دوغرولتوسوندا يارارلانماني دوشونه بيله ريك، بو قونودا هئچ بير سيياسي بليرسيزليك و اخلاقي سورون يوخدور.

آيدين كيمدير، كيم دئييلدير

پان ايرانيست سايتلار مرتضي نگاهي`دن "آيدين" دييه سٶز ائديرلر. ل. جاوانشير ده –فرقلي زامانلاردا عئيني فاكولته ده بولوندوغو- مرتضي نگاهي`ني ندن بايقوش سايتيندا تبليغ ائتدييني آچيقلاركن اوندان آيدين دييه آد آپارير: [ل. جاوانشير: آذربایجان آیدینلارینی .... ایستر فارسجا یازسینلار، ایستر انگلیسجه، ایستر عربجه، ایستر تورکجه یادا هر هانسی بیر دیلده، یئتر کی آذربایجانلی اولسونلار، آذربایجان ملتی‌نین ایستکلرینه ایلیشکین، اونون مظلوم دوشدویو نقطه‌لردن یازسینلار، دیل، کولتور و... آزادلیغی ایستکلرینه بیر شکیلده سس وئرسین‌لر.] اويسا مرتضي نگاهي`ني "آيدين" آدلانديرماق، ل. جاوانشير`ين سانديغي قده ر، قولاي و راحات دئييلدير. چونكو مرتضي نگاهي باشدا "سيياسي ايچدنسيزليك" (عدم صداقت) اولماق اوزره، آيدين تانيملاماسيندا اٶنه ملي ساييلان اخلاقي اٶزه لليكلر آچيسيندان "آيدين" صينيفينا سوخولابيله جك مينيموملارا صاحيب دئييلدير.

او اينانديغي قاوراملار آچيسيندان دا آيدين اولما نئجه ليكلرينه يييه دئييلدير. آيدينليق قاورامي مودئرنتيه ايله ايلگيليدير، اويسا مرتضي نگاهي، ايراندا مودئرنيته نين كٶكونو قازان و ايرتيجاعين سمبولو اولان ريضاخان`ي، ايران مودئرنيته سينين سمبولو اولاراق بيلير. مرتضي نگاهي`نين سٶزلويونده ده ايران و ايران دٶولتينين دورومونو آچيقلايان لينگوييسيسم، ايستئعمار، راسيسم، ايشغال، آ"ز"ربايجان، ت"و"رك، گونئي آزربايجان، ايران ميللتلري، فارسيستان، آراجي ديل، اٶز گله جه ييني بليرله مه حاققي، بيرله شيك آزربايجان، تورك دونياسي، تورك ايسلامي، فارسلاشديرما، عربيستان-الاحواز، ..... كيمي مودئرن سيياسي و فلسفي قاورام و تئرمينلرين يئري يوخدور. اونون ايشله تدييي و منيمسه دييي تئرمين و قاوراملار (فارس ليبئرال پان ايرانيستلرين ايشله تديكلري شهروند، مردمسالاري، حقوق شهروندي ... كيمي بير نئچه تئرمين خاريج) اون دوققوزونجو و ييرمينجي يوز ايللري باشلاريندا فارس سيياسي ادبيياتنيدان قالان كٶهنه قاوراملاردير. اونون چاغداش ايران تاريخي آنلاييشي دا، -باشدا كودئتا رئژيمي و پهلوي دٶنه مي اولماق اوزره- بوتونويله مودئرنيته يه ضيدد اولان فارس ايرانچي-سراسريچي تاريخ آنلاييشيدير.

