يئدديجه گونلرينين توركجه آدلاري

نامهاي تركي روزهاي هفته

مهران بهاري
٢٠٠٨- سيچان ايلي

http://sozumuz.blogspot.com/

 
سؤزوموز

به نظر بسياري از ايران‏شناسان اقوام ايراني زبان (Iranic) قديم هفته نداشتند و در ميانشان روزهاي هفته شناخته نبود. از اينرو در منابع ايراني قديم از هفته و روزهاي هفته ذكري نشده است. استفاده از هفته و هفت روز هفته در ميان ايراني زبانان، ريشه اي بين النهري (عراقي) دارد و با تقويم زرتشتي بعضي از اقوام ايراني زبان پيش از اسلام كه هر روز ماه به نام يك خداي معيني اختصاص يافته بود سازگاري ندارد. اسلام و اعراب سال هجري و هفته هفت روزه را در ميان ايراني زبانان رايج و رسمي ساخته اند. كلمه شنبه مستعمل در زبانهاي تاجيك و فارسي كه در نام روزهاي هفته تكرار ميگردد نيز از ريشه سبت-شابات عبري-آرامي-سامي است .

از سوي ديگر اقوام و ملل توركي (Turkic) از ديرباز روزهاي هفته را مي شناخته و براي ناميدن هر كدام، اسامي گوناگوني بكار مي برده اند. در ميان تركان آزربايجان نيز رسم بوده كه هر روز هفته را بمناسبتي بنامند. با اينهمه هنوز در ميان تركان آزربايجان و ديگر گروهها و ملل توركي، سيستم فراگير و واحدي براي نامگذاري روزهاي هفته وجود نداشته و در مناطق گوناگون نامهاي توركي مردمي متفاوتي بكار ميرود. از طرف ديگر هيچكدام از اين نامهاي گوناگون مردمي، به سطح دولتي و رسمي ارتقاء نيافته اند. در نتيجه تقريبا در همه كشورهاي تورك مدرن (باشقوردستان، آزربايجان، قاراقالپاقستان، قازاقستان، قيرقيزستان، تاتارستان، اويغورستان، ازبكستان، ....) نام رسمي و دولتي روزهاي هفته كلا به فارسي-عربي-عبري و يا روسي است. مثلا در جمهوريهاي تركيه، قاقاووزيا (در مولداويا) و آزربايجان نامهاي رسمي روزهاي هفته چنين اند:

در جمهوريهاي تركيه و قاقاووزيا: پازارتئسي، سالي، چارشامبا، پرشمبه، جوما، جومارتئسي، پازار
در جمهوري آزربايجان: بازار ائرته سي، چرشنبه آخشامي، چرشنبه، جومعه آخشامي، جومعه، شنبه، بازار

در اين نامها شنبه عبري-آرامي-سامي، جمعه و سالي عربي، بازار-پازار، چر-چار (چهار)، پر (پنج) فارسي بوده؛ و تنها دو پي افزوده -آخشامي و -ائرته سي تركي اند. شايد اين وضعيت براي كشورهاي مذكور، كه به لحاظ سياسي مستقل اند و در معرض تهاجم مستقيم زبان و فرهنگ فارسي قرار ندارند چندان مشكل ساز نباشد، اما در آزربايجان جنوبي و ديگر نقاط ترك نشين ايران، كه در معرض سياست رسمي و دولتي فارس سازي و تهاجم و استيلاي زبان و فرهنگ فارسي قرار دارند، گاهشماري فارسي-زرتشتي ماهها و كاربرد روزهاي هفته به زبان تاجيكي-فارسي، ابزاري در خدمت استحاله ملي و فرهنگي تركان ايران و فارسسازي آنها و زبانشان است. و هم از اينروست كه كاربرد گاهشماري تركي بويژه در مورد نام ماهها و استفاده از نام روزهاي هفته به زبان تركي، علاوه به خدمت در روند ملت شوندگي گروههاي ترك زبان ايران، از موثرترين ابزارها در مقابله با سياست فارسسازي رسمي دولتي و از عناصر اصلي مبارزه منفي در مقابل راسيسم زباني فارسي در ايران است.

نمونه نامهاي روزهاي هفته در زبان و لهجه هاي توركي (روز اول هفته، دوشنبه است):

