تورك ديلينده يئدديجه گونلرى- روزهاى هفته به تركى
سؤزوموز
به نظر بسياري از ايرانشناسان اقوام ايراني زبان قديم هفته نداشتند و در ميانشان روزهاى هفته شناخته نبودּ از اينرو در منابع آن روزگار از هفته و روزهاي هفته ذكري نشده استּكلمه شنبه مستعمل در تاجيك- فارسى كه نام روزهاي هفته تكرار ميگردد نيز از ريشه سبت عبرى-آرامى استּ استفاده از هفته و هفت روز هفته در ميان ايراني زبانان٬ ريشه اي بين النهري (عراقي) دارد و با تقويم زرتشتي بعضي از اقوام ايراني زبان پيش از اسلام كه هر روز ماه به نام يك خداي معيني اختصاص يافته بود سازگاري نداردּ اسلام و اعراب سال هجري و هفته هفت روزه را در ميان ايراني زبانان رايج و رسمي ساخته اندּ
از سوي ديگر اقوام و ملل تركي از ديرباز روزهاي هفته را مي شناخته و براي ناميدن هر كدام٬ اسامي گوناگوني بكار مي برده اندּ از جمله در ميان توركان آذربايجان نيز رسم است كه هر روز هفته را بمناسبتى بنامند. اما متاسفانه نه در ميان تركان آزربايجان و نه ديگر گروهها و ملل تركي٬ از يك طرف سيستم واحدي براي روزهاي هفته وجود ندارد و در مناطق گوناگون نامهاي تركي گوناگون مردمي بكار ميرود و از طرف ديگر اين نامهاي گوناگون٬ به سطح دولتي و رسمي ارتقا نيافته اندּدر نتيجه تقريبا در همه كشورهاي ترك مدرن نام روزهاي هفته به فارسي-عربي-عبري و يا روسي است (باشقوردستان٬ آزربايجان٬ قاراقالپاقستان٬ قازاقستان٬ قيرقيزستان٬ تاتارستان٬ اويغورستان٬ ازبكستان٬ּּּ)ּمثلا در جمهوري تركيه و آزربايجان نامهاي رسمي روزهاي هفته چنين اند:
در جمهوري تركيه و جمهوري قاقاوزيا (در مولداويا): پازارتئسي٬ سالي٬ چارشامبا٬ پرشمبه٬ جوما٬ جوارتئسي٬ پازار
در جمهوري آزربايجان: بازار ائته سي٬ چرشنبه آخشامي٬ چرشنبه٬ جومعه آخشامي٬ جومعه٬ شنبه٬ بازار
البته شايد اين وضعيت براي كشورهاي مذكور٬ كه به همه حال به لحاظ سياسي مستقل اند چندان مشكل ساز نباشد٬ اما در آزربايجان جنوبي و ديگر نقاط ترك نشين ايران٬ كه در معرض سياست رسمي و دولتي فارس سازي قرار دارد٬ گاهشماري فارسي-زرتشي و در اين ميان كاربرد روزهاي هفته به فارسي٬ ابزاري در خدمت استحاله ملي و فرهنگي تركان ايران و فارسسازي آنهاستּ و هم از اينروست كه كاربرد گاهشماري تركي و در اين ميان روزهاي هفته به تركي٬ علاوه به خدمت در روند ملت شوندگي گروههاي ترك زبان ايران٬ يكي از موثرترين ابزارها در مقابله با سياست فارسسازي رسمي دولتي و از عناصر اصلي مبارزه منفي در مقابل راسيسم فارسي در ايران استּ
نمونه نامهاي روزهاي هفته در ديگر لهجه هاي تركي:
قارائيم: يئچ باش كون٬ اورتا كون٬ خان كون٬ كيچى باراسكى٬ باراسكى (جمعه٬ كلمه اي با ريشه بيزنتين-يوناني)٬ شابات (كلمه اي عبري-آرامي) كون٬ يئخ كون
كومان: آرنا باشي٬ اوردو كن (اورتا گون)٬ قان كن (خان گون)٬ كيچي آرنا٬ كوك آرنا٬ شامبات كن٬ يق كن (يئي گون)
بلقارى قديم: آرنا-آدنا باشى ويا توقاى كونو ويا يئخ باش كونو٬ آتلار كونو٬ قاب كونو٬ كيچى آرنا-آدنا كونو ويا اورتا كونو٬ آدنا كونو٬ آراكونو٬ ائگ(يئكه ؟ بزرگ)٬ يئخ (يئى؟)و يا اوروس آدنا كونو
چوواش: تونتى كون٬ ايتلارى كون (روز اسب سواران)٬ يون كون٬ كئشنئرن كون٬ ائرنه كون٬ شامات كون٬ ويرسارنى كون