آيدين گوج اندئكسلي سيياست يئريتمه مه لي و ديش گئرچه كليكلرله ايلگيلي اوبژئكتيو و طرفسيز اولماليدير، اويسا مرتضي نگاهي ايلك باشدان گوجلودن يانا طرف توتموش و گوج اندئكسلي كولونييال كودئتا (اينگيليس-ريضاخان) سونوجو يارانان و داها سونرا پهلوي و ايسلام جومهورييتي دٶولتلري طرفيندن تبليغ ائديله ن "هويت ملي ايراني، ايرانيت، ايرانزمين، تمامييت ارضي، ملت ايران، فارسي مشترك، خليج فارس، ...." و اونلارجا بونون كيمي قاوراملارين دوغرو و موقددس اولدوغونا اينانير. او گونلوك سيياستده ده (ايران`ين عربيستان-الاحواز`ي و آمئريكا`نين عراق`ي ايشغال ائتمه لري و باشقا چوخلو ايران و دونيا مساله لرينده) گوج اندئكسلي مووضئع توتور. آيدين اٶزونو رسمي دوشونگه دن (ايدئولوژيدن) اوزاق توتماليدير، اويسا مرتضي نگاهي و باشقا ايليملي پان ايرانيستلرين ساووندوقلاري ايلكه لر (فارسجانين موشترك ديل اولماسي، ايراندا تك بير ميللتين وارليغي، ميللتين دٶولت اساسيندا تانيملانديغي، ايران`ين تورپاق بوتونلويو، آزربايجان`ين اصل ديلينين ايراني آزري ديلي اولدوغو، تورك عرب- اليفباسينين فارس اليفباسي اولدوغو، ....) ايران دٶولتين رسمي دوشونگه سي (ايدئولوژيسي) اولان "فارس-ايمامي سنتئزي"نين بيره ر پارچاسيدير. آيدينين آجئنداسيندا ديشلانميشلار (طرد اولونموشلار) و قيراقلانميشلارين (حاشييه يه ايته له نميشلر) اوزه رينده قورولان گوجه دايالي و وار اولان دوزه ني (سيستئمي) ساوونماق وار اولماماليدير، اويسا مرتضي نگاهي`نين آجئنداسيندا مووجود "ايران ميلليتي- ايران ميللت دٶولتي" دوزه نيني ساوونماق و قوروماق مركزي يئر توتور.

دوغالين (البتته) بورادا دئمك ايسته نيله ن شئي، مرتضي نگاهي`نين بوگونكو دورومونون، اونو بير آيدين، هله آزربايجان آيديني دييه صينيفلانديرماميزا تابقي (ايذين) وئرمه مه سيدير. يوخسا هر شئي ده ييشگه ندير؛ بلكه گله جكده، او دا ايسته دييي و اٶزونو ده ييشديريب گليشديره بيلدييي تقديرده -باشدا تورك ميللتينين و ميللي حاقلارينين، آزربايجان آدينا بير وطنين وارليغي، ميللي ديلينين ده توركجه اولدوغونا اينانديقدان سونرا- آيدين، آزربايجان آيديني حتتا آزربايجان`ين ميللي دئموكراتيك حركتي ليدئرلري آراسينا گيرمه يي باشارير. آنجاق اينديليك مرتضي نگاهي`ني گئرچه كده اولدوغو كيمي "آيدين اولمايان، ايرانچي و ايليملي بير پان ايرانيست" اولاراق تانيملاماليييق. بونون ديشينداكي هر شئي گئرچه ك ديشيدير و گيزلي-گيزسيز آجئندالارين وارليغيندان خبر وئرير.