1. توركان قارائيم: يئخ باش كون؛ اورتا كون؛ خان كون؛ كيچي باراسكي (باراسكي، كلمه اي با ريشه بيزانتين-يوناني به معني جمعه)؛ باراسكي؛ شابات (كلمه اي عبري-آرامي) كون؛ يئخ كون [يئي گون]
2. توركان كومان: آرنا باشي؛ اوردو كن [اورتا گون]؛ قان كن [خان گون]؛ كيچي آرنا؛ كوك آرنا؛ شامبات كن؛ يق كن [يئي گون]
3. توركان بلقار قديم: آرنا-آدنا باشي (توقاي كونو، يئخ باش كونو)؛ آتلار كونو؛ قاب كونو؛ كيچي آرنا-آدنا كونو (اورتا كونو)؛ آدنا كونو؛ آراكونو؛ ائگ (يئكه ؟، بزرگ)، يئخ (يئي؟) و يا اوروس آدنا كونو.
4. توركان چوواش: تونتي كون؛ ايتلاري كون [روز اسب سواران]؛ يون كون؛ كئشنئرن كون؛ ائرنه كون؛ شامات كون؛ ويرسارني كون
5. توركان قوموق: ايتني گون؛ تالات گون؛ آربا گون؛ خاميس گون؛ ژوما گون؛ سونگو گون؛ قاتتي گون (نام پنج روز اول، عربي است؛ الاثنين، الاثلاثاء، الاربعاء، الخميس)
6. توركان قاراچاي بالكار: باش گون؛ گورگه كون؛ باراس كون؛ اورتا كون؛ بايريم كون؛ شابات كون؛ ايييخ كون [يئي گون]
7. توركان تووا: بير دوقار خون (دوقار كلمه اي مونقولي به معني شماره و عدد است)؛ اييي دوقار خون؛ اوش دوقار خون؛ دؤرت دوقار خون؛ بئش دوقار خون؛ چارتيق؛ اولوق خون
8. نامهاي پيشنهادي تركمنباشي در تركمنستان: باش گون؛ ياش گون؛ هوش [خوش] گون؛ سوقاپ [صاواب] گون؛ آننا [آدينه]؛ روح گون؛ دينچ گون

از نامهاي مردمي در آزربايجان:

از نامهاي پيشنهادي در ايران:

مجمع دانشجويان آزربايجاني (مدآ): يئل گونو، سود گونو، دوز گونو، آرا گونو، اود گونو، سو گونو، آيني گونو
آناديلي سايتي (آدس): خاس، خاسا، دوز، تك، سود، آينا، آدنا
در تقويم چاپ شده توسط انتشارات ارك تبريز، نام روزهاي هفته مجمع دانشجويان آزربايجاني با مختصر تغييرات بكار رفته است (يئللي گون، آراگون و آيني گون به ترتيب به جاي يئل گونو، آراگونو و آيني گونو)

اصول كلي در روزشماري تركي- تورك گونگه ني

١- جمهوري آزربايجان از جهت گاهشماري تركي و از جمله اسامي ماهها و فصلها و روزهاي هفته به هيچ وجه نمي تواند و نبايد براي تركان آزربايجان جنوبي و ديگر نقاط ايران مدل و منبع گرفته شود. حتي مي توان گفت كه زبان ادبي و رسمي رايج در اين جمهوري نيز كه آكنده از كلمات فارسي، روسي و عربي است و به شدت تحت تاثير دستور زبان فارسي قرار دارد، نمي بايد به عنوان زبان معيار و ادبي تركي براي آزربايجان جنوبي و ديگر نقاط ترك نشين ايران قبول شود.

٢- نامهاي مركب از كلمات فارسي، عربي و عبري، .... (مانند يك، دو، سه، چهار-چر-چار، پنج-پر، شنبه، جمعه، بازار-پازار، آدينه-آينا-ارنا-آننا، ....) غيرقابل قبول اند.

٣- تركيباتي كه با كمك پي افزوده هاي "- آخشامي" (چرشنبه آخشامي، ....) و "- ائرته سي" (جوما ائرته سي، ....) ساخته شده اند، به لحاظ طولاني و غير استتيك بودن، و همچنين تضعيف زبان (به جاي كاربرد نامي يك واژه اي) غيرقابل قبول اند. علاوه بر آنكه كلمه "ائرته سي" به معني زود و پيش در نام روزهاي هفته، در اصل محرف كلمه "آرديسي" به معني بعد و پسين بوده و در صورت لزوم مي بايست به جاي فرم غلط (ائرته سي)، فرم صحيح (آرديسي) بكار برده شود.

٦- بعد از نام هر روز، كلمه "گون" به معني روز، ميبايست به نام روز چسبيده نوشته شود. مانند آراگون، اورتاگون، يئلگون و .... بنابراين فرمهاي آرا گون، اورتا گون، يئل گون و .... نادرست اند.

٧- نام هر روز هفته مانند همه زبان و لهجه هاي توركي قديم و معاصر به كلمه "گون" ختم ميشود و ميبايد از نوشتن آن به شكل "گونو" اجتناب نمود. مانند يئلگون، اودگون و .... به جاي يئل گونو، اود گونو و ....

٨- در انتخاب نامهاي تركي براي روزهاي هفته حتي المقدور ميبايد به ترتيب از ميان نامهاي توركي تاريخي؛ لهجه هاي تركي رايج در ايران، قفقاز و آناتولي؛ و نامهاي رايج در ميان ديگر ملل تورك معاصر استفاده نمود.

٩- در نامهاي اتنخاب شده مي بايد فرم اصلي و صحيح و نه محرف و نادرست نامها بكار برده شوند، مانند توز به جاي دوز، آرديسي به جاي ائرته سي، يئي و ائل به جاي يئل، ....