قوموق: ايتنى گون٬ تالات گون٬ آربا گون٬ خاميس گون٬ ژوما گون٬ سونگو گون٬ قاتتى گون
قاراچاى بالكار: باش گون٬ گورگه كون٬ باراس كون٬ اورتا كون٬ بايريم كون٬ شابات كون٬ ايييخ كون
در تركي تووا: بير دوقار خون (دوقار كلمه اي مغولي به معني شماره و عدد است)٬ اييي دوقار خون٬ اوش دوقار خون٬ دؤرت دوقار خون٬ بئش دوقار خون٬ چارتيق٬ اولوق خون
نامهاي پيشنهادي تركمنباشي در تركمنستان: باش گون٬ ياش گون٬ هوش (خوش) گون٬ سوقاپ (صاواب) گون٬ آننا (آدينه) ٬ روح گون٬ دينچ گون
از نامهاي پيشنهادي در ايران: (مجمع دانشجويان آزربايجاني٬ آناديلي سايتي٬ּּּ)
شنبه: يئل گونو- يكشنبه: سوت گونو٬ تورپاق گونو- دوشنبه: دوز گونو- سه شنبه: توزان گونو٬ آرا گونو- چهارشنبه: اود گونو- پنج شنبه: آننا آخشامي٬ سو گونو- جمعه: آننا٬ آدينا
روزشماري تركى- تورك گونگه ني
اصول كلي:
١- جمهوري آزربايجان از جهت گاهشماري تركي و از جمله اسامي ماهها و فصلها و روزهاي هفته به هيچ وجه نمي تواند و نبايد براي تركان آزربايجان جنوبي و ديگر نقاط ايران مدل و منبع گرفته شودּ حتي مي توان گفت كه زبان ادبي و رسمي رايج در اين جمهوري نيز٬ كه آكنده از كلمات فارسي و روسي و عربي است و به شدت تحت تاثير دستور زبان فارسي قرار دارد٬ نمي بايد به عنوان زبان معيار و ادبي تركي براي آزربايجان جنوبي و ديگر نقاط ترك نشين ايران قبول شودּ
٢- نامهاي مركب از كلمات فارسي٬ عربي و عبري٬ּּּּ (مانند يك٬ دو٬ سه٬ چهار٬ پنج٬ شنبه٬ جمعه٬ بازار٬ آدينه-آينا-ارنا-آننا ּּּ) غيرقابل قبول اندּ
٣- تركيباتي كه با كمك "– آخشامي" (چرشنبه آخشامي٬ּּּּ) و "- ائرته سي" ( جوما ائرته سي٬ּּּ) ساخته شده اند٬ به لحاظ طولاني و غير استتيك بودن٬ و همچنين تضعيف زبان (به جاي كاربرد نامي يك واژه اي) غيرقابل قبول اندּ
٤- "ائرته" در تركي به معني زود و قبل و پيش و ּּּ غيره بكار مي رودּكاربرد آن به معني بعد در جومارته سي و بازار ائرته سي (پازارته سي) نادرست استּ
٥- كاربرد "آرا" براي ناميدن روزي در ميان و وسط هفته (سه شنبه) نادرست استּ زيرا در تركي "آرا" به معني فاصله و ميان دو چيز جدا از هم است نه يك چيز واحد٬ در حاليكه ميان و وسط يك چيز واحد با كلمه "اورتا" ادا ميشودּ
٦- بعد از نام هر روز٬ كلمه "گون" به معني روز٬ ميبايست به نام روز چسبيده نوشته شودּ مانند آراگون٬ اورتاگون٬ يئلگون و ּּּּ بنابراين فرمهاي آرا گون٬ اورتا گون٬ يئل گون وּּּּּ نادرست اندּ
٧- نام هر روز هفته به كلمه "گون" ختم ميشود و ميبايد از نوشتن آن به شكل "گونو" اجتناب نمودּ مانند يئلگون٬ اودگون و ּּּ به جاي يئل گونو٬ اود گونو و ּּּּ
٨- در انتخاب نامهاي تركي براي روزهاي هفته حتي المقدور ميبايد به ترتيب از ميان نامهاي تركي تاريخي٬ لهجه هاي تركي رايج در ايران و قفقاز و آناتولي و يا رايج در ميان اقوام ترك معاصر استفاده نمودּ
با توجه به موارد فوق٬ در زير نامهاي تركي روزهاي هفته داده شده اندּ نخست نام روز هفته به زبان فارسى و در داخل پارانتز ريشه زبانى هر نام٬ سپس معادل آن به تركى قيد شده استּ در مورد هر روز هفته نمونه هايئ از اسامي تركي تاريخي و يا معاصر به همراه نامهاي پيشنهادي آزبيلتوپ٬ سايت آناديلي و ּּּ نيز داده شده است:
دوشنبه (فارسى+ آرامى): باشگون- Başgün
١- از نامهاي ديگر در لهجه ها و اقوام ترك: ايكينجى گون٬ در آذربايجان بازار ائرته سى (فارسى+تركى)٬ در تركيه پازارتئسى (فارسى+تركى)٬ (مدآ: دوز گونو٬ آدس: دوز گونو )٬ آرنا-آدنا-آريا باشى ويا توقاى كونو (توقاي= جنگل كوچك ويا قرص ماه) ويا يئخ باش كونو (تركى بولقارى قديم٬ تركي قارائيم)٬ بني اومه ييه (اورمو)٬ باش گون (قاراچاي بالكار) ٬ تونتي گون (چوواش)
آناليز: بازار كلمه اي فارسي است٬ بنابراين بازار ائرته سي و پازارتئسي٬ غير قابل قبول اندּ علاوه بر آنكه ائرته به معني قبل و زود است و كاربرد آن به معني بعد و پس نادرست استּ آدنا-آرنا نيز از آدينه فارسي گرفته شده اندּ نام پيشنهادي دوزگونو نيز غير قابل قبول است٬ زيرا سبب اصلي اين نامگذاري تقدس نمك بوده است٬ حال آنكه روز دوشنبه از هيچگونه قداستي برخوردار نيستּ بنابراين بهتر است اين نام براي روزي مانند جمعه كه بين مسلمانان از نوعي قداست برخوردار است نگاه داشته شودּ از سوي ديگر در بسياري از لهجه هاي تركي مانند تركي بلغاري قديم٬ تركي قارائيم و تركي قاراچاي مالكار٬ نام باش گون٬ به معني روز اول هفته بكار رفته استּاين نام اخيرا در تركمنستان نيز براي ناميدن دوشنبه انتخاب شده استּ با اين وصف٬ مناسبترين نام براي روز دوشنبه٬ اولين روز هفته ٬ باشگون مي باشدּ
سه شنبه (فارسى+ آرامى): توزانگون- Tozangün
٢- از نامهاي ديگر در لهجه ها و اقوام ترك: اوچونجو گون٬ در آذربايجان چرشنبه آخشامى (فارسى+ آرامى+تركى)٬ در تركيه سالى (از عبراني و يا ثالث عربى به معنى روز سوم) ٬ (مدآ: آرا گونو ٬ آدس: تك گونو)٬ آتلار كونو (تركى بولقارى قديم٬ چوواشي)٬ يامچىيا گئت ويا بازاراگئت (يئكانات)٬ ده وير (اورمو=دؤور)٬ توزان گون (محلي آزربايجاني)٬ گورگه گون (قاراچاي بالكار)
آناليز: چرشنبه كلمه اي فارسي-آرامي و كلمات سالي٬ دؤور عربي مي باشند٬ بنابراين غير قابل قبول اندּ نام پيشنهادي آراگون نيز غيرقابل قبول است٬ زيرا آرا به معني فاصل بين دو چيز جدا مانند دو هفته است٬ حال آنكه سه شنبه روزي در داخل هفته واحد مي باشدּ بنابراين اين نام مي بايد اورتاگون ميشد كه به معني روز ميان هفته مي باشد و آرا گون بايد براي روز يكشنبه كه روز بين دو هفته متوالي است نگهداشته شودּ در ميان نامهاي محلي در آزربايجان٬ نام توزان گون وجود دارد كه نشان از نظافت و آراستگي داردּ (توزان در تركي به معني ذره است)ּ بنابراين براي روز سه شنبه نام توزانگون پيشنهاد مي شودּ
چهارشنبه (فارسى+ آرامى): اودگون- Odgün
٣- از نامهاي ديگر در لهجه ها و اقوام ترك: دؤردونجو گون٬ در آذربايجان: چرشنبه (فارسى+ آرامى) ٬ در تركيه: چارشامبا (فارسى+ آرامى)٬ (مدآ: اود گونو٬ آدس: سود گونو)٬ در لهجه هاى آناتولى غربى (دنيزلى٬ اوشاق) ايشيقلى٬ ائشمه بازار٬ قاب كونو (تركى بولقارى قديم٬ قاب به معني خانواده و طائفه٬ اتحاد)٬ يامچى بازارى (يئكانات٬ اورمو)٬ خان گون (قارائيم)٬ باراس گون (قاراچاي بالكار)