آزربايجان آيديني، آزربايجان-تورك ميللتينين وارليغيني دانابيله رمي؟

بايقوش سايتي مودورو ل. جاوانشير، مرتضي نگاهي`ني قصد ائده ره ك ان كيچيك بير شكيلده خالقيميزين يولوندا آدديم آتان هر كسين "ده يه رلي" اولدوغونو سٶيله يير. آنجاق او داها سونرا مرتضي نگاهي`نين "ده يه رلي" اولماسييلا يئتينمه ييب، اونون "آزربايجان ميللتي ايسته كلرينه سس وئره ن آزربايجان آيديني" اولدوغونو ايدديعا ائدير [ل. جاوانشير: آذربایجان آیدینلارینی .... ایستر فارسجا یازسینلار، ایستر انگلیسجه، ایستر عربجه، ایستر تورکجه یادا هر هانسی بیر دیلده، یئتر کی آذربایجانلی اولسونلار، آذربایجان ملتی‌نین ایستکلرینه ایلیشکین، اونون مظلوم دوشدویو نقطه‌لردن یازسینلار، دیل، کولتور و... آزادلیغی ایستکلرینه بیر شکیلده سس وئرسین‌لر.] بو سٶزلر سطحي بير ساوسٶزدن (شوعاردان) اٶته يه گئچمه ز. بيزيم شوعارلارا يوخ، گئرچه كلره دايانان چليك منطيقلي چٶزومله مه لره (آناليزلره) ائحتيياجيميز واردير. ل. جاوانشير`ين گئرچه كلري بوتونويله و كئيفي اولاراق ده ييشديره ره ك ياراتديغي بو تابلودا، آيدين صينيفينا گيرمه يه ن و تورك يا دا آزربايجان ميللتينين وارليغينا اينانمايان مرتضي نگاهي، "آزربايجان ميللتي"نين ايسته كلرينه ايليشكين يازان بير "آزربايجان آيديني"نا دٶنوشدورولموشدور. اويسا (حالبو كي) ان باشدا مرتضي نگاهي`نين اٶزو، ل. جاوانشير`ين بو گئرچه ك ديشي ايدديعالاريني يالانلايير. مرتضي نگاهي، اٶزونون ده وورقولاديغي كيمي، آزربايجان ميللتينين ايسته كلري ايله اوغراشان بيريسي دئييلدير. ترسي، او آچيقجا ايراندا تورك و آزربايجان آديندا بير ميللتين وار اولماديغيني، وار اولماديغينا گٶره ده اونون ساووناجاغي ميللي هئچ بير حاققا صاحيب اولماديغيني سٶيله يير. مرتضي نگاهي`نين ياپديغي و ل. جاوانشير`ي چاشديران تك شئي، ايرانچي- سراسريچي- ايران مركزلي بير آزربايجانلينين، ليبئرال پان ايرانيسمين بير سيرا دئموكراتيك آچيليملاري دوغرولتوسوندا، "ايران ميللتي"نه داخيل اينسانلارين، قيسيتلي (محدود) بعضي ديل- فرهنگي حاقلاريني اوموقلاماقدير (دسته كله مكدير).

ميللي اٶزونو تانيملاما و ميللي كيمليك اولاراق هئچ كيمسه ني وار اولدوغونا اينانماديغي يا دا منسوب ائديلمك ايسته مه دييي بير ميللته منسوب ائتمك اولماز. بو آيريجا اينسان حاقلارينا سايقيسيزليقدير. بو آچيلاردان مرتضي نگاهي`نين ل. جاوانشير طرفيندن وار اولماديغينا اينانديغي و منسوب ائديلمك ايسته مه دييي آزربايجان ميللتينه منسوب ائديلمه سي مرتضي نگاهي`نين ميللي كيمليييني تانيملاما و سئچمه اركينلييينه (آزادليغينا) سايقيسيزليق اولوب، اويقونسوز بير داورانيشدير. مرتضي نگاهي، دفعه لرله و آچيقجا سٶيله دييي كيمي اٶزونو ايران ميللتينه منسوب بير فرد اولاراق تانيملايير، نه آزربايجان و يا تورك ميللتينه. اٶته ياندان آزربايجان ميللي دئموكراتيك حركتينين مودئرن يٶنلريندن بيري، تورك (آزربايجان) ميللتينين وارليغيني تمل آلماسيدير. بلكه يوز ايل بوندان قاباق، مشروطه دٶنه مينده تورك و يا آزربايجان ميللتينين وارليغينا اينانمايان بير آيديني، آزربايجان آيديني آدلانديرماق مومكوندو و بو دا بٶيوك بير سورون ياراتمايابيله ردي. آنجاق گونوموزده و مودئرن آزربايجان ميللي دئموكراتيك حركتينده، هر "آزربايجانلي آيدين"، "آزربايجان آيديني" دئييلدير. آزربايجان و تورك ميللتينين وارليغيني دانان بيريني، آيدين، اٶزو ده آزربايجان آيديني آدلانديرماق، بو آدلانديرماني ياپانين، حركتين اٶزونو آنلاماديغيني و يوز ايل بوندان قاباغين ذئهنييتينده ياشاديغيني گٶسته رير.