١٠- از اختلاط سيستمهاي گاهشماري مانند كاربرد سيستم نامهاي آخير چرشنبه-سون اودگون (سو، يئل، تورپاق، اود) در نامگذاري روزهاي هفته؛ و يا كاربرد سيستم نامهاي برجهاي دوازده گانه براي نامگذاري ماههاي سال مي بايست اجتناب كرد.

تصحيح چند غلط مصطلح

ائرته سيErtǝsi - آرديسيArdısı : در نام روزهاي هفته در تركيه و آزربايجان به تركيباتي با استفاده از كلمه ائرته برخورد مي شود، مانند جومعه ائرته سي-جومارتئسي (شنبه، بعد از جمعه) و بازار ائرته سي-پازارتئسي (دوشنبه، بعد از يكشنبه). "ائرته" در زبان تركي به معني زود و قبل، پيش، صبح .... غيره بوده و كاربرد آن به معني بعد در تركيبهاي جومعه ائرته سي (جومارته سي) و بازار ائرته سي (پازارتئسي) نادرست است. ائر به معني زود و قبل از موعد است و در تركيبهاي ائر-گئج (دير و يا زود)، ائركن (زود، پيش از موعد)، و ائرته ديده مي شود. در تركيه اين كلمه معناي دير و بعد كسب كرده است، چنانچه ائرته له مك به معني به تاخير انداختن بكار مي رود. اما بنظر مي رسد كه كلمه "ائرته سي" در نام دو روز جومعه ائرته سي و بازار ائرته سي، اساسا ربطي به "ائرته" به معني زود و قبل و .... فوق نداشته و در اصل "آرديسي" ريشه گرفته از "آردي" به معني بعدي بوده كه در طول زمان به ائرته سي تبديل شده است. (جوما آرديسي به جوما ائرته سي، بازار آرديسي به بازار ائرته سي، ....). چنانچه امروز نيز در محال يكانات آزربايجان جنوبي به روز شنبه، "جومعه آردي" و به روز يكشنبه، "شنبه آردي" گفته مي شود.

كاربرد آرديسيardısı (آرد+ي+سيard+ı+sı ) به جاي آرديardı به سياق "بيريسيbirisi (بير+ي+سيbir+i+si )" به جاي "بيريbiri "، "داليسيdalısı (دال+ي+سيdal+ı+sı )" به جاي "داليdalı " و .... قابل توضيح است. در اينجا قالبهاي آردي (بقيه اش، مابعدي اش)، دالي (عقبش، پشتش)، بيري (يكيش) و .... كه با قبول پسوند اضافي –ي ايجاد شده اند، تبديل به اسمي (آردي= بعدي، پسين؛ دالي=پشت و عقب؛ بيري=يكي) كه خود مي تواند بار ديگر پسوند اضافي –ي را بگيرد گرديده اند (آرديسي، داليسي، بيريسي). چنانچه در برخي از بازيهاي كودكان در آزربايجان نيز كلمه "آردي" به عنوان اسم و نه در حالت اضافي بكار مي رود (پانج=نفر اول، آردي= نفر دوم، آردي داليسي= نفر سوم)

آراAra –اورتاOrta : كاربرد كلمه تركي "آرا" براي ناميدن روزي در ميان و وسط هفته (سه شنبه) نادرست است. در تركي "آرا" به معني مابين، فاصله و ميان دو چيز جدا از هم (معادل between انگليسي) است نه يك چيز واحد؛ در حاليكه در زبان تركي ميان و وسط يك چيز واحد با كلمه "اورتا" (معادل middle انگليسي) ادا ميشود. بنابر اين مي بايد از "اورتا" براي ناميدن روزي در وسط هفته و از "آرا" براي ناميدن روز آخر هفته استفاده نمود.

دوزDuz – توزToz : در نامهاي مردمي روزهاي هفته در آزربايجان از جمله در قاراداغ و اورميه به نام دوز گونو برخورد مي شود. دوز در زبان تركي به معني نمك است. در توجيه اين نام برخي گفته اند كه از آنجائيكه نمك مقدس بوده مردم روز دوشنبه را به اين نام ناميده اند. حال آنكه روز دوشنبه از هيچ گونه قداستي برخوردار نيست. علاوه بر آن نه در ميان اقوام معاصر و نه در ميان اقوام باستان و قديم تورك هرگز روزي به اسم دوز (نمك) ناميده نشده است. به نظر اينجانب اين نام ربطي به "دوز" به معني نمك نداشته و در اصل محرف "توز" به معني ذره، گرد و غبار مي باشد. وجود نامهاي "توزلو گون" و "توزان گون"، براي ناميدن همين روز در برخي از مناطق آزربايجان مانند اورميه و قوشاچاي و همچنين "تورپاقلي گون" (كلمه تورپاق همريشه با كلمه توز است) براي ناميدن روز سه شنبه مويد اين ادعا مي باشد. "توزان" در تركي به معني ذره است و نشان از نظافت و آراستگي دارد.