آناليز: نامهاي چرشنبه و چارشامبا و آنهائيكه داراي كلمه فارسي بازار`اند٬ غيرقابل قبول اندּ نام اودگون كه معناي روز روشن است مناسب است٬ هم از اينرو كه مشابه آن در آناتولي شرقي (ايشيقلي گون) نيز بكار مي رودּ بنابراين براي روز چهارشنبه٬ نام اودگون پيشنهاد ميشودּ
پنج شنبه (فارسى+ آرامى): اورتاگون- Ortagün
٤- از نامهاي ديگر در لهجه ها و اقوام ترك: بئشينجى گون٬ در آذربايجان و لهجه هاى آناتولى: جومعه آخشامى (عربى+تركى)٬ در تركيه: پرشمبه (فارسى+ آرامى) (مدآ: سو گونو٬ آدس: آينا گونو)٬ كيچى آرنا-آدنا كونو ويا اورتا كونو (تركى بولقارى قديم قاراچاي بالكار٬ چواشي)٬ بازار (اورمو)
آناليز: نامهاي داراي كلمات فارسي و عربي پرشمبه٬ جومعه٬ آرنا-آدنا-آينا (از آدينه فارسي) و بازار غيرقابل قبول اندּ نام اورتا گون٬ به معني روز ميان هفته٬ مناسب به نظر ميرسد٬ اين نام در ديگر لهجه هاي تركي مانند تركي بلغاري قديم نيز عينا براي روز پنجشنبه و در تركي قارائيم براي روز سه شنبه بكار رفته استּبنابراين براي روز پنج شنبه٬ نام اورتاگون پيشنهاد ميشودּ
جمعه (عربى): يئيگون- Yeygün
٥- از نامهاي ديگر در لهجه ها و اقوام ترك: آلتينجى گون٬ در آذربايجان: جومعه (عربى)٬ در تركيه: جوما (عربى)٬ (مدآ: آينى گونو٬ آدس: آدنا گونو)٬ آدنا كونو (تركى بولقار قديم٬ چواشي)٬ بايرام گون (قاراچاي بالكار)
آناليز: نامهاي داراي كلمات فارسي آدينه (آدنا٬ آرنا٬ آينا٬ּּ) و عربي جمعه غير قابل قبول اندּاز نامهاي موجود كه عطفي به قداست روز جمعه نيز داشته باشد٬ نام تاريخي يئيگون٬ بايرام گون و يا دوزگون است كه براي روزهاي ديگر هفته پيشنهاد شده استּنام يئي گون (به معني خوب و نيكو٬ فرمهاي ديگر آن يئگ٬ ييك٬ ايگ٬ ائگ٬ اييي٬ يئخ٬ ييخ٬ּּּּּּ) از سوي تركان بلغاري قديم٬ قومان٬ قارائيم و قاراچاي بالكار براي ناميدن روزهاي هفته بكار رفته استּ بنابراين براي روز جمعه نام يئيگون پيشنهاد ميشودּ
شنبه (آرامى): يئلگون- Yelgün
٦- از نامهاي ديگر در لهجه ها و اقوام ترك: يئدينجى گون٬ در آذربايجان: شنبه (آرامى)٬ در تركيه: جومارتئسى (عربى +تركى)٬ (مدآ: يئل گونو ٬ آدس: خاس گونو) ٬ آراكونو ( تركى بولقار قديم)٬ هفته نين بيري (اورمو)٬ سونكو گون (تركي قاراچاي بالكار)٬ چارتيق (تووا)
آناليز: نامهاي داراي كلمات شنبه و جوما غير قابل قبول اندּ از نامهاي پيشنهادي نام يئلگون (و يا سونكو گون از تركي قاراچاي بالكار) مناسب به نظر ميرسدּ
يكشنبه (فارسى+ آرامى): آراگون- Aragün
٧- از نامهاي ديگر در لهجه ها و اقوام ترك: بيرينجى گون٬ در آذربايجان: بازار (فارسى)- در تركيه: پازار (فارسى)٬ (مدآ: سود گونو٬ آدس: خاسا ؟ گونو) در لهجه هاى آناتولى غربى (دنيزلى٬ اوشاق) گيرئى٬ گيرئيى٬ ائگ(يئكه ؟- بزرگ)٬ يئخ (يئى)و يا اوروس آدنا كونو (تركى بولقار قديم)٬ بازار (يئكانات)٬ هفته نين ايكيسي (اورمو)٬ قاتتي گون (قوموق)٬ اولو گون (تووا)
آناليز: نامهاي داراي كلمات فارسي بازار٬ پازار و آدنا و ּּּ غيرقابل قبول اندּاز نامهاي تركي٬ آراگون قابل توجه استּ آراگون براي ناميدن آخرين روز هفته (روز بين دو هفته متوالي) در ميان اقوام ترك از جمله قارائيمها بكار رفته استּ بنابراين براي ناميدن روز يكشنبه٬ نام آراگون پيشنهاد ميشودּ
گئرچه يه هو!!!