ايسته يه ره ك توركجه ياراتمايان، آزربايجان آيديني ساييلابيله ر مي؟

ل. جاوانشير`ين يوخاريدا نقل ائديله ن ساوسٶزو (شوعار)، اونون ديلله ايلگيلي نگاهي و اونون كيمي كٶنوللو و يالنيز فارسجا يازان و يارادان، فارسجا ايله تيشيم قوران و ادبي اولاراق فارسلاشميش آزربايجانليلارا ياپيلان اله شديرينين (تنقيدين) نه اولدوغو قونوسوندا يانيلقييا دوشدويونو، "كٶنوللو فارسجا اثر يارادان آيدينلار"لا "مجبورن فارسجا تبليغ ائده نلر" آراسينداكي اوچورومو گٶره نمه ديييني و توركجه ياراتمانين تاريخي آنلام، اٶنه م و گره كليييني قاورايانماديغيني اورتايا قويور. تورك و آزربايجانلي آيدينلارين توركجه ياراتما گره كدييي قونوسونون حياتي اٶنه م و تاريخي آنلاميني باشا دوشمه يه ن ل. جاوانشير و اونون كيميلر؛ ديلين تكجه ايله تيشيم آراجي اولدوغونو سانان كيمسه لردير. بئله شخصلر چاغيميزين گره كلري، ديليميزين هانسي سوره جدن گئچدييي، ايچينده بولوندوغو تاريخي قوشوللار و گره كسينيملرينين (ائحتيياجلارينين) نه اولدوغو و بونلارين هاميسينين دا خالقيميزين اولوسلاشما (ميللتله شمه)، اويقارلاشما و ائلده مله شمه (لاييكله شمه) سوره جي و اينسان حاقلاري داعواميزداكي مركزي و بليرله ييجي يئر و اويناميني (رولونو) باشادوشمه يه ن كيمسه لردير.

ل. جاوانشير`ين سانديغينين ترسينه، مرتضي نگاهي`يه ياپيلان اله شديري، ندن فارس ديلينده خالقيميزين سسيني دونيايا اولاشديرديغينا (اونون بئله بير شئيي ياپديغي وارساييمي ايله) دئييلدير، ندن اٶز ياراديجيليغيني كٶنوللو اولاراق و تكجه فارسجا ياراتماسينادير. مرتضي نگاهي فارسجادان مجبورن تبليغ اوچون يارارلانان بيري دئييل، كٶنوللو اولاراق يالنيز فارسجا يارادان بيريدير. او اٶز ايسته يي ايله فارسجاني كندي ياراديجيليق و ايله تيشيم ديلي دييه سئچه ن، اثرلريني – آنيلاريني يالنيز فارسجا قلمه آلان، اٶز ميللي ديلي توركجه ده تك بير اثري اولمايان، اٶز سايتيندا و اثرلرينده توركجه دوزيازييا يئر وئرمه يه ن و ايصرارلا تكجه فارسجا يازان بيريدير. او ايمكاني اولماسينا قارشين (رغمن) گٶركول (ادبي) و يازيلي توركجه ني اٶيره نمك و توركجه يازماق ايسته مه يه ن، بونا گره ك گٶرمه يه ن و سوروملولوق دويمايان، توركجه نين يالنيز قوشوق (شئعر) و دانيشيق ديلي اولاراق ايشله ديلمه سي گره كدييينه اينانان بيريدير.

مرتضي نگاهي`نين و بوندان سونرا قارشيميزا چيخاجاق باشقا ايرانچي- سراسريچيلرين، "آزربايجان آيديني" اولماديقلاريني باشا دوشمك اوچون، داها اٶنجه سٶيله نه ن و گيزلي پان ايرانيستلري تانيما و آييرت ائتمه نين ان كسين و ان ساغلام يولو اولان "كٶنوللو و يالنيز فارسجا يازمالاري"ندان دا كٶمه ك آلينابيله ر. بلكه مشروطييت حركتينده، حتتا آزاديستان جومهورييتي دٶنه مينده، توركجه ياراتمايان، توركجه يازيب اوخوماسيني بيلمه يه ن توركلر، بو حركتلرين آيدينلاري، سئچگينلري و اٶنده رلري آراسيندا يئر آلابيله رديلر. آنجاق بوگون توركجه يازيب ياراتمايان، داهاسي توركجه ني اٶز ميللي ديلي بيلمه يه ن، توركجه يازيب يارادانلاري خور گٶره ن هئچ كيمسه ني، تورك كٶكه نلي و اولدوقجا دئموكرات اولسا دا، تورك خالقي و آزربايجان`ين آيدينلاري، سئچگينلري و اٶنده رلري آراسيندا سيخيشديرمايا ايمكان يوخدور. يوخسا احمد شاملو، فيريدون موشيري، ايسماعيل خويي، حتتا صاديق هيدايت، نادير ناديرپور و احمد كسروي`نين آدلاري "آزربايجان آيدينلاري"نين باشيندا گلمه لي ايدي.