يئلYel – ائل El–يئيYey : در نام هاي مردمي روزهاي هفته در اورميه و قوشاچاي تركيب يئللي گونو به چشم مي خورد. يئل به تركي به معني باد است. عده اي وجود يئللي گون در نامگذاري روزهاي هفته را مرتبط با عناصر اربعه سو (آب)، يئل (باد)، تورپاق (خاك) و اود (آتش) دانسته اند. حال آنكه اين نامها در اصل نه نام روزهاي هفته، بلكه نام آخرين چهارشنبه هاي آخر سال (آخير چرشنبه-سون اودگون) مي باشند. علاوه بر آن، در ميان هيچ قوم باستان و يا معاصر تورك، روزي با اسم يئل به معني باد وجود ندارد. اما در نام روزهاي هفته در ميان اقوام باستان، قديم و معاصر تورك از جمله قارائيم، بولقار، كومان، قاراچاي بالكار، .... به نامهاي بسياري كه معادل همه آنها در تركي معاصر "يئي" است برخورد مي شود (يئخ، اييخ، يق، ائگ، ....). با حركت از اين نقطه، "يئل" و يا "يئللي" در نام روزهاي هفته، مي تواند محرف نام روز "يئي" (يئيلي؟) در ميان ديگر توركان باشد. به احتمال كمتري نام "يئل" گونو محرف "ائل" گونو است. در ميان توركان باستان بولقار روزي از روزهاي هفته بنام "قاب" به معني طائفه، مردم، خويشاوندان و اتحاد و در ميان ديگر توركان (قارائيم، چوواش، بولقار، ....) نيز روزهاي قان، خان، يون و .... كه همه محرف قاب مي باشند موجود بوده است. معادل "قاب" توركي باستان در تركي معاصر آزربايجان "ائل" است.

آدنا-آننا-آيني-ائرنه- آرنا- آريا-آدين: در برخي منابع تركي ادعا مي شود كه كلمه آدينه و فرمهاي گوناگون آن مانند آدنا، آننا، آيني، آرنا، ائرنه و .... كلمه اي با ريشه توركي (از آيني و آينيماق به معني استراحت كردن) است. اين ريشه شناسي به دليل وجود مشكلات در توضيح فرمهاي گوناگون اين كلمه و تطور آنها در زبان و لهجه هاي توركي باستان، قديم و معاصر (ائرني، ائرنه، آرنا، آننا، آريا، آدين، ....) و زبانهاي ايراني قديم و معاصر (آذينك، هئينه كردي، ....) با چالش مواجه است. از طرف ديگر اكثر ريشه شناسان به ايراني منشاء بودن كلمه آدينه اعتقاد داشته آن را از اصل "آذينك" و هم ريشه با كلمه "آذين" فارسي شمرده اند. عده اي نيز آنرا مربوط به كلمه "آئين" فارسي و به معني روز باور دانسته اند. به همه حال كاربرد اين نام محتملا ايراني و در بهترين حالت با ريشه شناسي غيرقطعي در زبان تركي براي ناميدن روز جمعه عربي خالي از منطق است.

نامهاي تركي روزهاي هفته

با در نظر گرفتن موارد فوق، در زير نامهاي تركي روزهاي هفته داده شده اند. نخست نام روز هفته به زبان فارسي و در داخل پارانتز ريشه زباني هر نام، سپس معادل آن به تركي قيد شده است. در مورد هر روز هفته نمونه هايي از اسامي توركي تاريخي قديم و باستان و يا مردمي معاصر به همراه برخي از نامهاي پيشنهادي داده شده است:

دوشنبه (فارسي+ آرامي): باشگون- Başgün (Ba)

از نامهاي ديگر در لهجه ها و اقوام تورك: ايكينجي گون؛ بازار ائرته سي (در آزربايجان، فارسي+تركي)؛ پازارتئسي (در تركيه، فارسي+تركي)؛ دوز گونو (مدآ، آدس)؛ آرنا-آدنا-آريا باشي ويا توقاي كونو ويا يئخ باش كونو (توركي بولقاري قديم، توركي قارائيم؛ توقاي= جنگل كوچك ويا قرص ماه)؛ بني اميه (اورمو)؛ باش گون (قاراچاي بالكار)؛ تونتي گون (چوواش)

آناليز:
-بازار كلمه اي فارسي است، بنابراين تركيبات بازار ائرته سي و پازارتئسي، غير قابل قبول اند.
-ائرته به معني قبل و زود است و كاربرد آن به معني بعد و پس نادرست است. ائرته سي در اين تركيبات محرف آرديسي است.
-آدنا-آرنا از آدينه فارسي گرفته شده و غير قابل قبول اند.
-نام پيشنهادي دوزگونو غير قابل قبول است، زيرا سبب اصلي اين نامگذاري گويا تقدس نمك بوده است، حال آنكه روز دوشنبه از هيچگونه قداستي برخوردار نيست. بنابراين بهتر است اين نام براي روزي مانند جمعه كه بين مسلمانان از نوعي قداست برخوردار است نگاه داشته شود. علاوه بر آن "دوز" در نام روزهاي هفته محرف "توز" است.

پيشنهاد: در بسياري از زبان و لهجه هاي توركي مانند توركي بلغاري قديم، قارائيم، كومان و قاراچاي مالكار، نام باش گون و يا تركيبات داراي كلمه باش به معني روز اول هفته بكار رفته است. اين نام اخيرا در تركمنستان نيز براي ناميدن دوشنبه انتخاب شده است. با اين وصف، مناسبترين نام براي روز دوشنبه اولين روز هفته، ابقاء نام باستاني "باشگون" مي باشد.

سه شنبه (فارسي+ آرامي): توزگون-(To) Tozgün

از نامهاي ديگر در لهجه ها و اقوام تورك: توزان گون؛ اوچونجو گون؛ چرشنبه آخشامي (در آزربايجان، فارسي+ آرامي+تركي)؛ سالي (در تركيه از عبراني و يا ثالث عربي به معني روز سوم)؛ آرا گونو (مدآ)؛ تك گونو (آدس)؛ آتلار كونو (توركي بولقاري قديم، چوواشي)؛ يامچي`يا گئت ويا بازاراگئت (يئكانات)؛ ده وير (اورمو. احتمالا از دور عربي)؛ توزان گون (محلي آزربايجاني)؛ گورگه گون (قاراچاي بالكار)

آناليز:
-چرشنبه كلمه اي فارسي+آرامي و كلمات سالي، ده وير-دؤور عربي مي باشند، بنابراين غير قابل قبول اند.
-نام پيشنهادي آراگون غيرقابل قبول است، زيرا آرا به معني مابين و فاصل بين دو چيز جدا مانند دو هفته است، حال آنكه سه شنبه روزي در داخل هفته مي باشد. اين نام مي بايد اورتاگون ميشد كه به معني روز ميان هفته مي باشد و آرا گون بايد براي روز يكشنبه كه روز بين دو هفته متوالي است نگهداشته شود.

پيشنهاد: در ميان نامهاي محلي روزهاي هفته در آزربايجان، علاوه بر توزلو گون، نام توزان گون وجود دارد كه نشان از نظافت و آراستگي دارد. توزان در تركي به معني ذره است. توزگون فرم كوتاهتر توزانگون است. همچنين در اورميه و قاراداغ آزربايجان به روز دوشنبه دوزگون گفته مي شود كه در اصل محرف توزگون مي باشد. بنابراين براي روز سه شنبه تثبيت نام مردمي توزگون كه هم به فرم توزانگون و هم به كلمه توزدئي انگليسي نزديك است پيشنهاد مي شود.

چهارشنبه (فارسي+ آرامي): اودگون-(Od) Odgün

از نامهاي ديگر در لهجه ها و اقوام تورك: دؤردونجو گون، چرشنبه (آزربايجان، فارسي+ آرامي)، چارشامبا (تركيه، فارسي+ آرامي)، اود گونو (مدآ)، سود گونو (آدس)، ايشيقلي (در لهجه هاي آناتولي غربي، دنيزلي، اوشاق)؛ ائشمه بازار؛ قاب كونو (توركي بولقاري قديم، قاب به معني خانواده و طائفه، اتحاد)؛ يامچي بازاري (يئكانات، اورمو)؛ خان گون (قارائيم)؛ باراس گون (قاراچاي بالكار)

آناليز: نامهاي چرشنبه و چارشامبا و آنهائيكه داراي كلمه فارسي بازار`اند، غيرقابل قبول اند.

پيشنهاد: اودگون به معناي روز روشن و آتش بوده و مشابه آن ايشيقلي گون در آناتولي شرقي نيز بكار مي رود. عده اي اين نامگذاري را با عقايد و باورهاي زرتشتي پيوند داده اند كه نادرست است. اهميت و تقدس آتش و روشني و گرمي آن، باوري جهاني است و در بسياري از اقوام و فرهنگهاي قديم و باستان ديده مي شود و منحصر به زرتشتيت نيست. بنابراين براي روز چهارشنبه، تثيبت نام مردمي اودگون پيشنهاد ميشود.

پنج شنبه (فارسي+ آرامي): اورتاگون-(Or) Ortagün

از نامهاي ديگر در لهجه ها و اقوام تورك: بئشينجي گون؛ جومعه آخشامي (در آزربايجان و لهجه هاي آناتولي، عربي+تركي)؛ پرشمبه (در تركيه، فارسي+ آرامي)؛ سو گونو (مدآ)؛ آينا گونو (آدس)؛ كيچي آرنا-آدنا كونو ويا اورتا كونو (توركي بولقاري قديم، قاراچاي بالكار، چوواشي)؛ بازار (اورمو)، درنه ك گونو (بوجاق-توركييه)

آناليز: نامهاي داراي كلمات فارسي و عربي مانند پرشمبه، جومعه، آرنا-آدنا-آينا (از آدينه فارسي) و بازار غيرقابل قبول اند.

پيشنهاد: نام اورتاگون، به معني روزي در وسط هفته در بلغاري قديم عينا براي روز پنجشنبه و در توركي قارائيم براي روز سه شنبه بكار رفته است. بنابراين براي روز پنج شنبه، ابقاء و تثبيت نام باستاني و مردمي اورتاگون پيشنهاد ميشود.