مرتضي نگاهي`نين فارسجا عئشقي

مرتضي نگاهي ايراندا ميللي ديللري (اونا گٶره تكجه آنا ديللري) سئومه نين تك يولونون فارسجايا عاشيق اولماقدان گئچديييني ايدديعا ائدير. (مرتضي نگاهي: در ايران عشق به زبان مادري از عشق به زبان فارسي مي گذرد). او فارسجايا اولان قاراسئوداسيني، "هر گون فارسجا بير شئيلر اوخومازسام و هر نئچه گونده فارسجا بير شئيلر يازمازسام، بوناليما (دئپرئسييونا) گيره ره م" سٶزلري ايله چوخ گٶزه لجه ايفاده ائتميشدير. او بونونلا دا يئتينمه ييب اٶز سايتيندا – باشدا بو قلمين صاحيبي اولماق اوزره- اونا نه اوچون فارسجا يازماديغيني سوروشانلارا وئردييي جاوابلاردا، آچيقجا توركجه يازما، توركجه يازانلار و توركجه يايان سايتلاري خورلايان ايفاده لر قوللانميشدير (مرتضي نگاهي: كساني كه خيلي دلشان براي تركي نوشتن لك زده، بروند در همان سايت دورنا چيز بنويسند).

او توركجه يازيب ياراتماقدا ايصرار ائده ن، فارسجانين ايراندا صاحيب اولدوغو يئرسيز آيريجاليقلارينا سون وئريلمه سيني ايسته يه ن و فارسجانين توركلرين اورتاق (مشترك) ديلي اولماديغيني، هئچ بير زامان دا اولماياجاغيني ساوونانلاري؛ ايران ايسلام جومهورييتنين رسمي تئرمينولوژي و تاكتيييني ايشله ده ره ك "فارس دوشمني"، "فارس ستيز"، "تركزده"، "پان توركيست" "تفرقه افكن"، "تجزيه طلب"، .... آدلانديريب، حتتا خاريجده كي آزربايجانليلارين دا اٶز آرالاريندا و قوتلاما (تبريك) كارتلاريندا توركجه يازمالاري و فارسجا يازمامالارينا ائعتيراض ائديبدير. مرتضي نگاهي ايران`ين باشاباشيندا خالقيميزين گنجيندن قوجاسينا، آرواديندن كيشيسينه، اوخوموشوندان اوخوماميشينا، كندليسيندن اويماغينا (طايفاسينا)، دينچيسيندن دينسيزينه هامينين وار يوخلارينين تورك ديلي اولدوغونو باشا دوشدوكلري و ايكي اللي تورك ديلينه ساريلديقلاري بير زاماندا، دٶنه دٶنه فارس ديلينه عاشيق اولدوغونو، فارسجانين ايندي ايران`ين اورتاق ديلي اولدوغونو و گله جكده ده بٶلگه نين (منطقه نين) عئلمي ديلي اولماسي گره كديييني سٶيله ميشدير.

بايقوش سايتينا ائتديييم اله شديري (تنقيد)- ائعتيراض

بايقوش سايتي، سيياسي گٶروشلري ليبئرال پان ايرانيسمله اويوملو اولان؛ ايراندا تورك و يا آزربايجان آديندا بير ميللتينين وار اولماديغيني، دولاييسي ايله ميللي چيخارلاري (منافئعي) و حاقلارينين دا وار اولماديغيني ساوونان؛ و توركجه يازمايا ديره نه ن مرتضي نگاهي`ني آزربايجان آيدينلاري حتتا آزربايجان ميللي دئموكراتيك حركتي ليدئرلري آراسيندا، ضييا صدر و عليريضا صررافي جرگه سينده گٶسته ريردي. من ايسه بير تنقيد يازيسي يازاراق سوروشوردوم: "نه اوچون آزربايجان ادبيياتي آديني داشييان و آزربايجان يئني ادبيياتينا آدانديغيني ساولايان (ايدديعا ائده ن) بير دوشه رگه ده، توركجه ني اٶز ميللي ديلي گٶرمه يه ن بئله بير شخص، آزربايجان ميللي دئموكراتيك حركتي آيدين و ليدئرلري آراسيندا و عليريضا نابديل، ناظيم حيكمت و اورخان پاموق`لارين جرگه سينده گٶسته ريلير؟"