جمعه (عربي): يئيگون-(Ye) Yeygün

از نامهاي ديگر در لهجه ها و اقوام تورك: آلتينجي گون؛ جومعه (در آزربايجان، عربي)؛ جوما (در تركيه، عربي)؛ آيني گونو (مدآ)؛ آدنا گونو (آدس)؛ آدنا كونو (توركي بولقار قديم، چوواشي)؛ بايرام گون (قاراچاي بالكار)

آناليز: نامهاي داراي كلمات فارسي آدينه (آدنا، آرنا، آينا، ....) و نام عربي جمعه غير قابل قبول اند.

پيشنهاد: از نامهاي موجود كه عطفي به قداست روز جمعه نيز داشته باشد، نامهاي يئيگون، بايرام گون و يا دوزگون مي باشند كه براي روزهاي ديگر هفته پيشنهاد شده اند. نام يئي گون به معني خوب و نيكو و مقدس، (فرمهاي ديگر آن يئگ، ييك، ايگ، ائگ، اييي، يئخ، ييخ، ايييخ، ....) از سوي توركان بلغاري قديم، قومان، قارائيم و قاراچاي بالكار و .... براي ناميدن آخرين روز هفته (يكشنبه) بكار رفته است. بنابراين براي روز جمعه كه در نزد مسلمانان داراي تقدس مي باشد ابقاء نام باستاني يئيگون پيشنهاد ميشود.

شنبه (آرامي): ائلگون-(El) Elgün

از نامهاي ديگر در لهجه ها و اقوام تورك: يئل گون؛ يئدينجي گون؛ شنبه (در آزربايجان، آرامي)؛ جومارتئسي (در تركيه، عربي +تركي)؛ يئل گونو (مدآ)؛ خاس گونو (آدس)؛ آراكونو (توركي بولقار قديم)؛ هفته¬نين بيري (اورمو)، سونكو گون (تركي قاراچاي بالكار)؛ چارتيق (تووا)

آناليز: نامهاي داراي كلمات شنبه و جوما غير قابل قبول اند.

پيشنهاد: احتمال دارد نام مردمي يئل و يا يئللي گون در آزربايجان محرف ائل گون بوده باشد. در ميان اقوام باستان تورك نيز روزي به معني ائل گون (قاب گون) وجود داشته است. بنابراين براي ناميدن روز شنبه، نام ائلگون مناسب به نظر ميرسد.

يكشنبه (فارسي+ آرامي): آراگون-(Ar) Aragün

از نامهاي ديگر در لهجه ها و اقوام تورك: بيرينجي گون، بازار (در آزربايجان، فارسي)؛ پازار (در تركيه، فارسي)؛ سود گونو (مدآ)؛ خاسا؟ گونو (آدس)؛ گيرئي، گيرئيي، ائگ (يئكه؟- بزرگ؛ در لهجه هاي آناتولي غربي، دنيزلي، اوشاق)؛ يئخ (يئي) و يا اوروس آدنا كونو (توركي بولقار قديم)؛ بازار (يئكانات)؛ هفته¬نين ايكيسي (اورمو)؛ قاتتي گون (قوموق)؛ اولو گون (تووا)

آناليز: نامهاي داراي كلمات فارسي بازار، پازار و آدنا و .... غيرقابل قبول اند.

پيشنهاد: از نامهاي توركي، آراگون قابل توجه است. آراگون براي ناميدن آخرين روز هفته (روز بين دو هفته متوالي) در ميان اقوام تورك از جمله قارائيمها بكار رفته است. بنابراين براي ناميدن روز يكشنبه، ابقاء نام باستاني آراگون پيشنهاد ميشود.

چند واژه پيشنهادي تركي مربوط به گاهشماري و تقويم

در زير چند كلمه تركي پيشنهادي براي كلمات فارسي و عربي مربوط به گاهشماري و تقويم كه معادل تركي ندارند را آورده و در باره هر كدام از اين كلمات توضيح مختصري داده شده است.

١- هفته:
يئدديجه– Yeddicə

در تركيه و يوگسلاوي سابق سره نويسان در مقابل هفته فارسي كلمه "يئديل" (يئدي + ايل) را بكار ميبرند. پسوند –ايل در تركي معادل پسوند –ه و يا –انه و –گانه فارسي است. معادل يئديل در تركي آزربايجان "يئئديل" است. اما از آنجائيكه در تركي آزربايجان ايل به معني سال مي باشد (در تركي تركيه ييل به معني سال است) شباهت بين دو كلمه يئدديل (هفته) و يئددي ايل (هفت سال) به هنگام تلفظ باعث اغتشاش خواهد گرديد. علاوه بر آن پسوند -جه تقريبا معادل پوندهاي -ه، -انه، و -گانه فارسي است، و در ساخت بعضي ديگر از كلمات تركي مربوط به گاهشماري نيز مانند دؤنه نجه به معني فصل و موسم بكار رفته است. از اينرو كلمه "يئدديجه" به عنوان معادل كلمه هفته پيشنهاد مي شود.