منجه هر هانسي بير پان ايرانيستي- ايليملي اولسا دا- آزربايجان ميللي دئموكراتيك حركتي شخصييتلري، آيدينلاري و ليدئرلري آراسيندا گٶسته رمك و تبليغ ائتمك وهيم بير يانليشليق، گئرچه كلري چارپيتماق، قاوراملاري بيربيرينه قاريشديرماق، خالقي آلداتماق و آزربايجان آيديني و گٶرك سٶزونه (ادبيياتينا) ايهانتدير. ائعتيراضيم، آزربايجان ميللي دئموكراتيك حركتينه قوشولان ليبئرال پان ايرانيستلرين- بو اٶزه لليكلريني قورودوقلارينا رغمن- حركتين آيدينلاري و اٶنده رلري دييه تبليغ ائديلمه لري، حركته يٶن وئرمه يه باشلامالاري و موديرييتيني اله گئچيرمه لرينه گٶسته ريله ن لاقئيدليك و يارديمادير. بايقوش سايتيني دولانديرانلارين اٶز سايتلاريندا بئله بير شخصه يئر وئرمه لري، اونلارين بيله جه يي ايش اولسا دا، بير اوخويوجو اولاراق بونا ائعتيراض ائتمك ده منيم حاققيم، گٶره ويم و سوروملولوغومدور.

آشاغيدا سٶزو ائديله ن بو تنقيدين ايلگيلي بٶلومو وئريلميشدير:

(("mehran bahari"
Thursday, March 27, 2008

گئچه نلرده بايقوش سايتينا (http://www.bayqush.ca/) يٶنه ليك بير نئچه اله شديري اوخودوم. بو اله شديريلرده بو سايتين ندن اورخان پاموق و ناظيم حيكمت، عليريضا نابديل كيمي شخصلره يئر وئردييي تنقيد ائديلير. بايقوش سايتي منجه ده يانليش يولدادير. آنجاق بو، ناظيم حيكمت، عليريضا نابديل و اورخان پاموق`ا يئر وئردييي اوچون دئييلدير، بلكه اوتانجاق بير پان ايرانيست اولان مرتضي نگاهي آدلي بير شخصه- كي عٶمرونده دوغرو دوزگون تك بير توركجه جومله يازماييب- يئر وئرمه سيندن اٶتورودور.

ناظيم حيكمت، عليريضا نابديل و اورخان پاموق، سيياسي توتوم و دونيا گٶروشلري نه اولورسا اولسون، توركجه يازيب، بو ديل و ادبيياتينين گليشمه سينده، دونيايا و باشقا خالقلارا تانينماسيندا و توركجه يازما و ياراتما گله نه يينين كٶك ساليب درينله شمه سي و چئشيتله نمه سينده اٶنه ملي پايلاري اولوبدور. اٶزونو ادبييات سايتي آدلانديران بير سايتين، البتته كي بونلارا يئر وئرمه سي دوغال و حتتا گره كليدير. آنجاق مرتضي نگاهي`يه بو سايتدا يئر وئرمك، تامامي ايله آنلاشيلمازدير.

مرتضي نگاهي بير پان ايرانيست`دير (يوموشاق، اوتانجاق توروندن). بو شخص تورك آديندا بير مليللتين وار اولماديغيني، ايران`ين تك ميللتلي بير اٶلكه اولدوغونو، ايراندا ياشايان ميللتلرين قووم اولدوقلاريني، فارسجانين ايراندا ياشايان قووملارين موشترك (اورتاق) ديلي اولدوغونو، فارسجانين اورتادوغونون دا اورتاق ديلي اولماسي گره كديييني، عرب اليفباسينين فارس اليفباسي اولدوغونو، ايراندا ميللي مساله آديندا بير سورونون وار اولماديغيني، گونئي آزربايجان`ين تكجه شرقي و غربي آزربايجان اوستانلاريندان تشكيل تاپديغيني، ريضاخان`ين مودئرنيته سمبولو اولدوغونو، آزربايجان`ين ديلينين گئچميشده ايراني آذري ديلي اولدوغونو، ايران توركلرينين سيياسي، ايقتيصادي، ايجتيماعي ايسته كلري اولماديغيني،.... و اونلارجا بونون كيمي پان ايرانيست گٶروشلري مودافيعه ائدير. بئله نچي بير پان ايرانيستي هر هانسي بير باهانا ايله آزربايجان ادبيياتينا حصر ائديلميش بير سايتدا يئرله شديرمك جهالتدن باشقا بير شئي دئييلدير.