٢- سال شمسي، قمري، هجري، ميلادي:
گونه ش ايلي - Günəş İli، آيسال ايل - Aysal İl، كؤچسه ل ايل – Köçsəl İl، دوغوش ايلي - Doğuş İli

معادل سالهاي قمري و هجري يعني تركيبات "آيسال ايل" (سال قمري) و "كؤچسه ل ايل" (سال هجري) با اضافه نمودن پوند -سال، -سه ل، به ترتيب از كلمات يك هجائي آي (ماه) و كؤچ (هجرت) ساخته شده اند. براي سالهاي شمسي و ميلادي كه از كلمات دو هجائي گونه ش (خورشيد) و دوغوش (ميلاد) ساخته مي شوند از پسوند اضافي -ي در آخر كلمه ايل استفاده شده است. بنابراين براي سالهاي قمري، هجري، شمسي و ميلادي به ترتيب تركيبات "آيسال ايل"، "كؤچسه ل ايل"، "گونه ش ايلي" و "دوغوش ايلي" پيشنهاد ميشود.

٣- دقيقه، ثانيه و آنيه:
ايريمجيك İrimcik، ايكينجيكİkincik ، قيرپيمجيك Qırpımcıq

١-واژه پيشنهادي ايريم به معني دقت از كلمه ايري به معني درشت با اضافه نمودن پسوند -م ساخته شده است. (مانند بيريم = بير+ايم، به معني واحد). با اضافه نمودن پسوند –جيك به بيريم، واژه ايريمجيك معادل دقيقه حاصل شده است.
٢-واژه ايكينجيك از اضافه نمودن پسوند -ايك به ايكينجي حاصل شده و معادل ثانيه است.
٣-واژه قيرپيمجيق از اضافه نموده پسوند –جيق به كلمه قيرپيم (قيرپ+يم؛ آن و لحظه) ايجاد شده و به معني آنيه است.

بنابراين براي كلمات دقيقه، ثانيه و آنيه معادلهاي تركي ايريمجيك، ايكينجيك و قيرپيمجيق پيشنهاد مي شود.

٤- ساعت مچي:
چولازيق – Çolazıq

كلمه پيشنهادي "چولازيق" كه معادل ساعت مچي است به قياس كلمه بيله¬زيك به معني دستبند و النگو در تركي ساخته شده است. فرم اصلي بيله زيكbilǝzik ، بيله كbilǝk + اوزوكüzük به معني حلقه مچ است كه در تركي معاصر به بيله زيك مبدل شده است. در توركي باستان كلمه چولا - Çola به معناي ساعت (واحد زمان) بكار مي رفته است. با اين قياس تركيب چولاçola + اوزوكüzük به معني حلقه ساعتي و يا ساعت مچي نيز به شكل چولازيقçolazıq نشان داده شده است.

٥- كرونولوژي:
چاغينسيرا – Çağınsıra

در زبان تركي چاغ به معني وقت و هنگام و زمانه است. اما كاربرد كلمه چاغ به معني زمان بويژه در مقابل مفهوم مكان چندان صحيح نيست. زيرا در تركي چاغين - Çağın (چاغ + ين) به مفهوم زمان، در مقابل اورون - Orun (اور + اون) به مفهوم مكان است. ردپاي واژه چاغين در تركي آزربايجاني را در كلمه هاچان-قاچان مي توان مشاهده كرد كه در آن حرف غ مانند تركي استانبولي، حذف شده است. (هاچاغينhaçağın = ها+چاغ+ين = ها+چا+ن = هاچانhaçan ). با حركت از اين نقطه براي كلمه كرونولوژي، تركيب چاغينسيرا (چاغين + سيرا) پيشنهاد ميشود. چاغين به مفهوم زمان و سيرا به مفهوم رديف، نوبت و ترتيب است.

٦- تاريخ (علم) و تاريخ (مورخه):
اؤته¬ك - Ötək ، ايلايگون- İlaygün

در زبان فارسي براي ناميدن هر دو مفهوم متفاوت علم تاريخ (به انگليسي History) و مورخه (به انگليسي Date) مانند تاريخ تولد، كلمه واحد "تاريخ" بكار مي رود، اما در زبان تركي همچو كمبودي وجود ندارد. حال آنكه در بعضي از نشريات دانشجوئي تركي در ايران، يك واژه ايلاي به سياق فارسي در هر دو معني علم و مورخه بكار مي رود كه مساله ساز است.
در زبان تركي براي تاريخ به معني علم تاريخ، واژه "اؤته كötǝk " (اؤت + -ه ك، از اؤتمك به معني سپري شدن و گذر كردن) پيشنهاد شده است. بنابراين جعل كلمه ديگري مانند ايلاي به جاي كلمه موجود و مناسب اؤته ك توجيهي ندارد. و اما كلمه ايلاي به عنوان معادل كلمه مورخه نيز نارساست. زيرا مورخه، مثلا قطعنامه مورخه فلان و يا تاريخ تولد، عموما شامل سه داده سال و ماه و روز است. با توجه به اين نكته، معادل كلمه مورخه، به شكل "ايلايگون" (ايل+آي+گون) پيشنهاد ميشود.

١- "شنبه که در نامهاي روزهاي هفته تکرار ميشود هاء آن هاء پسوند نيست. ايرانيان ترتيب هفته شماري را از خود نداشتند و آن را از جهودان که از زمان هخامنشيان در ايران پراکنده بودند برگرفته اند. از اينجا کلمه "شبت" که جهودان آن را هم به معني هفته به کار مي بردند و هم نام روز شنبه بود به زبان فارسي درآمده. ولي در فارسي حرفي پيش از باء افزوده "شنبت" خوانده اند، سپس هم تاء آن مبدل به ذال گرديده، چنانکه بسياري از تاهاي ديگر اين تبديل را يافته و کلمه شده شنبذ. بنابراين "ذال" "هاء" شده است. "شنبذ" هنوز هم در زبان پاره اي روستائيان بازمانده، همچنين در شعرها آن را مي يابيم".

٢- نامهاي مردمي روزهاي هفته از اين منابع گرفته شده اند:
١- دونيا تقويملري و تورك تقويمي. بهرام اسدي، اورميه، ياز ١٢٨٤، ٣٦ ص، ISBN 964-8546-26-X
(قوشاچاي: شاغي اويماغي؛ يئكه ن ١: آشيق علي يئكانلي؛ يئكه ن ٢: فيريدون تئيموري؛ قاراداغ: آشيق قيشلاقلي)
٢- اورمو يادداشتلاري (٥٠ ايل بوندان ايره لي). مير هدايت حصاري. ائل ديلي و ادبياتي ٤.
٣- آذربايجان فولكلورو- يئكانات منطقه سي مونوقرافيياسي اساسيندا (سيري در فولكلور آذربايجان- بر اساس منوگرافي منطقه يكانات). تاليف و گردآوري مير هدايت حصاري. انتشارات تابان. تهران. شهريور ١٣٧٨. ISBN 964-6893-15-5

٣- آدينه به معني روز آذين است .... چون تازيان روز آدينه را "يوم الزينه" (روز زينت و آراستگي) نام داده بودند، ايراني زبانان در ترجمه آن کلمه "آذينک" گفته اند که آذينه به معني زينت مي آيد و سپس آن کلمه "آدينه" گرديده. کافنامه صص ٣٧-٣٨.

چند كلمه تركي مربوط به تقويم و گاهشماري تركي:

آخر: سون - Son
آنيه: قيرپيمجيك - Qırpımcıq
ابتدا: باشلانقيج - Başlanqıc
ابدي: منگي - Məngi
ازلي: آشني - Aşnı
اول: ايلك - İlk
اوليه، نخستين: ايلكين - İlkin
باستان: بايري - Bayrı
بيوگرافي: ايللرليكİllǝrlik
پريوديك، ادواري: سوره لي - Sürəli
پياپي: آرديشيق - Ardışıq
پيوسته، مداوم: سوره كلي - Sürəkli
تاريخ (علم): اؤته ك - Ötək
تاريخ (مورخه): ايلايگون- İlaygün
تحويل سال: ايل دؤنوشومو -İldönüşümü
تقويم: ييم - Yim
ثانيه: ايكينجيك - İkincik
دقيقه: ايريمجيك - İrimcik
دهه: اون ايلليك - Onillik
روز: گون - Gün
روزشمار: گونگه ن - Güngən ، گونله ج - Günləc
روند: سوره ج - Sürəc
زمان (در مقابل مكان): چاغين - Çağın
زود زود: سيخجا - Sıxca
ساعت (واحد زمان): چولا - Çola
ساعت ديواري: هؤره ك چولاسي - Hörǝk Çolası
ساعت مچي: چولازيق - Çolazıq
سال شمسي: گونه ش ايلي - Günəş İli
سال قمري: آيسال ايل - Aysal İl
سال ميلادي: دوغوش ايلي - Doğuş İli
سال هجري: كؤچسه ل ايل - Köçsəl İl
سال: ايل - İl
سالشمار: ايل سايارİlsayar
سالگرد: ايل دؤنوم - İldönüm
سالنامه: ايلليك - İllik
سالنما: ايل گؤر - İlgör
عهد، دوره: دؤنه م -Dönəm
فصل دو ماهه: كسين - Kəsin
فصل شش ماهه: سوره م -Sürəm
فصل، موسم (سه ماهه): دؤنه نجه - Dönəncə
قديم: اسكي - Əski
قرن-سده: يوزايل - Yüzil
كرونولوژي: چاغينسيرا - Çağınsıra
ماه: آي - Ay
مدت: سوره - Sürə
مزمن: سوره گه ن - Sürəgən
مكان (در مقابل زمان): اورون - Orun
مهلت: سوره و -Sürəv
نادر: سئيره ك - Seyrək
نهايت: بيتيم - Bitim
هفته: يئدديجه - Yeddicə
وقايع نامه: ايلده ليك - İldəlik
وقت، هنگام: چاغ - Çağ

گئرچه يه هو!!!