بايقوش سايتي اٶزونو يئني ادبيياتا دوغرو بير سايت آدلانديريبدير. هر حالدا بورادا ادبيياتدان آماج، تورك ادبيياتي اولماليدير. حالبوكي مرتضي نگاهي عٶمرونده توركجه تك بير جومله يازماميش و حتتا منيم گئچه ن سككيز ايلده ايصراريما رغمن، اٶز سايتيندا دا توركجه يازمامايا جهد ائتميشدير. من بيلميره م توركجه يازمايان، توركجه يازماني خور و آلچاقجا گٶره ن بيريسينين تورك ادبيياتي ايله نه ايلگيسي اولابيله ر؟ (بو شخصين منجه ادبي ده يه ري صيفير اولان و ايملا-اورتوقرافي و قيرامئر باخيميندان دا يانليشليقلارلا دولو بير نئچه شئعريمسيسي واردير. بونلاري ادبييات آدلانديران، هر حالدا ادبيياتدان بير شئي آنلامير)....))

گئرچه يه هو!!!

سٶزلوكSözlük :

آچيليمAçılım : گشايش
آشاماAşama : مرحله
آشيريAşırı : افراطي
آلداتماجاAldatmaca : فريب، نيرنگ
آلديرمازليقAldırmazlıq : لاقيدي
آنلاييشAnlayış : ذهنيت
آيريجاليقAyrıcalıq : امتياز
آيمازليقAymazlıq : غفلت
اكينجƏkinc : فرهنگ، كولتور
اله شديريƏlǝşdiri : انتقاد، نقد
اركينليكƏrkinlik : آزادي (Freedom)
اٶرنه كله مهÖrnǝklǝmǝ : نمونه برداري
اٶزدنچيÖzdǝnçi : ليبرال
اٶزدنليكÖzdǝnlik : آزادي (ليبرتيLiberty )
اٶزه كÖzǝk : مركز
اوچراUçra : چونكه، زيرا، براي اينكه (از ديوان لغات ترك-محمود كاشغري)
اوچورومUçurum : پرتگاه
اورناتOrnat : جانشين، جايگزين
اوزمانUzman : متخصص
اولاشديرماقUlaşdırmaq : رساندن
اولاناقOlanaq : امكان
اولوسچولوقUlusçuluq : مليگرائي
اولوملوOlumlu : مثبت
اوموقلاماقUmuqlamaq : حمايت و پشتيباني كردن
اويساOysa : در حاليكه
اويقارUyqar : متمدن
اويماقOymaq : طايفه
اوينامOynam : رل، نقش
اويوملوUyumlu : هماهنگ
ايته كله مكİtǝklǝmǝk : مجبور كردن
ايچدنسيزليكİçdǝnsizlik : عدم صداقت
ايچه ريكİçǝrik : مضمون
ايرده له مڭİrdǝlǝmǝk : زير ذره بين گذاردن، به دقت بررسي كردن
ايريمİrim : دقت
ايشله تمكİşlǝtmǝk : بكار بردن
ايشله كİşlǝk : رايج
ائل اركElǝrk : دمكراسي
ائل اركيلElǝrkil : دمكراتيك
ائلده مEldǝm : لائيك
ايلكهİlkǝ : اصل
ايله تيشيمİlǝtişim : ارتباط، رابطه متقابل
ايله ريجيİlǝrici : مترقي
ايليمليIlımlı : ميانه رو
باشدانباشاچيBaşdanbaşaçı : سراسري
باغيلسيزBağılsız : مستقل (باغيمسيز غلط است)
بركيشديرمكBǝrkişdirmǝk : مستحكم كردن
بليرگينBǝlirgin : بارز
بليرله مكBǝlirlǝmǝk : تعيين كردن
بوته مBütǝm : دين
بودونBudun : خلق
بونا قارشينBuna qarşın : علي رغم اين
تابقيTabqı : اجازه، اذن (همريشه با مصدر تاپشيرماق)
تانيملاماقTanımlamaq : تعريف كردن
تركجهTǝrkcǝ : به سرعت (در تعبير تركتازي به زبان فارسي وارد شده است)
توپارTopar : گروه، دسته
توزاقTuzaq : دام، تله
توزه لTüzǝl : حقوقي
توزهTüzǝ : حقوق
جرگهCǝrgǝ : صف
جوووتCüvüt : يهودي
چابامانÇabaman : آكتيويست
چاليشقانلاشماقÇalışqanlaşmaq : آكتيو شدن
چليكÇǝlik : فولاد
چٶزومله مهÇözümlǝmǝ : آناليز
چوخونلوقÇoxunluq : اكثريت
چيزگيÇizgi : خط (دوبلئت جيزقيCızqı به معني خراش است)
ده ييشگه نDǝyişgǝn : متغير
دوراقساماDuraqsama : سكته
دوزيازيDüzyazı : نثر
دوشونگهDüşüngǝ : ايدئولوژي
دوغالDoğal : طبيعي
دوغالينDoğalın : البته
دوغرودانDoğrudan : مستقيما
دوغرولتوDoğrultu : استقامت، راستا
دولايليDolaylı : غيرمستقيم
دويومساتماقDoyumsatmaq : تطمين كردن
ديره نمكDirǝnmǝk : مقاومت كردن
ديشلاماقDışlamaq : طرد كردن
دئنه تيمDenǝtim : كنترل
دئنه ييمDenǝyim : تجربه
ساپديرماقSapdırmaq : منحرف كردن
سالديرقانSaldırqan : مهاجم
ساوSav : ادعا، خبر تائيد نشده
ساواشيمSavaşım : مبارزه
ساوسٶز Savsöz: شعار
ساولاماقSavlamaq : ادعا كردن
ساوونماقSavunmaq : مدافعه كردن
سككيSǝkki : پلاتفرم
سٶمورگهSömürgǝ : مستعمره
سٶموروSömürü : استعمار
سٶيله مSöylǝm : افاده
سوره جSürǝc : روند
سوموتSomut : عيني
سيچراماSıçrama : جهش
سيرالاماقSıralamaq : رديف كردن
سيزماقSızmaq : نفوذ كردن
سيليمله مكSilimlǝmǝk : حذف كردن
فارسيستانFarsistan : فارسستان، مملكت فارسها، ناحيه فارس نشين در شرق و مركز ايران
قارشينQarşın : رغما
قاليجيQalıcı : ماندگار
قاورامQavram : مفهوم
قاوراماQavrama : ادراك و استفهام
قوتلاماQutlama : تبريك
قورالQural : قاعده
قورونQurun : تكنيك
قوشارQoşar : شاعر
قوشوتQoşut : موازي
قوشوقQoşuq : شعر
قوشولQoşul : شرط
قوللانماقQullanmaq : استعمال كردن، به خدمت در آوردن
قونوQonu : موضوع
قيراقلاماقQıraqlamaq : به حاشيه راندن
قيسيتلاماQısıtlama : محدوديت
قيسيتليQısıtlı : محدود
قيناماQınama : سرزنش، اعتراض
كسديرمهKǝsdirmǝ : ميانبر
كٶكله شيكKöklǝşik : كلاسيك
كٶنوللوKönüllü : داوطلبانه (از مصدر كٶنمكKönmǝk : راضي شدن)
گره كسينيمGǝrǝksinim : احتياج
گليشديرمكGǝlişdirmǝk : توسعه دادن
گٶرك سٶزGörksöz : ادبيات
گٶركولGörkül : ادبي
گٶرونوشدهGörünüşdǝ : ظاهرا
گونجهGüncǝ : آجئندا
نئجه ليكNecǝlik : كيفيت
وارساييمVarsayım : فرض
ياپيتYapıt : اثر
يارارلانماقYararlanmaq : استفاده كردن
ياراقYaraq : سلاح
ياشماقYaşmaq : نقاب
ياشماقليYaşmaqlı : نقابدار
ياغيليقYağılıq : دشمني
يالانلاماقYalanlamaq : تكذيب كردن
يانيلقيYanılqı : خطا، اشتباه
يايماجاYaymaca : تبليغ
ياييلماجيليقYayılmacılıq : توسعه طلبي
يٶنه تگيYönǝtgi : سياست
يٶنه تيمYönǝtim : مديريت
يوردامYordam : تاكتيك
يوزلاشماقYozlaşmaq : فاسد شدن
يئنيجيلYenicil : مدرن